Кіріспе
1991 жылы Таиландта австриялық Boeing 767 ұшағының апаты. Lauda Air 004 рейсі (NG004/LDA004) Бангкок, Таиландтан Вена, Австрияға бағытталған тұрақты халықаралық жолаушылар рейсі болды. 1991 жылғы 26 мамырда маршрут бойынша ұшқан Boeing 767-300ER ұшағының No. 1 қозғалтқышында жоғары көтерілу кезінде рұқсатсыз кері жылдамдық механизмі іске қосылып, ұшақ аэродинамикалық тоқтауға түсіп, бақылаусыз құлауға және ауада ыдырауға ұшырады. Нәтижесінде борттағы 213 жолаушы мен 10 экипаж мүшесі қаза тапты. 2024 жылға дейін бұл Boeing 767 ұшағының қатысуымен болған ең ауыр авиаапат (American Airlines рейсі 11 және United Airlines рейсі 175 есепке алынбағанда) және Таиланд тарихындағы ең ауыр авиаапат болып табылады. Бұл апат 767 ұшағының алғашқы өлімге әкелген оқиғасы және үшінші корпустың жоғалуы болды. Формула-1 әлем чемпионатының чемпионы және Lauda Air әуе компаниясын құрған Ники Лауда жеке өзі апатты тергеуге қатысты.
Lauda Air Flight 004 (NG004/LDA004) was a regularly scheduled international passenger flight from Bangkok, Thailand to Vienna, Austria. On 26 May 1991, the Boeing 767 300ER operating the route crashed following an uncommanded deployment of the thrust reverser on the No. 1 engine during the climb phase, causing the aircraft to enter an aerodynamic stall, uncontrolled dive, and in flight breakup, killing all 213 passengers and ten crew members on board. It is the deadliest aviation accident involving the Boeing 767 (not counting American Airlines Flight 11 or United Airlines Flight 175), and the deadliest aviation accident in Thailand's history as of 2024. The accident marked the 767's first fatal incident and third hull loss. Formula One world motor racing champion Niki Lauda, who founded and ran Lauda Air, was personally involved in the accident investigation.
Ұшақ
Бұл Boeing 767 300ER ұшағы, 283-ші құрастырылған Boeing 767 ұшағы болды. Ұшақ OE LAV тіркеліп, Моцарт деп аталды. Оқиға болған кезде No. 2 қозғалтқышы ұшақ құрастырылғаннан бері (7,444 сағат және 1,133 цикл) ұшақ корпусында болған, ал No. 1 қозғалтқышы (бұзылған кері жылдамдық тежегіші бар) 1990 жылдың 3 қазанынан бастап ұшақта болды және 2,904 сағат пен 456 цикл жинақталды. 1991 жылғы 26 мамыр күні сағат 23:02 ICT-де 4-рейс ретінде қызмет ететін Boeing 767 3Z9ER (Гонконгтың Кай Так әуежайынан ұшқан) 213 жолаушы мен 10 экипажбен Вена халықаралық әуежайына жолаушылар қызметін көрсету үшін Бангкоктегі Дон Мюанг халықаралық әуежайынан ұшып кетті. Ұшақтың бастығы – америкалық капитан Томас Дж. Уэлч (48), ал екінші ұшқыш – австриялық Йозеф Турнер (41) болды. Екі ұшқыш та өте тәжірибелі деп есептелді. Сағат 23:08-де Уэлч пен Турнер EICAS дисплейінде No. 1 қозғалтқышының кері жылдамдық тежегішінің ұшу кезінде іске қосылуына мүмкін болатын жүйелік ақаулық туралы визуалды ескерту алды. Ұшақтың жедел анықтамалық кітабын қарастырғаннан кейін, олар ескертудің "қосылып, өшіріліп" жатқанын және "тек ескерту екенін" анықтады. Ұшқыштар ешқандай түзету шараларын қабылдамады, мүмкін көрсеткіш жалған деп ойлағандықтан, сонымен қатар 767 ұшағы бір ғана жұмыс істейтін кері жылдамдық тежегішімен тоқтай алатынын білгендіктен. Апаттан қалған қалдықтардың көп бөлігі қазіргі Фу Тоэй ұлттық паркі орналасқан Суфан Бури облысындағы шалғай орманды аймаққа, шамамен 1 шаршы километрге шашырап кетті. Апат болған жер Фу Тоэйден солтүстік-шығысқа қарай, Хуай Камин (ห้วยขมิ้น), Дан Чанг ауданы, Суфан Бури провинциясы орналасқан. Құтқарушылар Уэлчтің денесін әлі де ұшқыш орындығында тапты.
Қайтару
Волонтерлерден құралған құтқару топтары мен жергілікті тұрғындар апаттан қалған қирандыларды тонады, электроника мен әшекейлерді алып кетті, сол себепті туыстары жеке заттарын қайта ала алмады. Мәйіттер Бангкоктегі ауруханаға жеткізілді, бірақ оларды суытқышта сақтамады, нәтижесінде денелер шіріп кетті. Тіс дәрігерлері мен криминалистер мәйіттерді анықтау үшін жұмыс істеді, бірақ 27 дене танылмады. Кейбір куәгерлер ұшақтың құлау кезінде оң қанатының жарылуынан пайда болған үлкен от шары туралы хабарлағандықтан, ұшақ бомбадан жарылған болуы мүмкін деген болжам тарады. Дегенмен, Аустрияның саяси бейтараптылығы және халықаралық қақтығыстардан, мысалы, соңғы Перс шығанағы соғысынан қашып жүру репутациясы болғандықтан, террористік себептердің болуы ықтимал емес деп есептелді.
Тергеу
Ұшу деректерін жазу құрылғысы толығымен жойылған, сондықтан тек кабиналық дауыс жазу құрылғысын ғана талдау мүмкін болды. Таиландтың әуе қауіпсіздігі бөлімінің басшысы Прадит Хопрасацук: «қайта бұру құрылымының неліктен іске қосылғанын анықтауға жасалған әрекет, апатта жойылған ұшу деректерін жазу құрылғысының жоғалуынан қиындықтарға тап болды» деді. Апат туралы хабарды естігеннен кейін Ники Лауда Таиландқа сапарлады. Ол апат орнын қарап шықты және ең үлкен сынықтың шамамен , -ға тең екенін бағалады, бұл Локербиде болған жарылыстан қалған ең үлкен бөліктің шамамен жартысына жуық болды. Лауда Таиландта 23 белгісіз жолаушының жаназасына қатысты, содан кейін Боинг өкілдерімен кездесу үшін Сиэтлге ұшты. Таиландтың Ұшақ апаттарын тергеу комитеті жүргізген ресми тергеу шамамен сегіз айға созылды және мынадай қорытындыға келді: «Таиланд үкіметінің апатты тергеу комитеті осы апаттың ықтимал себебін ұшу кезінде сол жақ қозғалтқыштың кернеуін кері қайтару құрылымының бұйрықсыз жұмыс істеуі деп анықтады, бұл ұшу бағылын басқаруды жоғалтуға әкелді. Кернеуді кері қайтару құрылымының жұмыс істеуіне себеп болған нақты фактор анықталған жоқ». Электр жүйесіндегі қысқа тұйықталу сияқты бірнеше мүмкіндіктер қарастырылды. Алайда, көптеген сымдардың жойылғандығы тергеушілерге кернеуді кері қайтару құрылымының іске қосылуына нақты себепті анықтауға мүмкіндік бермеді. Дегенмен, апат туралы есепте «ұшу экипажының жаттығу симуляторлары қате нәтижелер берді» делінген. Бастапқыда Боинг бас тартты, бірақ Лауда талап еткендіктен, Боинг рұқсат берді. Лауда симуляторда 15 рет ұшуға тырысты, және әрбір ретте ол жағдайды түзетуге үлкермеді. Ол Боингтен мәлімдеме жасауды сұрады, бірақ компанияның заң бөлімі мәтінді түзетуге үш ай уақыт керек екенін жауап берді. Лауда келесі күні баспасөз мәслихатын ұйымдастырып, Боингке егер жағдайды түзету мүмкін болса, екі пилотпен 767 ұшағын ұшырып, кернеуді кері қайтару құрылымын әуеде іске қосуға дайын екенін айтты. Боинг Лаудаға мұндай мүмкіндік жоқ екенін мәлімдеді, сондықтан ол Боингті мұндай жағдайдан аман қалу мүмкін емес екенін айтуға көндірді. Лауда «бұл сегіз ай ішінде алғаш рет өндіруші [Боинг] емес, ұшақты пайдаланушының [немесе Пратт пен Уитнидің] кінәлі екені анықталды» деп қосты. FAA Боингке сынақтар жүргізуге рұқсат берген. Боинг ұшу кезінде құрылғының іске қосылуы мүмкін емес екенін мәлімдеді. 1982 жылы Боинг 10 000 фут (3048 м) биіктікте ұшаққа сынақ жүргізіп, жылдамдығын төмендеткен, содан кейін сынақ пилоттары кернеуді кері қайтару құрылымын іске қосты. Ұшақтың басқаруы қауіпке ұшырамады, және FAA сынақ нәтижелерін қабылдады. Лауданың ұшағы 24700 фут (7529 м) биіктікте, 30000 футқа (9144 м) көтерілу кезінде сағаттық жылдамдығы болғанда, сол жақ кернеуді кері қайтару құрылымы іске қосылды, нәтижесінде пилоттар ұшақтың басқаруын жоғалтты. Джеймс Чайлс, «Тәуекелге шақыру» кітабының авторы: «Мұндағы мәселе – толық сынақ пилоттар Томас Велч пен Йозеф Турнерге не істеу керектігін айтпайды. Ұшу кезінде кернеуді кері қайтару құрылымының іске қосылуы аман қалуға мүмкіндік бермеген болуы мүмкін. Бірақ толық сынақ FAA мен Боингке ауада кернеуді кері қайтару құрылымының іске қосылуының өте қауіпті оқиға екенін және Боингтің мұндай жағдайдың алдын алу үшін сенімді құлыпты орнату қажеттігін хабарлаған болар еді» деді.
Салдары
Авиакомпанияның тасымалдау қуатының шамамен төрттен бірі апаттың салдарынан жойылды. OE LAV апатынан кейін әуе компаниясы 1, 6 және 7 маусымда Сиднейге ешқандай рейс жасамады. 13 маусымда басқа бір 767 ұшағымен рейстер қайта жаңартылды. Ники Лауда бұл апат пен одан кейінгі кезең өміріндегі ең қиын уақыт болғанын айтты, тіпті 1976 жылғы Германия Гран-приіндегі апаттан кейін алған жарақаттарынан емделуінен де қиын болды. Ұлттық саябаққа кірушілерге қолжетімді апат орнында құрбан болғандарды еске алу үшін құлпытас орнатылды. Тағы бір ескерткіш және зират Муанг Суфан Бури ауданындағы Ват Са Каео Срисанпечте орналасқан.
Танымал мәдениетте
004 рейсінің апаты Канаданың "Mayday" деректі телесериалының 14-ші маусымының екінші бөлімінде "Шектерді сынау" тақырыбымен көрсетілді.