Кіріспе
Американдық әлеуметтанушы (туған 1942)
Барри Уэллман (туған 1942) – америкалық-канадтық әлеуметтанушы және Торонтода орналасқан NetLab Network халықаралық желісінің тең директоры. Оның ғылыми зерттеу салалары – қоғамдық әлеуметтану, Интернет, адам-компьютерлік өзара әрекеттесу және әлеуметтік құрылым, олар қоғамдар мен ұйымдардағы әлеуметтік желілерде көрініс табады. Оның басты қызығушылығы – топтық қарым-қатынастардан желілік жеке тұлғаға қарай парадигмалық ауысу. Ол 300-ден астам мақала, тарау, есеп және кітап жазған немесе авторлық құрамында болған. Уэллман 1967 жылдан 2013 жылға дейін 46 жыл бойы Торонто университетінің әлеуметтану факультетінде профессор болып жұмыс істеді, оның ішінде бес жыл С. Д. Кларк профессоры қызметін атқарды. Уэллман жариялаған түсініктердің қатарында: «желілер желісі» және «желілік қала» (екеуі де Пол Крейвенмен бірлесіп), «қоғамдық мәселе», «компьютерлік желілер – әлеуметтік желілер ретінде», «байланысқан өмірлер» және «имманентті Интернет» (екеуі де Берни Хоганмен бірлесіп), «медиа мультиплекстігі» (Кэролайн Хейторнтвейтпен бірлесіп), «желілік жеке тұлға» және «желілік қоғам», «жеке қоғам» және «жеке желі», сондай-ақ Анабель Куан Хааспен бірлескен үш еңбек: «гипербайланыстық», «жергілікті виртуалдылық» және «виртуалды жергіліктілік». Ли Рейни мен Барри Уэллман «Желіленген: Жаңа әлеуметтік операциялық жүйе» (MIT Press) атты 2012 жылғы жүлделі еңбектің авторлары. Уэллман үш кітапты редакциялаған және 500-ден астам мақаланың авторы, олардың көпшілігі студенттермен бірлесіп жазылған. Уэллман Канадалық әлеуметтану және антропология қауымдастығы, Халықаралық әлеуметтік желілерді талдау желісі, Халықаралық коммуникация қауымдастығы, GRAND Үздік орталықтар желісі және Америкалық әлеуметтану қауымдастығының екі бөлімінен – Қоғамдық және қалалық әлеуметтану, Коммуникация және ақпараттық технологиялар – мансаптық жетістіктері үшін марапатталды. 2007 жылы ол Канада Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 2012 жылы Уэллманның барлық канадалық әлеуметтанушылардың арасындағы ең жоғары h-индексі (цитаталар саны) бар екені анықталды. Уэллман 1967 жылдан 2013 жылға дейін 46 жыл бойы Торонто университетінің әлеуметтану факультетінде қызмет етті. 2013 жылдың шілдесінен бастап ол NetLab Network-тің тең жетекшісі болып табылады. 2015 жылдың қаңтар-ақпанында Уэллман Сингапур Ұлттық университетінде Коммуникация және жаңа медиа саласындағы Лим Чунг Яның арнайы профессоры болып тағайындалды.
Ерте өмір
Барри Уэллман Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданындағы Гранд Конкорс және Фордэм Роуд аймағында туып өсті. Ол P. S. 33 және Creston J. H. S. 79 мектептеріне қатысты, сондай-ақ Fordham Flames жасөспірімдер клубының мүшесі болды. 1959 жылы Бронкс ғылымдарына арналған жоғары мектепті бітірді. Оның аспирантурасы Гарвард университетінде өтті, онда ол Чад Гордон, Чарльз Тилли және Харрисон Уайтпен оқыды, сонымен қатар Роджер Браун, Кора Дюбуа, Джордж Хоманс, Алекс Инкельс, Флоренс Клюкхон, Талкотт Парсонс және Филипп Дж. Стоун сияқты ғалымдардан дәріс алды. 1965 жылы әлеуметтік қатынастар саласында магистр, ал 1969 жылы әлеуметтанудан доктор ғылымын қорғады. Оның зерттеу жұмысы қоғамдық өмір, компьютерлік қолданбалар, әлеуметтік желілер және жеке өзіндік сананы қамтыды. Оның диссертациясы афроамерикалық және ақ америкалық Питтсбург орта мектебінің оқушыларының әлеуметтік жекелігі мектептерінің бөліну деңгейімен байланысты екенін көрсетті. 1965 жылдан бері Беверли Уэллманға үйленген, ол толықтырушы және баламалы медицинаны зерттеуші.
Қоғамдық әлеуметтану
1990 жылға дейін ол қауымдық социология мен әлеуметтік желілерді талдауға баса назар аударды. Торонтодағы алғашқы үш жылында ол Кларк психиатрия институтында Д. Б. Коутспен бірлесіп жұмыс істеді, олар Торонтоның Шығыс Йорк ауданында "Йоркле зерттеуін" бірлесіп басқарды. 1968 жылы жиналған деректерге негізделген алғашқы Шығыс Йорк зерттеуі, ірі халықтың өмірін зерттеп, жеке адамдар арасындағы қарым-қатынастарды психикалық белгілермен байланыстырды. "Әлеуметтік қолдау" туралы бұл ерте зерттеу, жергілікті емес достық және туыстық байланыстардың кең таралғанын көрсетті, соның салдарынан қоғам тек көршілікпен ғана шектелмейтінін, ал жергілікті емес қоғамдарды әлеуметтік желілер ретінде зерттеуге болатынын анықтады. Веллманның осы зерттеу бойынша жариялаған "Қоғам туралы сұрақ" атты мақаласы, ағылшын-канадтық социологиядағы ең маңызды жеті мақаланың бірі ретінде таңдалды. 1978 және 1979 жылдары Торонто университетінің Қалалық және қоғамдық зерттеулер орталығында жүргізілген екінші Шығыс Йорк зерттеуінде, алғашқы зерттеуде сауалнамаға қатысқан 33 Шығыс Йорк тұрғынымен олардың әлеуметтік желілері туралы толыққанды ақпарат алу үшін терең сұхбаттасулар жүргізілді. Ол, қандай байланыстар мен желілер әлеуметтік қолдаудың қандай түрлерін ұсынатынын көрсетті. Мысалы, әйелдер бауырларына көбінесе эмоционалдық қолдау көрсетеді, ал ата-аналар қаржылық көмек көрсетеді. Көрсетілген қолдау, желілерге қарағанда байланыстардың ерекшеліктеріне байланысты. Бұл зерттеу сонымен қатар әйелдердің күйеулері үшін де, өздері үшін де әлеуметтік желілерді сақтайтынын көрсетті. Веллманның жұмысы негізінен Интернетті зерттеуге қарай бұрылғанмен (төмендегі бөлімді қараңыз), ол бірінші және екінші Шығыс Йорк зерттеулерінің бірлескен талдауларын жалғастырып келеді, бұл өзаралық (әлеуметтік қолдау сияқты) әлеуметтік желі құбылысынан гөрі байланыс құбылысы екенін, ал Интернетке дейінгі жеке байланыстың жиілігі мен қолдауы тұрғын (және жұмыс орны) қашықтығымен сызықтық емес байланысты екенін көрсетті. Веллман "Желдер жаһандық ауылда" (1999) атты кітапты редакциялады, онда бүкіл әлемдегі жеке желілер туралы түпнұсқа мақалалар жинақталған. 2007 жылы ол "The Network is Personal" атты арнайы шығарылымды, "Социалдық желілер" журналының (Vol. 29, № 3, шілде) редакциялады, онда Канада, Франция, Германия және Иран елдерінен алынған талдаулар жарияланды.
Әлеуметтік желі теориясы
Веллман эмпирикалық жұмысымен қатар әлеуметтік желілерді талдау теориясына да үлес қосты. Оның ең толық тұжырымы – қайтыс болған С. Д. Берковицпен бірлесе жазған «Әлеуметтік құрылымдар» кітабына жазған кіріспе мақаласында келтірілген. Бұл еңбек әлеуметтік желілер туралы ойдың тарихын қарастырады және әлеуметтік желілерді талдаудың негізгі принциптерін ұсынады. Жақындағы және нақтырақ теориялық жұмыстарда қазіргі қоғамдардың «глокализациясы» (бір уақытта «жаһандық» және «жергілікті») және «желілік жекешелік» – топтық желілерден жеке желілерге өтуі талқыланады. Америкалық социологиялық қауымдастығының мансаптық жетістіктері үшін сыйлық алған Харрисон Уайт: «Барри Уэллман өзінің барлық мансабын желілер арқылы табиғи әлеуметтік ортаны зерттеуге және құжаттауға арнады» деп атап көрсетті.
Әлеуметтік желі әдістері
Веллманның әдістемелік еңбегі эго-орталық немесе "жеке" желілерді талдауға арналған – бұл желілер жеке тұлғаның (көбінесе адамның) көзқарасынан анықталады. Жеке желілер жиынтығы зерттелетін болғандықтан, бұл бір үлкен желіні талдаудың әлеуметтік желілердегі қалыпты тәжірибесінен өзгеше әдістерді талап етеді. Веллманның (Берни Хоган және Хуан Антонио Карраскомен бірлесіп) 2007 жылғы мақаласында жеке желі деректерін жинаудың балама жолдары талқыланды. Кеннет Франкпен бірге жазылған мақала жеке желі деректерін байланыстар және желілердің екі бөлек деңгейінде бір уақытта талдау мәселесін шешу жолдарын көрсетті. "Netville-дегі көршілер" жеке желілерді әлеуетті желі мүшелерінің белгілі тізімі бойынша зерттеудің жалғыз жарияланған еңбегі ретінде сілтеме жасалады. Ең көп сілтеме берілген мақалалар ең қарапайымдары: SAS және SPSS статистикалық бағдарламалық пакеттерін қолдана отырып жеке желі деректерін талдауға арналған нұсқаулықтар. Веллманның Говард Д. Уайт және оның әріптестерімен бірлескен басқа жұмыстары әлеуметтік желілерді талдауды цитаталық желілерді ғылыми зерттеумен байланыстыруды қарастырды. Бұл зерттеулер ғалым достары бір-бірін міндетті түрде сілтемейтінін, бірақ бір мақалада сілтеме берілген ғалымдардың бір-бірін іздеп, дос болатынын көрсетті.
Интернет, технология және қоғам
Веллман компьютерлік ғалымдар, коммуникация ғалымдары және ақпарат ғалымдарымен жиі бірлесіп жұмыс істеген. 1990 жылы ол қарапайым адамдардың Интернет және басқа да коммуникациялық технологияларды жұмыста, үйде және қоғамда ақпарат алмасу және байланыс құру үшін қалай пайдаланатынын зерттеуге қатысты. Осылайша оның жұмысы жергілікті емес қауымдастықтар мен әлеуметтік желілерге деген қызығушылығын кеңейтіп, Интернет, ұялы телефондар және басқа да ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қамтыды.
Жұмыс желілері мен АКТ
Веллманның бастапқы жобасы ("Cavecat", кейін "Telepresence" болып өзгерді) Рональд Бэкер, Каролина Хейторнтвейт, Мэрилин Мантей, Гейл Мур және Джанет Салаффпен бірлесіп жасалды. Бұл жұмыс 1990-шы жылдардың басында, Интернет кеңінен таралғанға дейін, желілік компьютерлерді бейнеконференциялар және компьютерлік қолдаумен бірлесіп жұмыс істеу (CSCW) үшін пайдалану мақсатында жүргізілді. Каролина Хейторнтвейт (өз диссертациясы және басқа да еңбектерінде) және Веллман компьютер ғалымдарының бір-бірімен онлайн және офлайн байланыс орнату себептерін талдады. Олар достық қарым-қатынастар мен бірлесіп жұмыс істеудің жұмыста байланыс құрудың басты қозғаушы күші екенін анықтады. Веллман мен Анабель Куан Хаас сондай-ақ, мұндай компьютерлік қолдау көрсетілген жұмыс топтарының желілік ұйымдарды қолдауға бағытталғандығын зерттеді, онда бюрократиялық құрылым мен физикалық жақындық маңызды емес. Олардың жоғары технологиялық американдық ұйымдағы зерттеулері – бұл ұйым жедел хабар алмасу және электрондық поштаға қатты тәуелді болды – жұмыстың АКТ арқылы желілік ұйымға айналуы іс жүзінде толыққанды орындалмағанын көрсетті. Департаменттік ұйымдық шектеулер (оның ішінде билік) және физикалық жақындық әлі де маңызды рөл атқаруда. Ұйымда әртүрлі коммуникация құралдарын қолдануға қатысты қатаң нормалар болды, бетпе-бет кездесулер онлайн байланыспен тығыз байланысты болды.
Қоғамдық желілер мен АКТ
Қоғамдық әлеуметтанушы ретінде Веллман онлайн өмірді талдаудың тым көп бөлігі күнделікті өмірдің басқа аспектілерінен оқшауланған түрде жүріп жатқанын айта бастады. Ол бірнеше мақала жариялады (жеке және серіктестерімен бірге) Интернет зерттеулерін контекстке келтіру қажеттігін дәлелдеп, онлайн қарым-қатынастарды – офлайн сияқты – шектелген топтар емес, тармақталған әлеуметтік желілер ретінде зерттеудің тиімдірек екенін ұсынды. Бұл пікір 2002 жылы жарық көрген «Күнделікті өмірдегі Интернет» (Каролин Хэйторнтуэйтпен бірлесіп редакцияланған) кітабында толыққанды жетілді. Кітапта әртүрлі әлеуметтік орталардағы зерттеулерден алынған мысалдар келтірілген. Веллман бұл салада эмпирикалық жұмыс жүргізді: ол 1998 жылы National Geographic Society веб-сайтына келген келушілерді сауалнамалаған (Джеймс Витт басшылығымен) команданың құрамында болды және осы деректерді Интернетке қатысу әлеуметтік оқшауланумен байланысты деген дистопиялық тұжырымға қарсы қолданды. Pew Internet баяндамасында талданған АҚШ-тың ірі ұлттық кездейсоқ үлгідегі зерттеуі («Интернет байланыстарының күші», Джеффри Боуз, Джон Б. Хорриган және Ли Рейньмен бірге) онлайн және телефон арқылы, сондай-ақ бетпе-бет қарым-қатынас арасында оң байланыс бар екенін көрсетті. Зерттеу көрсеткендей, электрондық пошта үлкен желілермен үнемі байланыс орнатуға, әсіресе тым берік емес қарым-қатынастарды сақтауға өте қолайлы. Сондай-ақ, зерттеуде Интернет пайдаланушылар достары мен туыстарынан Интернет қолданбағандарға қарағанда көбірек көмек алатыны анықталды. «Глокализация» тұжырымына қатысты зерттеулер де осы интеллектуалды ағымға үлес қосты. Кит Хэмптон мен Веллман Торонтоның «Нетвилл» деген атпен белгілі маңындағы ауданды зерттеді. Олар онлайн және офлайн әрекеттердің өзара әрекеттесуін көрсетті, сондай-ақ Интернеттің – тізім қызметі арқылы – қашықтықтан байланыс құралы ғана емес, сонымен қатар көршілік және азаматтық қатысуды күшейтетінін көрсетті. Ол Хелен Хуа Ванг және Джеффри Коулмен бірлесіп Дүниежүзілік Интернет Жобасының Цифрлық Болашақ Орталығымен АҚШ-тағы әлеуметтік қарым-қатынастар мен Интернет пайдалану туралы алғашқы ұлттық зерттеуді жүргізді. Олардың жұмысы достар санының артып келе жатқанын және Интернетті жиі пайдаланатындардың басқалардан көбірек досы бар екенін көрсетті. Веллман сонымен қатар Бен Венхоф (Канада Статистикасы), Карстен Квелл (Канада Мәдениеті Министрлігі) және Берни Хоганмен бірге үйде Интернетте өткізілген уақытты әлеуметтік қарым-қатынастармен және азаматтық қатысумен байланыстырды. Оның басқа бір жұмысы – Венхон Ченнің Қытай мен Солтүстік Американы байланыстыратын трансұлттық иммигрант кәсіпкерлері туралы зерттеуіне қатысу болды. Веллманның жұмысы ақпараттық және коммуникациялық технологиялар, әсіресе Интернет, әлеуметтік қарым-қатынастар мен әлеуметтік құрылым арасындағы өзара байланысқа бағытталған. Ол Торонтода және Онтарионың солтүстігіндегі Шаплода қарым-қатынас, қоғам және отбасылық қарым-қатынастар арасындағы өзара байланысты зерттеген «Connected Lives» зерттеуін басқарды. Онлайн және офлайн өмірдің өзара байланысы туралы алғашқы нәтижелер «Connected Lives: The Project» жобасында жинақталған. Нақтырақ зерттеулер (Дженнифер Каяхарамен бірге) Интернет ақпарат іздеу мен қарым-қатынасты жеңілдеткендіктен, бұрынғы екі қадамдық коммуникация ағынының қазір көп қадамды, рекурсивті ағынға айналғанын көрсетті. Зерттеулер (Трейси Кеннедимен бірге) көптеген үйлердің, қауымдастықтар сияқты, жергілікті топтардан кеңістікте таралған желілерге айналғанын, олар жиі КТК және ұялы телефон байланысы арқылы байланысқандарын дәлелдеді. Мәтінде және жазбаларда аталғандардан басқа NetLab зерттеушілеріне Джули Аморозо, Кристиан Берман, Дин Беренс, Винсент Чуа, Джессика Коллинз, Димитрина Димитрова, Зак Хаят, Чанг Лин, Джулия Мадей, Мария Майерски, Мо Гуан Ин, Диана Мок, Барбара Барбоза Невес және Лилия Смале кірді. Веллман «Желілік жеке тұлғалар» жобасына қатысады, төртінші Шығыс Йорк зерттеуін олардың әлеуметтік желілерін және цифрлық медианы пайдалануын зерттеу үшін қолданады. Оның серіктестеріне Брент Берри, Молли Глория Харпер, Мария Кицевески, Гуан Ин Мо, Анабель Куан Хасе, Хелен Хуа Ванг және Элис Ренвен Чжан кіреді. Алғашқы зерттеулер 65 жастан асқан егде жастағы адамдарға арналған, олардың жақын және алыс туыстарымен және достарымен байланыс орнату үшін цифрлық медианы қалай пайдаланғанын көрсетті. Соңғы уақытта ол Анабель Куан Хаас және Молли Глория Харпермен бірге желілік жеке тұлғаның типтерін – желілік, шектелген немесе толыққанды емес деп ажыратты.
Марапаттар мен мойындау
Веллман – Канада Корольдік қоғамының мүшесі. Ол Америка Әлеуметтік Ассоциациясының екі бөлімінен карьералық жетістіктері үшін сыйлық алды: Қоғам мен қалалық әлеуметтану; Коммуникация және ақпараттық технологиялар. 2008 жылы ол Халықаралық коммуникация қауымдастығынан «Коммуникация зерттеулері – ашық алап ретінде» сыйлығын алған алғашқы адам болды, бұл сыйлық коммуникация ғылымынан тыс салада коммуникация саласына маңызды үлес қосқан зерттеушіге берілді. 2014 жылы ол Оксфорд интернет институтынан «Өмір бойы жетістіктер» сыйлығын алды, онда оның әлеуметтік желілер теориясы және интернет зерттеулеріндегі ғылыми еңбегі онлайн өмірімізді түсінуге үлкен үлес қосып, ерекше екені атап өтілді.