Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сирия саясаткері және президенті (1906–1998)
Syrian politician and President (1906–1998)
Назим әл-Қудси (ناظم القدسي; 14 ақпан 1906 – 6 ақпан 1998) – Сирия саясаткері, 1961 жылдың 14 желтоқсанынан 1963 жылдың 8 наурызына дейін Сирия президенті қызметін атқарған.
Nazim al Qudsi (ناظم القدسي; 14 February 1906 – 6 February 1998), was a Syrian politician who served as President of Syria from 14 December 1961 to 8 March 1963.
Ерте өмір және білім
Әл-Қудси 1906 жылдың 14 ақпанында Алеппо қаласында дүниеге келген. Алепподағы американдық колледжді бітірген соң, Құдси Дамаск университетінен заңгер мамандығын алды. Одан кейін Бейрут американдық университетінен (AUB) магистр, ал Женева университетінің Халықаралық қатынастар институтынан доктор ғылымын қорғады.
Al Qudsi was born in Aleppo on 14 February 1906. After receiving his high school degree from the Aleppo American College, Qudsi obtained his law degree from Damascus University. He later received a master's degree from the American University of Beirut (AUB), and PhD from the University of Geneva's Graduate Institute of International Studies.
Ерте мансап
Білім алғаннан кейін, Қудси 1935 жылы Сирияға оралып, Ұлттық блокқа, французға қарсы тәуелсіздік қозғалысына қосылды және Алепподағы көрнекті мүшелерінің бірі болды. Бұл саяси ұйым Сирияны қарулы қарсылық емес, дипломатиялық жолмен француз үстемдігінен босатуға ұмтылды. 1936 жылы Ұлттық блоктан парламентке үміткер болып, жеңіске жетті. Ол 1939 жылы Александреттаның Түркияға қосылуын болдырмауға тырысқан Блок басшылығымен келіспеді. Нәтижесінде ол Блок қатарынан шықты. Қудси өзінің және оның көзқарасын бөліскен Рушди әл Кихьяның айналасында Алеппо зиялыларының коалициясын құрды және екеуі 1943 жылы парламентке өздерін ұсынды, оңай жеңіске жетті. Олар Ұлттық блок жетекшісі Шукри аль-Куватлидің президент болып сайлануына қарсы күресті, бірақ Куватли 1943 жылдың тамызында сайланды. Оппозицияны жұбату үшін жаңа президент Қудсиді Сирияның АҚШ-тағы алғашқы елшісі етіп тағайындады. Қудси Вашингтондағы Сирия елшілігін бастап құрды және 1945 жылдың 19 наурызында өзінің сенім грамотасын президент Франклин Д. Рузвельтке тапсырды. 1947 жылы ол Рушди әл Кихьямен бірге Алеппода Халық партиясын құрды. Ол Куватли режиміне қарсы оппозициялық қозғалыс ретінде құрылды және Куватлиге адал Ұлттық блоктың мұрагері – Ұлттық партияның саяси ықпалын теңдестіру мақсатында болды. Халық партиясының негізін қалаушылар негізінен Алепподан шыққан, Сирия мен Ирактың бірігуін, демократиялық үкіметті сақтауды және Батыспен байланысты нығайтуды мақсат еткендер еді. Бағдадтағы Хашимит әулеті партияны қолдады және оның көптеген іс-шараларын қаржыландырды. 1947 жылы Қудси партиялық тізім бойынша парламентке үміткер болып, жеңіске жетті. Оның сайлануы 1949, 1954 және 1962 жылдары қайталанды. Ол Куватлидің президенттікке қайта сайлануына қарсы дауыс берді, бірақ парламенттік көпшілік сайлауды мақұлдады. 1949 жылдың 29 наурызында штаб бастығы Хусни әл-Заим бастаған әскери төңкеріспен Куватли үкіметі құлатылды. Сирияның жаңа билеушісі Қудсиден үкімет құруды сұрады, бірақ ол Заим режимінің конституцияға қайшы екенін айтып, оның кемшіліктеріне қарамастан, Куватли конституциялық жолмен сайланған президент болса, Заимнің «заңсыз» екенін мәлімдеді. Нәтижесінде Заим оны тұтқындады және Халық партиясын жапты. Бірақ ол көп ұзамай босатылып, Әлеппода үй қамауына алынды. Ол Заимнің Иордания мен Иракпен шекараны жауып, екі елмен де соғысқа қауқар қылғаны үшін оны сынады, оларды Таяу Шығыста Ұлыбританияның агенттері деп айыптады. 1949 жылдың 14 тамызында ол Халық партиясының ескі досы және Бағдадтағы Хашимит әулетінің одақтасы генерал Сами әл Хиннави бастаған Заимды құлатып, өлтірген төңкерісті қолдады. Хиннави ресми үкімет болмаған кезде саяси істерді басқару үшін саяси комитет құрды және Қудсиді оның жетекшісі етіп тағайындады. Қудси сондай-ақ Сирия үшін жаңа конституцияны әзірлеген Конституциялық ассамблеяда жұмыс істеді және премьер-министр Хашим әл-Атассидің (Халық партиясының одақтасы, сондай-ақ Ұлттық блоктың негізін қалаушы мүшесі және бұрынғы президенті) бірінші пост-Заим кабинетінде Сыртқы істер министрі болды. Оның одақтасы Кихия Ішкі істер министрі болды, ал басқа лауазымдар Халық партиясының мүшелері мен бұрынғы режимге қарсы болған тәуелсіздерге бөлінді. Қудси Сирия мен Ирактың бірігуін құру үшін Ирактың тәж мұрагері Абд ал-Илламен келіссөздер жүргізді және осы мақсатта Бағдадқа көптеген сапарлар жасады. Ол Дамаск пен Бағдадта тәуелсіз үкіметтерді сақтай отырып, екі мемлекет арасындағы әскери, экономикалық, әлеуметтік, мәдени және саяси істерді үйлестіретін федералдық біріккен мемлекет құру туралы келісім жасады. Содан кейін ол Каирге барып, 1951 жылдың 1 қаңтарында Араб лигасының отырысында барлық араб мемлекеттері үшін ұқсас бағдарлама ұсынды.
After his education, Qudsi returned to Syria in 1935 and joined the National Bloc, the leading anti French independence movement, and became one of its prominent members in Aleppo. It was a political organization which sought to emancipate Syria from French control through diplomatic means rather than armed resistance. In 1936, he ran for parliament on a National Bloc ticket and won. He clashed with the Bloc leadership that failed to prevent the annexation of Alexandretta to Turkey in 1939. As a result, he resigned from the Bloc ranks. Qudsi created a coalition of Aleppine intellectuals around himself and Rushdi al Kikhya, another lawyer who shared in his views, and the two men nominated themselves for Parliament in 1943, winning with ease. They lobbied against the election of Shukri al Quwatli, a National Bloc leader, as president, but Quwatli was voted into office in August 1943. To appease the opposition, the new president appointed Qudsi as Syria's first Ambassador to the United States. Qudsi founded the Syrian Embassy in Washington, D. C. from scratch, and on 19 March 1945 presented his credentials to President Franklin D. Roosevelt. In 1947, he and Rushdi al Kikhya founded the People's Party in Aleppo. It was inaugurated as an opposition movement to the Quwatli regime and created to counterbalance the political weight of the National Party, the successor to the National Bloc, loyal to Quwatli. The People's Party founders were mainly notables from Aleppo who aimed at creating union between Syria and Iraq, maintaining a democratic government, and advocating stronger ties with the West. The Hashemite royal family in Baghdad supported the party and funded many of its activities. In 1947, Qudsi ran for Parliament on a party ticket and won. His election was repeated in 1949, 1954, and 1962. He voted against the re election of Quwatli as president, but a parliamentary majority pushed through the election. On 29 March 1949, the Quwatli administration was toppled by a military coup d'état, launched by Chief of Staff Husni al Za'im. Syria's new ruler asked Qudsi to form a government but he declined, claiming that the Za’im regime was unconstitutional and arguing that despite his faults, Quwatli was a constitutionally elected president while Za’im was an “illegal” one. As a result, Za’im had him arrested and the People's Party was shut down. He was released shortly afterwards and placed under house arrest in Aleppo. He became highly critical of Za’im when the latter closed Syria's border with Jordan and Iraq and threatened to go to war with both countries, accusing them of being agents of Great Britain in the Middle East. On 14 August 1949, he supported a coup that toppled and killed Za’im, launched by General Sami al Hinnawi, an old friend of the People's Party and an ally of the Hashemite royals in Baghdad. Hinnawi created a political committee to run political affairs in the absence of an official government and appointed Qudsi to its top leadership. Qudsi also served on the Constitutional Assembly that drafted a new constitution for Syria and became Minister of Foreign Affairs in the first post Za’im cabinet of Prime Minister Hashim al Atassi (an ally of the People's Party as well as a founding member and former president of the National Bloc). His ally Kikhiya became Minister of Interior while other posts were distributed accordingly to members of the People's Party and independents who also opposed the old regime. Qudsi conducted talks with Crown Prince Abd al Illah of Iraq for creating immediate union between Syria and Iraq and made numerous journeys to Baghdad for the purpose. He formulated an agreement that called for federal union, preserving independent governments in Damascus and Baghdad while coordinating military, economic, social, cultural, and political affairs between the two states. He then went to Cairo and proposed a similar program for all Arab states at the Arab League on 1 January 1951.
1961 жылғы төңкеріске дейінгі мансап
Одақ келіссөздерін ілгерілету үшін, республика президенті болып жаңадан сайланған әл-Атасси 1949 жылғы 24 желтоқсанда Кудсиді үкімет құруға шақырды. Ол келісті, бірақ әскери шенеуніктер оның кабинетін мақұлдамады және ол билікке келгеннен кейін бес күн өткен соң қызметтен кетті. Олар оның үкіметінің құрамында әскери өкілдің болмағанын және көптеген мүшелері саяси істерге әскерилердің араласуына қарсы болғанын мәлімдеді. 1950 жылғы 4 маусымда Кудси алғашқысына қарағанда кем радикалды жаңа үкімет құрды және генерал Фавзи Селуді Қорғаныс министрі етіп тағайындау арқылы оның мақұлдауын алды. Селу Сирияның әскери күшіндегі маңызды тұлға, генерал Адиб әл-Шишаклидің жақын серігі болды. Кабинет он ай бойы жұмыс істеді, бірақ одақ мәселесін одан әрі ілгерілетуге қол жеткізе алмады. Кудси 1951 жылғы 27 наурызда қызметтен кетті. 1951 жылғы 1 қазанда ол Парламент спикері болып сайланды. Бірақ көп ұзамай, 28 қарашада Адиб әл-Шишакли Дамаскіде билікті басып алып, Халық партиясының барлық жетекшілерін тұтқындады, оларды Сирияның республикалық үкіметін құлатуға және оны Ұлыбритания мен Иракқа адал монархиялық үкіметпен алмастыруға тырысқандықтары үшін айыптады. Ол Селуді уақытша мемлекет басшысы етіп тағайындады және Кудсиді тұтқындап, Меззе түрмесіне қамады. 1952 жылғы қаңтарда ол босатылды, бірақ үй қамауына алынды. Ол астыртын қозғалысқа қосылып, Шишаклиге қарсы жасырын жұмыс істеді, 1954 жылғы ақпанда оны құлатқан төңкерісті қолдады. 1954 жылғы қазан айында Назим әл-Кудси Шишаклиден кейінгі алғашқы Парламентке депутат болып сайланды және 1954 жылғы 14 қазанда спикер болып сайланды. Ол саяси ортадағы беделін қайтаруға тырысты, бірақ сол кезде Халық партиясының беделі төмендеп, сириялықтардың көпшілігі Иракпен одақ құруды қолдамайтын болды. Олар оның орнына жас және харизматикалық президент Гамаль Абд әл-Насер басшылығымен Мысырмен одақ құруды қалады. Кудси Насердің билігіне қарсы шығуға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Сириялықтардың көпшілігі КСРО жақтасына айналған кезде ол британдық және американдық көзқарастарды жақтады. Ол Сирияны коммунизмді тоқтату мақсатындағы ағылшын-американдық келісім – Бағдад келісіміне қосылуға шақырды, ал Насерді қолдайтын газеттер оны Хашемиттердің агенті деп айыптады. 1957 жылғы 12 қазанда Кудси қызметтен кетіп, оның орнына Насерді қолдайтын социалистік көшбасшы Акрам әл-Хаврани тағайындалды. Ол Сирия мен Мысырдың одағына қарсы дауыс берді және екі ел 1958 жылы Біріккен Араб Республикасын (БАР) құрған кезде, ол қоғамдық өмірден толығымен бас тартып, Алеппоға зейнеткерлікке кетті.
To advance union talks, al Atassi, who had recently been elected president of the republic, called on Qudsi to form a government on 24 December 1949. The latter complied, but military officers vetoed his cabinet and he resigned from office five days after coming to power. The officers argued that his government did not include an officer among its midst and that many of its members were declared opponents of officer meddling in political affairs. On 4 June 1950, Qudsi created a new government, less extremist than the first, and was able to secure its approval by appointing General Fawzi Selu as Minister of Defense. Selu was the right hand man of General Adib al Shishakli, the military strongman of Syria. The cabinet lived for ten months, but was unable to take the union issue any further. Qudsi resigned on 27 March 1951. On 1 October 1951, he was elected Speaker of Parliament. Shortly afterwards, on 28 November, Adib al Shishakli seized power in Damascus and arrested the entire People's Party leadership, accusing them of wanting to topple Syria's republican regime and replace it with a monarchical one that was loyal to Britain and Iraq. He appointed Selu as provisional head of state and arrested Qudsi, sending him to Mezzeh prison. He was released in January 1952 but placed under house arrest. He joined the underground and worked in secret against Shishakli, supporting a coup d'état that brought him down in February 1954. In October 1954, Nazim al Qudsi became a deputy in the first post Shishakli Parliament and was elected speaker on 14 October 1954. He tried to regain some of his influence in political circles, but by that time, the People's Party had fallen from grace, and few Syrians advocated union with Iraq. Instead, they wanted union with Egypt, under the rising leadership of the young and charismatic President Gamal Abd al Nasser. In vain, Qudsi tried challenging Nasser's authority. He advocated pro British and pro American views at a time when the majority of Syrians had become pro Soviet Union. He called on Syria to join the Baghdad Pact, an Anglo American treaty to contain Communism, and pro Nasser newspapers accused him of working as an agent for the Hashemites. On 12 October 1957, Qudsi resigned from office and was replaced by the pro Nasser socialist leader, Akram al Hawrani. He voted against the Syrian Egyptian union and when the two countries merged to form the United Arab Republic (UAR) in 1958, he resigned from public life altogether and retired to Aleppo.
ОАЭ-ден кейінгі халықаралық қатынастар
1961 жылғы 28 қыркүйекте Сирияда жаңа төңкеріс болды, ол Біріккен Араб Республикасының (БАҰ) үкіметін құлатты. Қудси оны қолдауға бірікті және 1961 жылғы желтоқсанда Алепподан депутат болып, бірінші одақтан кейінгі парламентке өзінің кандидатурасын ұсынды. Содан кейін ол президенттікке кандидат болып, жеңіске жетті, 1961 жылғы 12 желтоқсанда Сирияның Насерден кейінгі алғашқы басшысы болды. Президент ретінде ол Сирияның Иордания, Сауд Арабиясы және Ливанның Насерге қарсы режимдерімен достығын қайта жаңғыртуға, сондай-ақ АҚШ пен Ұлыбританиямен байланыс орнатуға ұмтылды. Оның мансабын соңғы тридцать жыл бойы қолдаған Бағдадтағы Хашимит әулеті 1958 жылғы шілдеде қанды әскери төңкеріспен құлатылды. Ол Ирактың жаңа басшыларымен, әсіресе көтеріліс жетекшісі генерал Абд әл-Кәрим Касиммен жақсы қарым-қатынаста болған емес. Батыс, әсіресе президент Джон Ф. Кеннеди, Қудсидің билікке келуін құптады және оны АҚШ-тың "досы" деп атады. Сирияның Вашингтонмен қарым-қатынасын жақсарту мақсатында Қудси 1961-1963 жылдары елшілікке, өзі сияқты Американдық Бейрут университетінің (АУБ) түлегі, Алепполық белгілі ақын Омар Әбу Ришаны тағайындады. Ол ауқымды экономикалық реформалар бағдарламасын бастады, Насер БАҰ-ға басшылық еткен кезде ұлттандырылған зауыттарды қалпына келтірді және Насерді қолдаған барлық шенеуніктерді қызметтен босатылған. Египет президентіне адал болған барлық офицерлер Сирия армиясынан шығарылды. Қудси Сирия үшін жаңа конституция жобасын жасады, тыйым салынған саяси партияларды қайта құрды және Сирияның қираған экономикасын қайта жаңғырту үшін Әлемдік банктан несие алды.
On 28 September 1961, a new coup took place in Syria and toppled the UAR government. Qudsi rallied to its support and nominated himself for the first post union Parliament, becoming a deputy for Aleppo in December 1961. He then ran for presidential office and won, becoming the first post Nasser leader of Syria on 12 December 1961. As president, he worked to restore Syria's friendship with the anti Nasser regimes in Jordan, Saudi Arabia, and Lebanon, and build bridges with the United States and Great Britain. The Hashemite family in Baghdad, which had supported his career for the past thirty years, had been toppled by a bloody military revolution in July 1958. He was never on good terms with the new leaders of Iraq, especially the revolt leader, General Abd al Karim Qasim. The West, particularly President John F. Kennedy, welcomed Qudsi's ascent and labeled him a "friend" of the United States. To promote Syria's relations with Washington, Qudsi appointed Omar Abu Riche, a renowned poet from Aleppo who like him, was an AUB graduate, as ambassador in the years 1961–1963. He began a massive economic reform program, restoring factories that had been nationalized by Nasser when he headed the UAR, and dismissing all pro Nasser officials from office. All officers who were still loyal to the Egyptian President were discharged from the Syrian Army. Qudsi drafted a new constitution for Syria, restored the outlawed political parties, and received loans from the World Bank for rebuilding Syria's dislocated economy.
Президенттік мерзім
Президент Кудси оны билікке жеткізген офицерлермен қақтығысып, саяси істердегі олардың рөлін азайтуға тырысты. Ол премьер-министр етіп Халық партиясының қарт адамы, офицерлерге қарсы көзқарасы бар Маруф әл-Дәуәлибиді, ал қорғаныс министрі етіп сол партиядан Рашад Бармаданы тағайындады. Шишакли дәуірінен бергі офицерлермен болған тәжірибесінен кейін ренжіген Давалиби олардың мемлекеттік істердегі ықпалын шектеуге және мәселелерді Кудси мен үкіметке шоғырландыруға кірісті. 1962 жылдың 28 наурызында полковник Абд әл-Кәрім әл-Нахлауи бастаған төңкеріс Сирияда болды. Ол Кудси мен Давалибиді тұтқындап, оларды билікті теріс пайдаланғаны және Сирия армиясының офицерлерін қуғындағаны үшін айыптады. 2 сәуірде штаб бастығы Абд әл-Карим Захр әл-Дин бастаған қарсы төңкеріс болды, ол барлық әскерге президент Кудсиді қолдауға бұйрық берді. Әскер бұйрыққа бағынып, Кудсиді түрмеден босатып, таратылған Парламентті қалпына келтірді. Кудси Нехлавиді тұтқындауға не өлтіруге асықпады, керісінше оны Индонезиядағы әскери атташе қызметіне тағайындап, оның билігін шектеді – бұл тек рәсімдік лауазым еді. Содан кейін ол офицерлер мен социалистерді жұбатуға тырысты, 1962 жылдың сәуірінде Насерге жақын болған және БАҰ кезеңінде Денсаулық сақтау министрі болған дәрігер Башир әл-Азманы премьер-министрлікке шақырды, ал Кудсидің көп жылдық досы Рашад Бармада вице-премьер болды. Оның кабинетіне Насерді қолдаған социалистік Баас партиясының мүшелері кірді. Кудси мен Азма Египет президентімен қарым-қатынасты жақсарту үшін сыртқы істер министрі Аднан әл-Азхариді Каирге жіберді. Бірақ бұл сәтсіз аяқталған соң, олар Араб лигасына шағымданып, оны Сирияның ішкі істеріне араласып, үкіметке қарсы бүлік шығаруға шақырып, елді тұрақсыздандыруға тырысып жатыр деп айыптады. Алайда 1963 жылдың 8 наурызында Баас партиясының әскери комитеті бастаған тағы бір төңкеріс Сирияда болды. Билікке келген офицерлер БАӘ-ны қайта құруға уәде берді және Кудсиді тұтқындады. Кейін ол босатылды. Ол Ливанға, Еуропаға, содан соң Иорданияға көшіп, 1998 жылдың ақпанында қайтыс болғанға дейін жер аударылып өмір сүрді.
President Qudsi clashed with the officers that had brought him to power and tried to marginalize their role in political affairs. He appointed Maarouf al Dawalibi, a veteran of the People's Party with declared anti officer views, as Prime Minister and Rashad Barmada from the same party as Minister of Defense. Bitter from his experience with the officers since the Shishakli era, Dawalibi began curbing their influence in all state affairs and centralizing matters in the hands of Qudsi and the government. On 28 March 1962, a coup d'état took place in Syria, launched by Colonel Abd al Karim al Nahlawi. He arrested Qudsi and Dawalibi, accusing them of misusing their powers and persecuting the officers of the Syrian Army. A counter coup broke out on 2 April, headed by Chief of Staff Abd al Karim Zahr al Din, who ordered all troops to stand by President Qudsi. The army complied, releasing Qudsi from prison and restoring the dissolved Parliament. Qudsi refused to arrest or kill Nehlawi, but rather, curbed his power by appointing him military attaché to Indonesia—a purely ceremonial post. He then tried to appease the officers and the socialists by calling on Bashir al Azma, a doctor who had been close to Nasser and who held office as Minister of Health under the UAR, to become Prime Minister in April 1962 and Rashad Barmada (Qudsi's long time friend) became the Deputy Prime minister. His cabinet included members of the socialist Ba'ath Party that was pro Nasser. Qudsi and Azma dispatched Foreign Minister Adnan al Azhari to Cairo to mend relations with the Egyptian President. When that failed, however, they filed a complaint to the Arab League, accusing him of wanting to destabilize Syria through interfering in its domestic affairs and calling on the army to rebel against the government. On 8 March 1963, however, another coup d'état took place in Syria, launched by the Military Committee of the Ba'ath Party. The officers who came to power pledged to restore the UAR and had Qudsi arrested. He was released after a while. He moved to Lebanon, Europe, and finally to Jordan where he lived in exile until his death in February 1998.