Кіріспе
Ұзын найза – жаяу әскерде қолданылатын ұзын сұғым. Бұл қару Еуропа соғыстарында Кейінгі Орта ғасырлардан бастап қолданылып келген. Оның тірегі ағаштан жасалған, ал ұшы темір немесе болаттан құралған. Найзаның басына жақын бөлігін, көбінесе "жақ" немесе "тілше" деп аталатын металл жолақтармен нығайтатын. Егер екі жақты әскердің де әскерлері ұзын сұғымды қолданса, олардың ұзындығын арттыру арқыны қару-жарақ жарысы туындап, бір жақтың сұғымгерлеріне артықшылық беруге тырысатын. Мұндай қарудың едәуір ұзындығы үшін, мысалы, сұғым жасауға жақсы кептірілген емен сияқты берік ағаш қажет болды. Оның ұшына қарай қалыңдығы азайтылып, ұштарында иіліп кетпеуіне көңіл жеткізілетін, бірақ сұғымды ұстау кезінде оның төмендеуі немесе сәл иілуі жиі кездесетін мәселе болды. Жездел темірден жасалған қаруды жиі сұғым деп атайды, бірақ олар көбінесе хальберд, глейв, рансьер, бил, немесе вульге деп аталады. Ұзын сұғымдардың арқасында жауға көптеген сұғым ұштарын көрсетуге және оларды қолданушыларды қашықтықта ұстауға мүмкіндік болды, бірақ сонымен қатар жақын шайқаста қолдану қиын болды. Сондықтан сұғымгерлер өздерін қорғау үшін пышақ немесе қылыш сияқты қосымша, қысқа қарумен қарулануға мәжбүр болды. Бірақ сұғымгерлер мұндай ұйымдаспаған шайқастан аулақ болуға тырысты, себебі олар үшін бұл қиындық тудыратын. Жақын шайқаста олардың қиындықтарын арттыру үшін, сұғымгерлерде көбінесе қалқан болмады немесе тек кішкентай қалқан болды, ол жақын арадағы шайқаста тиімсіз болар еді.
A pike is a long thrusting spear formerly used in European warfare from the Late Middle Ages It had a wooden shaft with an iron or steel spearhead affixed. The shaft near the head was often reinforced with metal strips called "cheeks" or langets. When the troops of opposing armies both carried the pike, it often grew in a sort of arms race, getting longer in both shaft and head length to give one side's pikemen an edge in combat. The extreme length of such weapons required a strong wood such as well seasoned ash for the pole, which was tapered towards the point to prevent the pike from sagging on the ends, although drooping or slight flection of the shaft was always a problem in pike handling. It is a common mistake to refer to a bladed polearm as a pike; such weapons are more generally known as halberds, glaives, ranseurs, bills, or voulges. The great length of the pikes allowed a great concentration of spearheads to be presented to the enemy, with their wielders at a greater distance, but also made pikes unwieldy in close combat. This meant that pikemen had to be equipped with an additional, shorter weapon such as a dagger or sword in order to defend themselves should the fighting degenerate into a melee. In general, however, pikemen attempted to avoid such disorganized combat, in which they were at a disadvantage. To compound their difficulties in a melee, the pikeman often did not have a shield, or had only a small shield which would be of limited use in close quarters fighting.
Тактикасы
Пайқа, салмақты болғандықтан, көбінесе басқа да лақтыратын және жақын қарымқатынас қаруларымен бірге әдейі қорғаныс мақсатында қолданылды. Дегенмен, жақсы жаттығудан өткен әскерлер пиканы шабуылдық тұрғыда қолдануға қабілетті болды, пикашылардың әр қатары пикаларын жаудың жаяу әскеріне формацияның алдыңғы жағынан төрт немесе бес қабаттан тік тұрған найза ұштарын көрсету үшін ұстауға үйретілді. Егер жақсы тәртіп сақталса, мұндай формация жаудың жаяу әскерін тікелей басып өте алатын, бірақ оның кемшіліктері де болды. Әскерлердің бәрі бір бағытта алға жылжып, формацияның осал қанаттарын немесе артқы бөлігін жылдам және тиімді қорғауға мүмкіндік болмады. Шотландықтар Флодден шайқасындағы тәжірибесінде көрсеткендей, олар тегіс емес жерде де үйлесімділікті сақтай алмады. Мұндай ауыр найзаларды алып жүретін үлкен топты тікелей қозғалыс бағытынан басқа қозғау өте қиын болды. Сондықтан, мұндай жылдам пика формациялары өз қанаттарын қорғау үшін қолдаушы әскерлерді іздеді немесе жау оларды қанаттан орап алуға үлкермес бұрын, жауды жоюға тырысты. Сондай-ақ, формацияның тәртіпсіздікке ұшырауы, пикашылардың жоғарыда аталған осалдықтары бар, шатасқан қақтығысқа әкелу қаупі де болды. Сэр Джон Смайттың айтуынша, екі қарсы пика формациясының бірін-бірімен кездесудің екі жолы бар: сақтықпен немесе агрессиямен. Сақтықпен шабуыл жасау пиканың ұзындығы бойынша қоршау салуды, ал агрессивті тәсіл қашықтықты жылдам жақындатуды және алдыңғы бес қатардың әрқайсысы бір күшті итеруді қамтиды. Агрессивті тәсілде, егер алдыңғы бес қатардың итеруі қарсы пика формациясын бұзуға жеткіліксіз болса, бірінші қатардағылар дереу қылыштар мен пышақтарды қолданар еді. Смайт сақтықпен шабуыл жасауды масқара деп санады. Агрессивті пика формацияларының қарулы адамдардан құралуы да жиі кездесетін, мысалы, Семпах шайқасында (1386), онда пикаларын пика ретінде қолданған австриялық атты әскердің алғы шебі швейцариялық қарсыластарына қарсы бастапқы жетістіктерге қол жеткізді. Итальяндық атты әскер де 1422 жылы Арбедо шайқасында швейцариялықтарды жеңу үшін осы әдісті қолданды. Сол сияқты, жақсы қаруланған шотланд ақсүйектері (сонымен қатар тіпті король Джеймс IV) шотланд пика блоктарының алдыңғы қатарын құрағандығы тіркелді, Флодден шайқасында (1513) бұл бүкіл формацияны ағылшын садақтарына төзімді етті.
Қайта өрлеу дәуірінің Еуропадағы гүлдену кезеңі
Швейцариялықтар шыршаның бұрынғы мәселелерін шешіп, 15 ғасырда шырша соғысына жаңа өрлеу әкелді. Олар шыршаны (неміс тілінде "skewer" – "шашқы" деген мағынаны білдіреді) маневрлерде және шайқаста тиімді қолдануды қамтамасыз ету үшін қатаң жаттығулар жүйесін құрды. Сондай-ақ, осы мақсатта барабандардың ырғағымен жүруді енгізді. Бұл шырша тобының шабуылға дайын күйде тұруына мүмкіндік берді, оларды жай көзге көрінбейтін және агрессивті құрылымдарға айналдырды, бірақ атты әскер шабуыл жасағанда қорғануға дайын болу үшін жеткілікті деңгейде жаттығудан өтті. Кейін неміс сарбаздары, Ландскнехттер швейцариялықтардың шырша қолдану әдістерін қабылдады. Шотландтар негізінен шильтрон құрамында қысқа сүңгілерді қолданды; ұзын континенттік шыршаны қабылдауға жасаған тырысы, Флодден шайқасындағы жеңіліс салдарынан жалпы қолданудан шығарылды. Швейцариялық және Ландскнехт жасақтарында екі қолды қылыштар, немесе "цвайхендер" (Zweihänder) және жаяу әскер мен атты әскерге қарсы күреске арналған гальбердерлер де болды. Швейцариялықтар неміс Ландскнехттерімен кездесті, олар швейцариялықтарға ұқсас тактиканы қолданды, бірақ немістердің қиын әрі күшті соққысы (неміс тілінде "deutscher Stoß" – екі қолмен ұсталатын, салмағы төменгі 1/3 бөлігінде орналасқан шыршамен соққы беру) икемді шабуылдық колоннада қолданылды. Швейцариялықтар мен Ландскнехттердің жоғары әскери беделі Еуропа бойынша басқа әскерлерді олардың тактикасына оқыту үшін жалдамалы әскерлерді пайдалануға әкелді. Осы екі жақ және олардың тактикасын қабылдағандар бірнеше соғыста қақтығысты, нәтижесінде көптеген жаңалықтар пайда болды.
Классикалық Жапония
Еуропалық шынаның үздіксіз дамуы кезінде Жапонияда соғыс шегелерінің параллель эволюциясы болды. Классикалық Жапонияда жапондық соғыс тактикасы көбінесе жылдам және шабуылға бағытталған, ал формациялары еуропалықтардан гөрі тым селбеу болды. Жапон асигаруы мен жаяу әскерге түскен самурайлар қылыштарға қарағанда нагината мен яриді жиі қолданды, себебі олардың жеткен жері артық болатын. Алғаш рет 750 жылдары қолданылған нагината, иілген қылыш тәрізді жүздері ағаштан жасалған саптарға бекітілген, көбінесе металлдан жасалған ұштармен жабдықталған. Олар көбінесе кескіш қимылдармен қолданылды және атты әскер шайқастары маңыздырақ болғанда, тізе сақшыларын енгізуге себеп болды. Яри – әртүрлі ұзындықтағы найзалар; олардың тік жүздерінде әдетте өткір жиектер немесе орталық жүзден шығып тұрған тікенектері болды және ұзын сапталған сапқа орнатылды.
Ортағасырлық Жапония
XVI ғасырдың соңғы жартысында Ортағасырлық Жапонияда қолданылатын сойылдар көбінесе ұзын болды, бірақ кейде олардың ұзындығы 5 метрге дейін жететін. Осы кезде пикмендер әскерлердегі басты күшке айналып үлгерді. Олар қатарлар құрып, мушкетшілермен және найзагерлермен бірігіп әрекет ететін. Әдетте, олардың құрамы екі-үш қатардан аспайтын.
Шұңқыр мен ату
Италия соғыстарынан кейін, 15 ғасырдың соңынан 16 ғасырдың соңына дейін, көптеген еуропалық әскерлер шынаны қолдануды қабылдады, көбінесе аркебус және каливер сияқты қарапайым атыс қаруларымен бірге, үлкен шына мен оқ ату формацияларын құру үшін. Бұл дамудың көрнекті мысалы – испандық терсио, ол үлкен алаңнан құралған пикмендерден, оның периметрі бойымен жылжыған шағын, мобильді эскадрильялардан, сондай-ақ дәстүрлі қарулы әскерлерден тұрды. Бұл үш элемент бір-бірін толықтыратын тактикалық рөлдердің комбинациясын құрады: аркебузиерлер жаудың қатарын мазалады, пикмендер аркебузиерлерді жаудың атты әскерінің шабуылынан қорғады, ал қарулы әскерлер, әдетте қылыштар мен сүңгілермен қаруланған, екі қарсыласатын алаңдар кездескенде жау пикмендерімен күресті. Терсио швейцариялық және ландскнехт колонналарына қарағанда аз сандағы пикмендерді қолданды, ал олардың формациясы соғыс алаңында әлдеқайда икемді болды. Адамдардың аралас формациялары еуропалық жаяу әскерлер үшін бұрынғыдан да көп қалыпты жағдайға айналды, көптеген, бірақ барлығы емес, Терсиоға еліктеуге тырысты; Англияда бильмендер, ұзын садақшылар мен қарулы әскерлердің үйлесімі қалыпты жағдай болып қалды, бірақ бұл аралдағы тис қоры азайған кезде өзгерді. Терсио сияқты формацияларда атыс қаруымен қаруланған адамдардың үлесі технология жетілген сайын үнемі артты. Бұл жетістік атты әскердің құлдырауына әкелді деп есептелді, бірақ шын мәнінде ол оны қайта жандандырды. 16 ғасырдың соңынан 17 ғасырға дейін кішігірім шына формациялары қолданылды, олар міндетті түрде қосылған мушкетерлерді қорғады, көбінесе екі топтық атушылармен орталық блок ретінде, «ату қанаттары» деп аталды. Арзан және әмбебап жаяу әскер атыс қаруларын көбірек қабылдаса да, әскердегі атты әскердің үлесі жоғары болып қалды. Ағылшыл азамат соғысы (1642–1651) кезінде Жаңа үлгідегі армияда (1646–1660) әр пикеменге екі мушкетер болды. Қасиетті Рим империясының армиясы 17 ғасырдың ортасынан соңына дейін 1 шынаға 2 мылтық қатынасын сақтады, 1699 жылы шынадан ресми түрде бас тартты. Француздар 1689 жылы 1 шынаға 3-4 мылтықпен қаруланды. 1640 және 1650 жылдардағы Үш патшалық соғыстарының екі тарапы да 2 мылтыққа 1 шына қатынасын ұнатты, бірақ бұл әрқашан мүмкін болмады. Америка революциясы (1775–1783) кезінде жергілікті теміршілер жасаған «қазандық сүңгілер» деп аталатын пикалар Континенттік армия мен оған қосылған ополченниктер бөлімдеріне штыктар жеткілікті болғанға дейін шектеулі қолданылды. Наполеон дәуірі бойы кейбір кіші офицерлер спантонды, әдетте басына бір жұп пышақ немесе тірек орнатылған қысқартылған шынаның түрін, символ ретінде сақтады; іс жүзінде ол жауынгерлік қару ретінде емес, ым-ишара жасау және сигнал беру үшін пайдалы болды. Польшадағы Костюшко көтерілісі 1794 жылы болған кезде, шырша қажеттіліктің нәтижесі ретінде қайта пайда болды, ол қысқа мерзімге соғыс алаңында таңқаларлықтай тиімді қаруға айналды. Бұл жағдайда генерал Тадеуш Костюшко, бидай далаларынан тікелей жалдаған жерсіз шаруалар партизандарын қаруландыру үшін атыс қарулары мен штыктар тапшылығына тап болғандықтан, олардың орақтары мен сүңгілерін қыздырып, түзетіп, «соғыс орақтарына» ұқсас нәрсе жасады. Осы ауыл шаруашылығы құралдары содан кейін соғыста кескіш қару ретінде де, уақытша соққы ретінде де қолданылды. Осы қарапайым құралдармен қаруланған шаруалар «пикемендер» 1794 жылғы 4 сәуірде Рацлавице шайқасында әлдеқайда үлкен және жақсы жабдықталған орыс армиясына қарсы мүмкін емес жеңіске жетуде маңызды рөл атқарды. Азаматтық пикмендер, саны мен қару-жарағы жағынан кем болса да, төрт жылдан кейін Ирландиядағы 1798 жылғы көтерілісте ұқсас рөл атқарды. Бұл жерде, әсіресе Вексфорд көтерілісі мен Дублинде, шына негізінен қару ретінде ерлер мен әйелдермен қаруланған атты әскерге қарсы жаяу соғысқан. 1804 жылғы Касл-Хилл көтерілісі кезінде қашып құтылған сотталғандар шұңқырдан жасалған импровизацияланған пикаларды қолданды. Наполеон соғыстары кезінде, 19 ғасырдың басында, тіпті орыс ополченниктері (негізінен жері жоқ шаруалар, олардан бұрын поляк партизандары сияқты) қысқартылған шыналарды шайқасқа алып барады. 19 ғасырдың аяғында Ирландия, Ресей, Қытай және Австралия сияқты елдерде әлі де қолданыста болған, бірақ атыс қаруын қолданбайтын, үмітсіз шаруалар қолданатын. Джон Браун көптеген штык сатып алып, оларды Харперс-Ферриге шабуыл жасау үшін әкелді. Пикенидті негізгі жаяу әскер қаруы ретінде қайта жаңғыртуға арналған бір әрекет Американдық азамат соғысы (1861–1865) кезінде болды, осы кезде Конфедерациялық Штаттар Америкасы 1862 жылы жиырма пикемен полкін жалдауды жоспарлады. 1862 жылдың сәуір айында Конфедерациялық жаяу әскер полкінің әрқайсысында екі пикемен компаниясы болуына рұқсат берілді, бұл жоспар Роберт Э. Ли қолдады. Көптеген пикалар жасалды, бірақ олар ешқашан шайқаста қолданылмады және армияға пикемендерді қосу жоспары тоқтатылды. Кемелерде де, әдетте кемеге шабуылдаушылардың шабуылын тойтару үшін, 19 ғасырдың соңына дейін пиканың қысқартылған нұсқалары, «кемелік пикалар» қолданылды. Ұлы гавайилік батыр патша Камехамеха I еуропалық пикмендерге ұқсас тәсілмен күрескен, өте ұзын сүңгілермен қаруланған элиталық әскерге ие болды, оның халқының жекелеген дуэльге бейімділігі туралы жалпы түсінікке қарамастан. Камехамеханың өзі бұл тактиканы енгізгені белгісіз, әлде ол дәстүрлі гавайилік қаруларды қолданудан алынған. Шына 1942 жылы Ұлыбританияның үй күзет әскерінің қаруы ретінде шығарылды, содан кейін Уинстон Черчилльдің «әр адамның қандай да бір қаруы болуы керек, тіпті тек тоқпақ немесе шына болса да» деген хатынан кейін. Алайда, бұл қолдағы қарулар шыналар «үй күзет әскерінің қатарынан ашу мен жиреншікті тудырды, әскерлердің рухын құлатты және Парламенттің екі палатасында сұрақтар тудырды». Италия Республикасының Президенті үшін Римдегі Квиринал сарайында.