Қара тышқан патшасы

Кіріспе

1998 жылғы Қытай Миэвиль романы – британдық жазушы Қытай Миэвильдің 1998 жылы жарық көрген қалалық фантастика романы. Оның Bas Lag романдарынан айырмашылығы, бұл 1990-шы жылдардың соңында Лондонда өтеді. Роман Саул Гарамoндтың әкесінің қайтысынан кейінгі өмірі мен Сыңар патшамен танысуын баяндайды. Сыңар патша Саулды қанатына алғанда, жас жігіт көп ұзамай ғасырлар бойы созылған қарсыластыққа тартылады. "Көшпенді патша" Миэвильдің әдебиеттегі тұңғыш романы болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сол Гарамонд бір түні Лондондағы әкесімен бірге тұратын пәтерге кеш оралады, амандасуды жіберіп, бірден төсекке жатады. Таңертең есікті қағып, тұтқындауға келген полицейлер оны оятады. Әкесінің өліміне қатысты істе ол жалғыз күдікті болып көрінеді. Күндің көп бөлігін сұраққа алуда және уақытша ұстау жасушасында өткізгеннен кейін, Саул өзін Сыңар патша деп таныстырған құпия келушісінің келгенін біледі. Екеуі бір жақты шатырдан қашып құтылуға кіріседі, Сыңар патша Саулды арқасында алып жүреді. Сапардың соңында Сыңар патша Саулға анасы тышқан болғандықтан, ол оның әкесінің ағасы екенін, ал Саулдың әкесінің өліміне оның кінәлі екенін айтады. Саул Сыңар патшамен Лондоның құпияларын, шатырлардан канализацияға дейін зерттейді. Жартылай тышқан болғандықтан, оның екі негізгі қабілеті – кез келген нәрсені жеуге, тіпті қоқысты да, және басқа тіршілік иелері үшін тым кішкентай тесіктер мен көлеңкелерге сығу. Сонымен қатар, Саулдың досы Наташа Караджиан, drum and bass музыканты, Пит есімді флейташымен жаңа музыка жазуға және жаздыруға кіріседі. Олардың тағы екі ортақ досы, Фабиан мен Кей, бұл бейтаныс адамнан алаңдайды, бірақ екеуінің жасаған музыкасын ұнатпау қиын. Полиция осы достарды Саулдың қайда екені туралы ақпарат алу үшін іздейді. Бірнеше күн Сыңар патшамен өткізгеннен кейін, Саул Тышқан аулаушының оралғандығы туралы сыбыс естиді. Бұл Сыңар патшаны Ананси, өрмекші патшасы, және Лоплоп, құс патшасымен одақтасуға итермелейді. Олар өздерінің себептерімен оған қосылады – Тышқан аулаушы Өрмекші аулаушы мен Құс аулаушыны да іздеп жүр, олар оның жауы. Сондықтан Сыңар патша Хамелиндегі өмірін баяндайды, ол соңғы рет патша болған кезде. Бірақ оның орнын Хамельннің Сыбызғышысы мен оның сыбызғысы басты. Енді Сыбызғышы зиянкестерді іздеп әлемді аралап, көңіл көтеру үшін өлтіреді екені белгілі болды. Үш жануар патшасы өш алуға ант етеді. Жаңа қабілеттеріне қарамастан, Саул Сыңар патшамен көлеңкеде қалуға мәжбүр, бірақ өзінің достары мен өткенін ұмыта алмайды. Кейге барады, бірақ екеуі енді бір-бірін түсінбейді. Бұл сапар Питтің қайтып келген Сыбызғышы екенін ашады, ол Кейді тауып өлтіреді. Осы арада жануар патшаларының жоспарлары сәтсіз аяқталып, олар бір-бірінен алыстайды. Саул жаңа шекараларын кеңейтіп, Лондонды өз бетімен зерттеуді бастайды. Осы уақытта ол Дебора, саяхатшымен танысады. Олар Саулдың бұрынғы пәтеріне оралады, онда ол әкесінің ескі жазбасын табады. Мұнда оның анасына өзінің туылғанына тоғыз ай қалғанда жасалған шабуыл туралы жазба бар. Ол өзін Сыңар патшаның інісі емес, зорлау арқылы туған ұлы екенін және әкесі қайтыс болғаннан бері барлық нәрсені Сыңар патша ұйымдастырғанын түсінеді. Сондықтан ол Саулдың әкесі деп санайтын кісінің өлтірушісі болуы керек. Осы фактілерді анықтаған кезде, Сыбызғышы Саул мен Дебораға қарсы шығады. Ол Дебораны өлтіреді, бірақ Лоплоп Саулды құтқарады. Сыбызғышы Саулды басқаларға қарағанда басқара алмайтынын айтады, өйткені Сыбызғышы бір мезгілде тек бір әнді ғана ойнай алады және тышқандарды басқаратын күй Саулдың адам жағынан елемейтін болады және керісінше. Саул Сыңар патшамен бетпе-бет келу үшін канализацияға оралады, бұл дау-дамайға әкеледі. Ол өз жолын таңдап, Сыбызғышыны жануар патшаларына қалдырғысы келеді. Наташа мен Пит өздерінің музыкасын шығару үшін "Жунгли" атты клубта өнер көрсетеді. Фабианды полиция тағы да тергеп-тексеруде және ол Саулға шабуыл жасағанда қалдырылған флейтаның Питке тиесілі екенін түсінеді. Ол полицияны Наташаның үйінде кездестіру үшін шақырады, бірақ олардың алдынан келіп, ол жараланады және оны да, Наташаны да Сыбызғышы алып кетеді. Бірнеше күн бойы саяхаттағаннан кейін, Саул Анансимен кездеседі, ол оған Кейдің Сыбызғышымен өлтірілгенін айтады. Ол сондай-ақ, канализацияда да бірдеңе дұрыс емес екенін байқауға кіріседі, өйткені тышқандар жоғалып кетті, олардың сырғанауы жаңа дыбыспен, музыкамен алмастырылды. Ол бұл дыбысты қазір билеп-өркендеп жатқан және өлі тышқандармен толған Сыңар патшаның таққа отырған бөлмесіне дейін жеткізеді; олар Сыңар патшамен бірге гетто бластерінде ойнаған музыкаға таңғалады. Сол таспадағы атау Наташаның қолжазбасымен жазылғандығын түсінеді. Ол Наташа мен Сыбызғышының шоуының плакатын тауып алады, және ол тұзақ екенін білгеніне қарамастан, ол достарын құтқару үшін барады. Саул жаңа иттермен клубқа кіреді, ал Ананси жәндіктерді бастап жүреді. Соулдың алғашқы шабуыл кезінде құлағын соққан Лоплоп құстарын жинап ала алмайды. Алайда, Наташа сахнаға шығып, пластинкаларын ойнағанда, Пит оған өзінің флейта үлгілері жазылған DAT-ты лақтырады. Тректердің қабаттасуы Сыбызғышыға бірнеше әнді бір уақытта ойнауға мүмкіндік береді, тышқандарды, клубты және өрмекшілерді бір уақытта басқарады. Қорғана алмай, Ананси Сыбызғышымен өлтіріледі және Саул басылып қалады. Алайда, Сыңар патша сахнаның астынан шығып, Сыбызғышыға шабуыл жасайды, бірақ ол тек уақытша алаңдату болып шығады. Музыкалық қосылыс ойнап тұрғанда, бүкіл клуб Сыбызғышының бақылауында болады және ол Саулды өлтіргісі келеді, ол оның үшін билемейді. Музыка үйлеспейді: бір ғана сыбызғының орнына екі сыбызғы үлкен дыбыс үшін бәсекелеседі. Бұл диссонанс Саулға Сыбызғышы оны өлтіруге тырысқанда бақылауды қайтаруға көмектеседі; ол соққыдан қашады және Сыбызғышыға қарсы тұрады. Сыбызғышы физикалық күресте жеңе алмайтынын біледі, сондықтан ол Хамелин балаларын жасырғандай, қашу үшін сыбызғысы арқылы шындықта тесік жасайды. Сыңар патша Сыбызғышының өзінің флейтасымен шабуыл жасайды; екеуі де тесікке құлайды, бірақ Сыңар патша секіріп шығып, тесік жабылады, Сыбызғышы екінші жағында қалады. Саул мен Сыңар патша клубтың батырлары, бірақ олар екеуі де құтқарған әлеміне енуге ешқашан бола алмайтынын біледі. Сыңар патша Саулдан патшалығын қайтаруды қалайды. Саул бас иеді, егер Сыбызғышы оралса, Сыңар патшаға оның көмегі керек екенін біледі, сондықтан ол тышқан патшалығындағы тәртіпті толыққанды қалпына келтіру үшін өлтірілмейді. Саул өзінің тышқан тобын жинап, Сыңар патшаның үлесі туралы өтірік айтады, оны қорқақ ретінде бейнелейді және тышқандар оны ешқашан қайта бағынбауын қамтамасыз етеді. Саул Сыңар патшаның барлық тышқандардың нағыз басшысы емес екенін және ол Тышқан ханзадасы емес, олардың бірі, азаматтық тышқан екенін жариялайды.

Saul Garamond returns to the flat he shares with his father in London late one evening, skipping on greetings and heading straight to bed. In the morning he is awakened by police pounding on the door, come to arrest him. It appears he is the lone suspect in his father's murder case. After spending most of a day being interrogated and in a holding cell, Saul finds he has a mysterious visitor, who introduces himself as King Rat. The two begin a one sided rooftop escape as King Rat carries Saul along. At the end of this journey, King Rat reveals to Saul that he is his uncle by way of Saul's mother being a rat and also that Saul has been set up to take the fall for his father's death. Saul follows King Rat exploring the secrets of London, from the rooftops to the sewers. Being half rat, his two primary abilities are being able to eat anything, even garbage, and squeezing into holes and shadows too small for other creatures. Meanwhile, Saul's friend Natasha Karadjian, a drum and bass musician, begins to write and record new music with a flautist named Pete. Two of their other mutual friends, Fabian and Kay, are unnerved by this stranger but find it hard not to like the music the two are making. These friends are also being pursued by the police for any information on Saul's whereabouts. After spending several days with King Rat, Saul hears whispers of the return of the Ratcatcher. This prompts King Rat to gather allies, Anansi, the spider king, and Loplop, the bird king; they are prompted to join him for their own reasons—the Ratcatcher is also after the Spidercatcher and Birdcatcher, their enemy as well. So, King Rat relates the story of living in Hamelin, the last time he really was king. But he was displaced, of course, by the Pied Piper of Hamelin and his flute. It is revealed that now the Piper travels the world seeking pests so he may kill for the fun of it. The three animal kings end the story by swearing revenge. Even with his newfound powers, Saul is forced to stay in the shadows with King Rat, but cannot forget his own friends and past. He visits Kay but the two no longer understand each other. This visit leads to Pete, being revealed as the returned Piper, finding and murdering Kay. Meanwhile, the animal kings' plans begin to fall short and they drift apart. Saul begins to push his new boundaries and explore London on his own. During this time, he meets Deborah, a vagrant. Together they return to Saul's former flat, where he finds his father's old notebook. Here finds an entry about an attack on his mother nine months before his own birth. He realises he is not King Rat's nephew but his son, by way of rape and that everything since his father's death has been a set up by King Rat, who must therefore be the murderer of the man Saul considers his father. As they discover these facts, the Piper confronts Saul and Deborah. He kills Deborah but Loplop saves Saul. The piper reveals that he cannot control Saul as he can the others, as the Piper can only play one song at a time and as such a tune that controls rats will be ignored by Saul's human side and vice versa. Saul returns to the sewers to confront King Rat, leading to a falling out. He wants to go his own way and leave the Piper to the animal kings. Natasha and Pete have set up an act at a club, Jungle, to debut their music. Fabian is interrogated by the police again and he realises that the flute left behind when Saul was attacked belongs to Pete. He calls the police to meet him at Natasha's home but arriving ahead of them he is wounded and both he and Natasha are taken by the Piper. After wandering for a few days, Saul meets up with Anansi, who informs him of Kay's death by the Piper. He begins to notice something is wrong in the sewer as well, as the rats have disappeared, their scratching replaced by a new sound, music. He traces the sound back to King Rat's throne room, now filled with dancing and dead rats; who along with King Rat are mesmerised by the music playing on a ghetto blaster. Saul realises the title on the tape within is written in Natasha's handwriting. He finds a poster for Natasha and the Piper's show, and despite knowing it is a trap, he goes to save his friends. Saul sneaks into the club with his new rat allies and Anansi leading the spiders. Loplop, left deaf by Saul during the Piper's first attack is unable to rally his birds. However, when Natasha takes the stage to spin her records, Pete throws her a DAT, which has his flute samples on it. The layering of tracks allows the Piper to play several tunes at once, controlling the rats, clubbers and spiders all at once. Unable to defend himself Anansi is killed by the Piper and Saul is overwhelmed. However, King Rat bursts from under the stage and attacks the Piper, but proves to be only a momentary distraction. With the musical fusion playing, the entire club is under the Piper's control and all he wants to kill Saul, who will not dance for him. The music does not mesh: instead of one solo flute, two flutes compete for the overlying sound. This dissonance causes Saul to regain control just as the Piper attempts to kill him; he dodges the blow and resists the Piper. The Piper knows he cannot win a physical fight, so he tears a hole in reality by playing his flute through which he can escape, just as he tore a hole in the mountain to hide the children of Hamelin. King Rat attacks the Piper with the Piper's own flute; they both fall into the rent but King Rat jumps away, and suddenly the hole closes, the Piper on the other side. Saul and King Rat are unsung heroes of the club but they both know they can never be a part of the world they just saved. King Rat still wants his kingdom back from Saul. Saul refuses to give in and knows that if the Piper returns, King Rat will still need him, so he can't be killed to restore complete order to the rat kingdom. Saul then gathers his own band of rats and lies about King Rat's contribution, painting him as a coward and ensuring the rats will never again follow him. Saul makes the declaration that King Rat is not the one true leader of all rats and he is not Prince Rat, but he is one of them, Citizen Rat.

Негізгі кейіпкерлер

Саул Гарамонд: Басты кейіпкер, жартылай адам, жартылай егеуқұйрық буданы, себебі ол Егеуқұйрық патшасының ұлы. Оны бақылауға немесе өлтіруге тырысатын Пайпер оның артынан қуады. Егеуқұйрық патшасы: Атау кейіпкері, егеуқұйрықтардың құлаған патшасы, Саулдың әкесі және Пайпермен ғасырлар бойғы араздыққа түскен. Пайпер: Басты қарсылас, атақты Гамелиннің Сыбызғышысы, Егеуқұйрық патшасымен араздығын жалғастыру үшін оралды. Ол Саул сияқты жануарлар мен адамдардың араласу нәтижесінде туған будандарды бақылау немесе өлтірудің жолын іздеп жүр. Ананси: Өрмекшілер патшасы, Егеуқұйрық патшасының одақтасы және Саулдың ұстазы, ол әлі де жаңа қабілеттерін танып-білуде. Лоплоп: Құстар патшасы, Егеуқұйрық патшасының одақтасы, Саулды Пайпермен алғашқы сәтсіз кездесуде құтқарады. Наташа Караджиан: Саулдың өмірі өзгергенге дейінгі досы, драм-н-бейс музыканты, Пайпер оны жануарлар мен адамдардың будандарын бақылауға болатын жаңа музыканы табу үшін пайдаланады.

Қабылдау

Чарльз де Линт «The Magazine of Fantasy & Science Fiction» журналында кітап туралы пікір жазып, «Кеңеш патшасы» романын «керемет, таң қалдыратын туынды – ежелгі мифтер мен қазіргі заманның шабытты үйлесімі, шынайы ләззат» деп бағалады.