Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз автожарыс жүргізушісі (1900–1984)
French racing car driver (1900–1984)
Мариетт Хелен Деланж (1900–1984), сахналық аты Хелле Ниспен әйгілі, француз бишісі және автожарыс жүргізушісі. Ол Париждегі «Риц» қонақүйінде, «Олимпиада» залында және «Казино де Париде» би биледі, бірақ шаңғы тебу кезіндегі жазадан кейін оның мансабы аяқталды. Содан кейін ол «Alfa Romeo», «Bugatti», «DKW», «Ford», «Hispano Suiza», «Renault» және «Rosengart» сияқты компаниялар жасаған роудстерлерді пайдалана отырып, жарыс жүргізушісі болды. Ол әйелдер үшін сирек болатын дәуірде түрлі «Гран-при» автожарыстарына, тау шарықтауларына және раллилерге қатысты. 1929 жылы «Grand Prix Féminin» және Актёрлер чемпионатында жеңіске жетті. Бұрыннан Парижде танымал болған ол 1930 жылдардың басында Францияда кеңінен танылды және АҚШ-та бір маусым бойы көрмелік шаң-тозаңды жорықтарда жарысты. Ницца 1932 жылы Одет Сикомен бірге «Ралли Париж – Сен-Рафаэль Феминин» жарысын жеңіп алды. Жарыс – қауіпті мамандық болғандықтан, оның достары мен жақындарының кейбірі қаза тапты. 1949 жылы танымал жарыс жүргізушісі Луи Широн Ниццаны Екінші дүниежүзілік соғыста «Гестапо» агенті болды деген айыппен, дәлелсіз жала жапты. Бұл жала оның қайта оралу жоспарларын құлатты, ал серігі соңында оны тастап кетті. Ол өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте және отбасынан шеттетіліп, «La roue tourne» (қауымдастық) қайырымдылық қорының көмегімен өткізді. 1984 жылы Ниццада қайтыс болды. 2005 жылы жарық көрген Миранда Сеймурдың «Бугатти королевасы: автожарыс аңызын іздеу» атты өмірбаяны оның абыройын қайта қалпына келтірді және 2010 жылы оның қабіріне ескерткіш тақта орнатылды.
Mariette Hélène Delangle (1900–1984), better known by her stage name Hellé Nice, was a French dancer and motor racing driver. She danced in Paris at the Hôtel Ritz, Olympia Hall and Casino de Paris, before her career was ended by a skiing accident. She then became a racing driver, using roadster cars built by companies such as Alfa Romeo, Bugatti, DKW, Ford, Hispano Suiza, Renault and Rosengart. She competed in various Grand Prix motor racing, hillclimbing and rally events at a time when it was rare for a woman to do so. She won the Grand Prix Féminin and the Actor's Championship in 1929. Already famous in Paris, she became a household name in France in the early 1930s and raced as an exhibition dirt track driver for a season in the United States. Nice won the Rallye Paris – Saint Raphaël Féminin in 1932 with Odette Siko. Racing was a dangerous profession in which some of her friends and lovers died. In 1949, the well known racing driver Louis Chiron accused Nice without evidence of being a Gestapo agent in World War II. The allegation ruined her planned comeback and her partner eventually left her. She lived her last years in poverty and estranged from her family, supported by the charity La roue tourne (association). She died in Nice in 1984. A 2005 biography The Bugatti Queen: In search of a motor racing legend by Miranda Seymour rehabilitated her reputation and her grave was marked by a plaque in 2010.
Ерте өмір
Мариетт Хелен Делангль 1901 жылғы 15 желтоқсанда Александрин Эстель мен Леон Аристид Делангль отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Парижден 64 шақырым қашықтықтағы Ауне-су-Онео деген ауылда пошташы болып жұмыс істеді. Үш жасында ол 1903 жылғы Париж-Мадрид жарысы Бординьерде Аунеге жақын жерден өтіп бара жатқанда оған куә болды. 1915 жылы ол анасымен бірге Сент-Месмеге көшіп барды, ал үш жылдан кейін Парижге көшіп, келесі он жыл бойы 17-ші округтегі Авеню де Терн маңындағы жалға алынған пәтерлерде тұрды. Ол суретші Рене Каррере үшін жалаңаш модель болып жұмыс істеді, сондай-ақ биші ретінде де өнер көрсетті. Екі жылдан кейін Межевде тау шаңғысымен жүргенде тізесінің хрящін жарақаттады. Бір жыл бойы емделген соң ол қайтадан өнер көрсеткенмен, ауырсынын басу үшін морфин қабылдап, автоспортқа көшуді шешті.
Mariette Hélène Delangle was born on 15 December 1901, to Alexandrine Estelle and Léon Aristide Delangle. Her father worked as the postman in Aunay sous Auneau, a village 40 miles from Paris. At three years old, she witnessed the 1903 Paris–Madrid race passing near to Aunay at Bourdinière. In 1915, she moved to Sainte Mesme with her mother and three years later, she moved to Paris, living in rented apartments near Avenue des Ternes in the 17th arrondissement for the next decade. She worked as a nude model for artist René Carrère and also performed as a dancer. Two years later, whilst skiing offpiste at Megève, she injured the cartilage in her knee. Whilst she did perform again after taking a year to recover, she decided to switch to motor racing, taking morphine for the pain.
Жарыс
Ницца 1929 жылғы маусымда әйелдер Гран-присіндегі (Гран-при Феминин) алғашқы мотор спорты жарысына қатысты. Ол Монгиннің шәкірті болды және қатты жаттықты, күніне он рет Линас Монтлери автодромын айналып жүрді; «Омега-Алты» машинасының тізгінін ұстап, бірінші орынды жеңіп алды. Келесі күні Монтень даңғылындағы «Бугатти» көрмесіне шақырылып, актерлер чемпионатында «43A» үлгісіндегі роудстерді жүргізуді талқылады. Ол жүргізушілер Гай Бурья мен Альберт Дивомен танысып, чемпионаттың жеңімпазы атанды. Сондай-ақ, 1928 жылы «Розенгарт» машинасымен Ле-Тукеде өткен жарыста жеңіске жетті. «Lucky Strike» тамекі компаниясымен демеушілік келісімге қол қойып, өзіне яхта мен қара түсті «Hispano Suiza» автокөлігін сатып алды. Этторе Бугатти оны Монлери трассасында Бориат пен Дивоның кеңесімен «Type 35» машинасының жылдамдық сынағына шақырды. Желтоқсан айында 5 км қашықтықты сағатына 196.871 км жылдамдықпен жүрді (ең жақсы айналым сағатына 197.7 км). Жанин Дженки 1928 жылғы 26 тамызда Арпажондағы жылдамдық сынағында 2 литрлік «Бугатти» машинасымен сағатына 199.059 км жылдамдыққа жеткен. Сол кезде ол Орлеандық принцесса Изабеллаға үйленген Харкур графы Бруномен сырлы қарым-қатынаста болды. Уақыт сынақтарында қолданған машинасының бірін 40 000 франкқа сатып алып, Касабланкадағы Марокко Гран-приіне барды, графпен бірге уақыт өткізуді үміттенеді. Ол жаттығу кезінде апатқа ұшырап қайтыс болды, ал Ницца жарыстан бас тартты. Содан кейін Ле-Мандағы «Бугатти» трассасында Гран-при Бугаттиде жарысып, Макс Фурни мен Хуан Занеллиден кейін үшінші орын алды. Париждегі Монруж қаласындағы «Баффало» стадионында мотоциклден құлап, тұрып иіліп саламдасты. Ницца Францияда танымал болды және ол өзінің атағын пайдаланып, 1930 жылы АҚШ-қа сапар шекті. Нью-Джерси штатының Харрингтон Парк қаласында топырақ трассада жаттықты және көрме жүргізушісі ретінде жарысқа 200 доллар төленді. Оның алғашқы көрінісі Вудбридж қаласында болды, онда ол бірден «Speedbowl Queen» деген лақап атпен танылды және «Esso» компаниясымен демеушілік келісімге келді. Ұйымдастырушылар оған АҚШ-та автокөлік жарысына қатысқан алғашқы әйел екенін айтса, Джоан ла Коста мен Эльфрида Мейс бұған дейін де солай жасаған, бірақ ешбір әйел топырақ трассада жарысқан емес. Ницца Лангхорн спидвейі сияқты қауіпті трассаларда жиі өлім-жітім болатын жерлерде жарысты: Билл Альбертсон онымен кеңестермен бөлісіп, кейін 1930 жылы Ориндж Каунти Фэйр Спидвейінде қайтыс болды; оның досы Герман Шурх келесі жылы Легион Аскот Спидвейінде жаттығу кезінде қайтыс болды. Сегіз аптадан кейін оған келісімшартты ұзарту ұсынылды. Ол басқа жүргізушілерден, мысалы, американдық «Miller» машинасынан қарыз алған көліктерді жүргізді. Солтүстік Каролина штатының Уинстон-Салем қаласында ол бұрқақты соққыға ұшырап, апатқа ұшырады; оның соңғы сапары Оңтүстік Каролина штатының Спартанбург қаласында болды және ол Еуропаға қайтып оралғанға дейін Флоридада демалды. Келесі айда ол өзінің көк «Бугатти» машинасымен Grand Prix du Comminges-те тоғызыншы орын алды, Миландағы Монца Гран-присінде жалғыз әйел қатысушы болды және Ла-Бауле-Эскублак жағалауындағы Гран-приде жарысты. 1929 жылы оған көмектескен Гай Бурья Пикардия Гран-присінде қайтыс болды. Ницца Монлериде әйелдер Гран-присінде тағы да жеңіп алды және Роджер Боннемен Альп кубогында үшінші орын алды. Келесі жылы Гран-при де Диппеде Ницца өзінің досы Жан Гопилланың біліктілікте ағашқа соқтығысып жатқанын көрді (кейін ол қайтыс болды). Ол финалда әйелдерге рұқсат етілмегеніне қарамастан, жетінші орынға ие болды, ал Хирон, Лехо, Этанцелин және Фрэнсис Керзон, 5-ші граф Хоу сияқты жүргізушілермен жарысты. Сондай-ақ, ол Алжир Гран-присінде жетінші орын алды. Ауруханада жатқан кезінде оған президент Гетулио Варгас келді және оның сүйіктісі Анри Тувенет Франциядан апатқа жауапты емес екенін және өтемақы алуын қамтамасыз ету үшін хат жазды. Францияға оралғаннан кейін Ницца салық төлеместен автомобильдерді импорттау туралы жанжалға түсіп, Роберт Бруне, Филипп Этанселин және Реймонд Сомер сияқты басқа жарыс жүргізушілерімен бірге айыпты деп танылып, айыппұл төлеуге бұйырылды. 1949 жылы белгілі жарыс жүргізушісі Луи Широн оны соғыста Гестапо агенті болғаны үшін айыптады, Монакода соғыстан кейінгі алғашқы Монте-Карло раллиін атап өту үшін өткен кеште. Ол кезде ол жауап беруге шатасып, кейіннен оқшауланды. Оның өмірбаяны Миранда Сеймур дәлелдің қандай болуы мүмкін екенін қарастырады: Фриц Хуске фон Ханштейнмен байланыс оның жолдасы болған Анна Итьер үшін проблемалық болып шықпады; Ниццаның мұрағатында 1936 жылы Бразилиядағы апатынан кейін Ниццаға хат жазған атты әскердің неміс генералдары Манфред фон Рихтгофеннің суреті табылды, бірақ басқа ешқандай байланыс табылған жоқ; Берлиндегі Германия Федералдық мұрағатында Ниццаның жақтас болғаны туралы ешбір жазба жоқ. Айыптамалар фактілермен расталмағанына қарамастан, олар демеушілерді тартып алуға жеткілікті болды, осылайша оның жарыс мансабы аяқталды. Ниццаның есімі ұмытқа жылдардан кейін, 2005 жылы Миранда Сеймурдың «The Bugatti Queen: In search of a motor racing legend» атты өмірбаяны оның беделін жаңартты, бірақ Сеймур өзінің жазуларының бір бөлігі фактілерге емес, шығармашылық қайта құруға негіделгенін мойындайды. 2010 жылы «Helle Nice Foundation» Ниццаның қабірінде Ниццаны еске алу үшін тақта орнатты.
Nice entered her first Women's Grand Prix motor racing event in June 1929 (the Grand Prix Féminin), racing against Aniela d'Elern, Dominique Ferrand, Violette Morris and Lucy O'Reilly Schell. She was mentored by Mongin and trained hard, driving ten laps a day of the Autodrome de Linas Montlhéry; at the wheel of an Oméga Six car, she came first. The next day, she was invited to the Bugatti showroom on Avenue Montaigne in order to discuss driving a Type 43A roadster in the Actor's Championship. She met drivers Guy Bouriat and Albert Divo, and won the championship. She also won the race at Le Touquet in a 1928 Rosengart. She signed a sponsorship deal with Lucky Strike cigarettes and bought herself a yacht and a black Hispano Suiza car. Ettore Bugatti invited her to drive a Type 35 in speed trials at the Montlhéry circuit, advised by Bouriat and Divo. In December, she recorded a speed of 196.871 km/h over 5 km (with a best lap at 197.7 km/h (123.56 mph)). Janine Jennky had achieved a speed of 199.059 km/h in a 2 litre Bugatti at the Arpajon speed trials on 26 August 1928. At the time she was having an affair with Bruno, Count of Harcourt who was married to Princess Isabelle of Orléans. She bought one of the cars she had used in the time trials for 40,000 francs and travelled to the Moroccan Grand Prix in Casablanca where she hoped to spend time with the count. He died after crashing in practice and she withdrew from the race. She then raced in the Grand Prix Bugatti on the Le Mans Bugatti Circuit, coming third out of three behind Max Fourny and Juan Zanelli. At the Stade Buffalo in Montrouge, Paris, she fell off a motorcycle then jumped up and took a bow. Nice had become a household name in France and capitalising on her fame, she toured the United States in 1930. She practiced dirt track racing at Harrington Park, New Jersey and was paid $200 per event as an exhibition driver. Her first appearance was in Woodbridge and she was immediately nicknamed the "Speedbowl Queen", gaining a sponsorship deal with Esso. Whilst promoters told her she was the first woman to race cars in the US, Joan la Costa and Elfreida Mais had done it previously, although no woman had raced on dirt tracks. Nice drove at dangerous circuits such as Langhorne Speedway where deaths frequently occurred: Bill Albertson shared tips with her and then died on the Orange County Fair Speedway in 1930; her friend Herman Schurch died on a practice run at the Legion Ascot Speedway the following year. After eight weeks, she was offered a contract extension. She drove cars borrowed from other drivers, such as an American made Miller. In Winston Salem, North Carolina she hit a pothole and crashed; her last ride was at Spartanburg, South Carolina and she holidayed in Florida before returning to Europe. The following month she came ninth in her blue Bugatti at the Grand Prix du Comminges, was the only female entrant at the Monza Grand Prix in Milan and competed in the Grand Prix on the beach at La Baule Escoublac. Guy Bouriat, who had helped her in 1929, died at the Picardy Grand Prix. Nice won the Woman's Grand Prix again at Montlhéry and in the Coupe des Alpes came third with Roger Bonnet. The following year, at the Grand Prix de Dieppe, Nice saw her friend Jean Gaupillat crash into a tree in qualifying (he later died). She raced in the final despite women not normally being permitted to do so, coming seventh whilst competing against drivers such as Chiron, Lehoux, Etancelin and Francis Curzon, 5th Earl Howe. She also placed seventh in the Algerian Grand Prix. Whilst in hospital she was visited by President Getúlio Vargas and her lover Henri Thouvenet wrote from France to ensure she was not held responsible for the crash and received compensation. On her return to France, Nice became embroiled in a scandal over the importation of cars without paying duty and alongside other racing drivers such as Robert Brunet, Philippe Etancelin, fr and Raymond Sommer was convicted and ordered to pay a fine. In 1949, the noted racing driver Louis Chiron accused her of being a Gestapo agent in the war, at a party in Monaco to celebrate the first postwar Monte Carlo Rally. She was too shocked to reply at the time and she was later ostracised. Her biographer Miranda Seymour considers what the evidence could have been: a connection to Fritz Huschke von Hanstein did not prove problematic for fellow driver Anne Itier, who was known to have had an affair with him; in Nice's archives, Seymour found a picture of German General of the Cavalry Manfred von Richthofen, who had written to Nice in 1936 after her accident in Brazil, but no further link could be found; enquiries at the German Federal Archives in Berlin yielded no record of Nice having been a collaborator. Despite the allegations not being backed by facts, they were enough to deter sponsors and thus ended her racing career. After Nice's name had fallen into obscurity, the 2005 biography The Bugatti Queen: In search of a motor racing legend by Miranda Seymour rehabilitated her reputation, although Seymour admits part of her writing is creative reconstruction rather than based on facts. In 2010, the Helle Nice Foundation installed a plaque commemorating Nice in the graveyard.