Кіріспе
Волубилис (وليلي) – Мароккода жартылай қазбаланған Бербер-римдік қаласы, Макнес қаласының жанында орналасқан. Бұл қала, кем дегенде, король Джуба II тұсында Мавритания корольдығының астанасы болған болуы мүмкін. Волубилис алдында патшалықтың астанасы Гилдада орналасқан болуы мүмкін. 3 ғасырдан б.з. дейін құнарлы ауыл шаруашылығы аймағында салынған, ол б.з. 1-ші ғасырынан бастап Рим үкімдігі кезінде қарқынды дамып, қабырғаларымен қоршалған кең аумақты (шамамен ) құрады. 2-ші ғасырда қалаға базилика, храм және триумф аркасы сияқты маңызды қоғамдық ғимараттар салынды. Зәйтүн ағашы өсіруден түскен табыс, үлкен мозаикалық едендері бар әдемі қалалық үйлердің салынуына ықпал етті. 285 жылы қала жергілікті тайпалардың бақылауына өтті және Рим империясының оңтүстік-батыс шекарасындағы орналасқандығы мен қорғаныссыздығы салдарынан Рим оны қайтарып ала алмады. Қала кем дегенде 700 жыл бойы қоныстанды, алдымен латын тілінде сөйлейтін христиан қауымы, содан кейін ерте исламдық елді мекен ретінде дамыды. 8-ші ғасырдың соңында Марокконың Идрисид әулетінің негізін қалаушы Идрис ибн Абдалланың резиденциясына айналды. 11-ші ғасырда билік Феске көшірілгеннен кейін Волубилис тасталып қалды. Жергілікті тұрғындардың көп бөлігі Волубилистен Молай Идрис Зерхун қаласына көшірілді. Қираған орындары 18-ші ғасырдың ортасында болған жер сілкінісінен кейін, Мекнес қаласын салу үшін тас іздеген марокколық билеушілердің тонауына дейін сақталды. Бұл орынның ежелгі Волубилис қаласы екені 19-шы ғасырдың соңында ғана анықталды. Мароккодағы француз үкімдігі кезінде және одан кейін, орынның шамамен жартысы қазылып, көптеген әдемі мозаикалар табылды, сондай-ақ бірнеше маңызды қоғамдық ғимараттар мен жоғары статустағы үйлер қалпына келтірілді немесе қайта жаңартылды. Бүгінде ол ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген, себебі ол "Империя шебіндегі үлкен римдік қаланың ерекше жақсы сақталған мысалы".
the Alfred Boucher sculptures
Volubilis (; وليلي; ) is a partly excavated Berber Roman city in Morocco situated near the city of Meknes that may have been the capital of the Kingdom of Mauretania, at least from the time of King Juba II. Before Volubilis, the capital of the kingdom may have been at Gilda. Built in a fertile agricultural area, it developed from the 3rd century BC onward as a Berber, then proto Carthaginian, settlement before being the capital of the kingdom of Mauretania. It grew rapidly under Roman rule from the 1st century AD onward and expanded to cover about with a circuit of walls. The city gained a number of major public buildings in the 2nd century, including a basilica, temple and triumphal arch. Its prosperity, which was derived principally from olive growing, prompted the construction of many fine town houses with large mosaic floors. The city fell to local tribes around 285 and was never retaken by Rome because of its remoteness and indefensibility on the south western border of the Roman Empire. It continued to be inhabited for at least another 700 years, first as a Latinised Christian community, then as an early Islamic settlement. In the late 8th century it became the seat of Idris ibn Abdallah, the founder of the Idrisid dynasty of Morocco. By the 11th century Volubilis had been abandoned after the seat of power was relocated to Fes. Much of the local population was transferred to the new town of Moulay Idriss Zerhoun, about from Volubilis. The ruins remained substantially intact until they were devastated by an earthquake in the mid 18th century and subsequently looted by Moroccan rulers seeking stone for building Meknes. It was not until the latter part of the 19th century that the site was definitively identified as that of the ancient city of Volubilis. During and after the period of French rule over Morocco, about half of the site was excavated, revealing many fine mosaics, and some of the more prominent public buildings and high status houses were restored or reconstructed. Today it is a UNESCO World Heritage Site, listed for being "an exceptionally well preserved example of a large Roman colonial town on the fringes of the Empire".
Атауы
Оның атының шығу тегі белгісіз, бірақ ол аңғардың бойында өсетін олеандр мағынасын білдіретін "валилт" деген амазиг сөзінің латыншасы болуы мүмкін. Егер бұл сөз "WLLY" түбірімен байланысты болса, онда оны амазиг атауының тікелей аудармасы деп қарастыруға болады, себебі "WLLY" түбірі "бұрылу, айналу" дегенді білдіреді. Льюис пен Шорттың латын сөздігі "volubilis" сөзінің латынша мағынасын "айналдырылған немесе өзі айналатын, бұрылатын, айналатын, домалап жүретін" деп түсіндіреді. Бұл сөз Горацийдің хаттарында (I, 2, 43) кездеседі: "labitur, et labetur in omne volubilis aevum" ("Ағып, мәңгілікке айналып ағып жатыр"). Классикалық латын тілінде "volubilis" сөзіндегі "v" әрпі "w" сияқты айтылған, бұл оның қазіргі амазиг және араб тілдеріндегі айтылуына жақын болған. Чарльз Джозеф Тиссо (1828–1884) араб тіліндегі кейбір дереккөздерде "Qasr Fara'on" (قصر فرعون – Фараон сарайы) деп аталған жердің Волубилис екенін анықтады. Жергілікті тұрғындар әлі күнге дейін осы терминді қолданады, кейде оны لقصر Эль Ксар деп қысқартып, "Сарай" деген мағынаны білдіреді.
Құрылтай және Римдік билік
Зерхун тауының етегіндегі көлбеу беткейде орналасқан Волубилис, Хоуман (Хуман) аңғарының үстіндегі қырда тұр, оны Фертасса атымен белгілі шағын сала арнасымен қабысады. Ол қазіргі Мекнес қаласының солтүстігіндегі құнарлы аллювиалды жазыққа қарайды. Қала, Карфагеннің құлауынан кейін 146 ж.б. Римнің қарастырылған мемлекеті болған Мавритания патшалығының құрамында болды. Пуникалық ықпал соңынан да ұзақ сақталды, қала әкімдері пуникалық биліктің аяқталуынан кейін де карфагендік суфет атағын ұзақ уақыт сақтап келді. Нюмидияның Джуба II-сі 25 ж.б. Августтың қолдауымен Мавритания тағына отырды және назарын Волубилисте екінші астана салуға бұрды. Римде білім алған және Марк Антоний мен Клеопатраның қызы Клеопатра Селена II-ге үйленген Джуба мен оның ұлы Птолемей берберлік тегіне қарамастан, толыққанды римдік патшалар болды; олардың римдік өнер мен сәулетке деген құштарлығы қаланың жоспарында айқын көрінді. 44 ж.б. Клавдий Мавританияны аннексиялағаннан кейін, қала байлығы мен гүлденуінің арқасында айтарлықтай өсті, ол провинцияның құнарлы жерлерінен алынған астық, зәйтүн майы және гладиаторлық көрсетістерге арналған жабайы жануарлар сияқты құнды экспорттық тауарларды өндірді. 2-ғасырдың соңында Волубилисте шамамен 20 000 тұрғыны болды – Рим провинциялық қаласы үшін өте көп халық. Аймақтағы 50-ден астам виллалардың табылуы оның маңында да тығыз қоныстанғандығын көрсетеді. Оны біздің заманымыздың 1-ғасырында өмір сүрген географ Помпоний Мела өзінің "De situ orbis libri III" еңбегінде Мавританиядағы "ең бай қала, тіпті кішкентайлардың арасындағы ең бай" деп сипаттаған. Оны Плиний Ескісі де атаған, ал 2-ғасырғы Антониндік маршруты оның орналасқан жерін көрсетеді және оны Волубилис Колония деп атайды. Оның халқының көп бөлігін римдік берберлер құрады. Қала 40-44 ж.б. Птолемейдің босатылған құлы Адемон бастаған көтеріліске қарамастан Римге адал болды және оның тұрғындарына азаматтық құқықтар мен он жылдық салық жеңілдіктері берілді. Қала муниципалитет мәртебесіне көтерілді және оның басқару жүйесі қайта құрылды, пуникалық стильдегі суфеттер жыл сайын сайланатын дуумвирлермен, яғни екі магистраттан тұратын жұппен алмастырылды. Дегенмен, қаланың орны әрқашан осал болды; ол провинцияның оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан, жаушыл және күшейіп келе жатқан бербер тайпаларына бет тіреп тұрды. Қазіргі Айн Шкор, Блед эль Гада, Сиди Муса, Сиди Саид және Блед Такурарт (ежелгі Токолосида) ауылдарында орналасқан бес бекініс қаланың қорғанысын нығайту үшін салынды. Сиди Саид Галлиядан келген көмекші атты әскер – IV Gallorum equitata когортының базасы болды, ал Айн Шкор испандық және бельгиялық когорттарды орналастырды. Сиди Муса парфяндық когорттың орналасқан жері болды, ал галлдық және сириялық атты әскерлер Тосколосидада орналасқан. 2-ғасырдың соңында аймақтағы шиеленістердің күшеюі император Марк Аврелийді сегіз қақпасы мен 40 мұнарасы бар қабырғалар салуға мәжбүр етті. Волубилис Ликсус пен Тингиске (Римдік Мавритания провинциясының астанасы Тингитана, қазіргі Танжер) жолмен байланысты, бірақ көршілес Мавритания Цезаренсис провинциясымен шығысқа қарай байланысы болмады, өйткені Бербер Бакуаттар тайпасының аумағы сол аралықта орналасқан. Үшінші ғасырда Волубилисте еврей қауымы болған, бұл бірнеше еврей, грек және латын зират жазбаларынан және менора пішіндес шамдардан көрінеді. Бұл ежелгі еврей жазбаларының табылуының ең оңтүстік-батыс орны. Римнің қаладағы бақылауы Үшінші ғасырдың дағдарысының хаосынан кейін аяқталды, ол кезде империя бірқатар генералдардың азаматтық соғыстар, сарай төңкерістері және кісі өлтірулер арқылы билікті басып алып, жоғалтып алуына байланысты ыдырап қалды. 280 ж. шамамен Мавританияның көп бөлігінде римдік билік құлдырап, қайта орнатылмады. 285 ж. император Диоклетиан провинцияның қалған бөлігін Ликс, Тингис және Септа (қазіргі Сеута) арасындағы жағалау жолағын ғана сақтау үшін қайта ұйымдастырды. Рим әскері Тингисте орналасқан болса да, осал шекаралық аймақты қайта басып алу тым қымбатқа түсетіні шешілді. Алайда, қаланың иелігі жалғасты, өйткені Венера үйіндегі жануарлар жүргізген күйме жарысы сияқты әдемі мозаикалар төртінші ғасырдан бұрын жасалмауы мүмкін. Қала тұрғындарының христиандар болғанын көрсететін, қолымен кесілген жақсы бағушыны бейнелейтін мүсін және Тювеноттың айтуынша, төртінші ғасырдың басында өзіне айқышпен тиюдің дәлелі болуы мүмкін. Римдік қаланың соңы ғасырдың соңында болған жер сілкінісінен туған болуы мүмкін, ол үйлердің қираған жерінде көптеген қола мүсіндерді көмді.
Қазба, қалпына келтіру және ЮНЕСКО тізіміне енгізу
Волубилистің көп бөлігін француздар 1912 және 1955 жылдар аралығында Француз Мароккосы үстемдігі кезінде қазған, бірақ осы орындағы қазба жұмыстары ондаған жылдар бұрын басталған. 1830 жылдан бастап, француздардың Алжирді жаулап алуымен француз үстемдігінің Солтүстік, Батыс және Орталық Африканың көп бөлігіне таралу процесі басталды, археология француз колониализмімен тығыз байланысты болды. Француз армиясы 1830 жылдары ғылыми зерттеулер жүргізді, ал 1850 жылдары француз армия офицерлері демалыс және бос уақытында римдік ескерткіштерді зерттеуді әдетке айналдырды. 19 ғасырдың соңында француз археологтары Солтүстік-Батыс Африканың исламға дейінгі тарихын ашу үшін археологиялық орындарды қазу және қалпына келтіруге күш салды. Француздар тарихи мұраны сақтау тұрғысынан марокколық мұсылмандардан өзгеше көзқарас білдірді. Тарихшы Гвендолин Райт айтқандай, "Ислам тарихы мен архитектурасы ескерткіштерді бөліп көрсету тұжырымын мүлдем жат деп тапты", бұл "француздарға Марокконың өткені мен оның сұлулығын тек олар ғана толыққанды бағалай алады деген сенімді дәлелдеді". Мароккодағы жоғары оқу орындарының қызметкері Эмиль Паути мұсылмандарды "уақыттың өтуі маңызсыз" деген көзқарасты ұстанғаны үшін сынады және оларды "ғимараттарын салғандағы құлшынысымен салыстырғанда, оларды қирауға рұхсат етуде де сол бейтараптылықты көрсеткені үшін" айыптады. Француздардың Волубилисте және басқа да француз бақылауындағы Солтүстік Африкадағы (Алжир мен Тунис) қазба жұмыстары бағдарламасының идеологиялық құралы болды. Римдік орындардағы археология ежелгі Римнің тарихы мен француздардың Солтүстік Африкада құрған жаңа "латын" қоғамдары арасындағы байланысты орнату үшін колониалық саясаттың құралы ретінде пайдаланылды. Бағдарламаға ежелгі орындарға салынған қазіргі заманғы құрылыстарды тазалау, римдік қалалар мен виллаларды қазу және триумф аркалары сияқты маңызды азаматтық құрылыстарды қайта жаңарту кірді. Алжирдегі Тимгад сияқты қираған қалалар қазылғаннан кейін кең ауқымда тазартылды. Бір автордың айтуынша, бұл ескерткіштер "римдік мәдениетке бет бұруға деген ұмтылыстың куәсі" болды. Бұл тақырып осы орынға келген басқа да қонақтарға ұнады. 1920 жылы американдық жазушы Эдит Уортон келіп, "екі үстемдік бір-біріне қарсы қарап тұрғандай" көрінгенін, яғни Волубилистің қираған орындары мен "Мүләй Идрис ақ түсті конусты қаласы, Марокконың қасиетті қаласы" арасындағы қарама-қайшылықты атап өтті. Ол өлі қаланы "әлі де біздің қазіргі өмір салтымызда сақталған жүйе, тәртіп, әлеуметтік түсінік" ретінде қарастырды. Ал Мүләй Идрис қаласы әлі де тірі болғанымен, ол "Грекия мен Римнің кез келген қираған сәулет өрнегінен гөрі өлі және түсініксіз өткенге сіңген" деп есептеді. Ричмонд университетінің Сара Бёрд Райт айтқандай, Уортон Волубилисті өркениеттің, ал Мүләй Идристі варварлықтың символы ретінде қарастырды; оның мәнісі "Римдік бекінісін тонау арқылы ислам өркениетті қоғам құрудың жалғыз мүмкіндігін жойды". Марокконың бақытына орай, "Франция оларға қол жеткізуге көмектесетін саяси тұрақтылық олардың жоғары қасиеттерін дамытуға уақыт береді" - осыны француз колониалды билігі жеткізуге тырысты. Хилэр Беллок та өзінің әсері туралы "тарих пен қарама-қайшылық туралы" айтты. Ол "жаңа ислам діні классикалық және христиан дәстүрін қалай толығымен басып, суға батып кеткенін" көрді. Волубилистегі алғашқы қазба жұмыстарын француз археологы Анри де ла Мартиниер 1887-1892 жылдар аралығында жүргізді. 1915 жылы Француз Мароккосының әскери губернаторы Хьюберт Ляути француз археологтары Марсель мен Джейн Диулафойға Волубилисте қазба жұмыстарын жүргізуді тапсырды. Джейннің денсаулығы нашар болғандықтан, олар Ляути үшін жасаған жұмыс жоспарын орындай алмаса да, Луи Шателен басшылығымен жұмыс жалғасты. Француз археологтарына бірінші дүниежүзілік соғыста тұтқындалған мыңдаған неміс тұтқындары көмектесті. Қазба жұмыстары 1941 жылға дейін жалғасты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс оны тоқтатты. Соғыстан кейін француз және марокколық билік орындарымен қазба жұмыстары қайта басталды (Марокконың 1955 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін) және қалпына келтіру және қайта құру бағдарламасы басталды. Каракалла аркасы 1930-1934 жылдары қалпына келтірілді. Одан кейін 1962 жылы Капитолий ғибадатханасы, 1965-67 жылдары базилика және 1967 жылы Тингис қақпасы қалпына келтірілді. 1952-55 жылдары бірқатар мозаикалар мен үйлер консервацияланып, қалпына келтірілді. Соңғы жылдары қаланың оңтүстік жағындағы зәйтүн майын өндіру шеберханасының бірі қалпына келтіріліп, римдік май басу станогінің көшірмесімен жабдықталды. Бұл қалпына келтірулер де дау тудырды; 1997 жылы ЮНЕСКО үшін жасалған сараптамада "кейбір қайта құрулар, мысалы триумф аркасы, капитолий және май басу шеберханасы, радикалды және қазіргі таңдағы қабылданған тәжірибе шегінен шығып кеткені" айтылды. 2000 жылдан бастап Лондон университетінің колледжі және Марокконың Археология және мұра институты Элизабет Фентресс, Гаэтано Палумбо және Хассан Лиман басшылығымен қазба жұмыстарын жүргізіп, римдік қала қабырғаларының батыс жағындағы ежелгі қала орталығының астында Идрис I штаб-пәтері болуы мүмкін екенін анықтады. Қала қабырғаларының ішіндегі қазба жұмыстары да ерте орта ғасырлық қаланың бөлігін ашты. Бүгінде Волубилисте табылған көптеген артефакттар Рабат археологиялық мұражайында қойылған. ЮНЕСКО 1997 жылы Волубилисті Әлемдік мұра тізіміне енгізді. 1980 жылдары Халықаралық ескерткіштер мен орындар кеңесі (ICOMOS) Солтүстік Африкадағы орындарды Әлемдік мұра тізіміне ұсыну мүмкіндігін бағалау үшін үш конференция ұйымдастырды. Волубилис тізімге жарайтын жақсы үміткер екені бірауыздан келісілді және 1997 жылы ICOMOS оны "Империя шебіндегі үлкен римдік колониялық қаланың ерекше сақталған мысалы" ретінде тізімге енгізуді ұсынды, бұл ЮНЕСКО қабылдады.
Қаланың орналасуы мен инфрақұрылымы
Римдіктердің басып алуына дейін Волубилис шамамен алып, Fertassa және Khoumane уадтарының арасындағы V пішінді жотаға салынған. Ол финикиялық/карфагендік елді мекендерге тән реттелген үлгіде дамыған және қабырғалармен қоршалған. Римдіктер кезінде қала солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай кеңейтілді, аумағы шамамен артты. Қаланың көптеген қоғамдық ғимараттары қаланың ескі бөлігінде салынған. Волубилис танымал болған сәнді үйлер қаланың жаңа бөлігінде орналасқан, олар Decumanus Maximus (басты көше) артында, қаланың римдік дәуіріндегі бөлігін екіге бөліп тұр. Декуманның екі жағында да жаяу жүргіншілерге арналған жолдар, ал олардың артында аркалы галереялар мен ондаған дүкендер орналасқан. Каракалла аркасы ескі және жаңа қалалардың бірігу нүктесін көрсетеді. Римдіктердің басып алуы аяқталғаннан кейін су құбыры тозығына ұшыраған соң, батысқа қарай, Уади Хуманеге жақын жаңа тұрғын аудан салынды. Қала сумен қала сыртындағы төбелердегі бұлақтан келген су құбыры арқылы қамтамасыз етілді. Су құбыры шамамен б.з. 60-80 жылдары салынған және кейін бірнеше рет қайта жаңартылған. Қалалық су жүйесінен үйлерге және қоғамдық моншаларға арналған арналар желісі, сондай-ақ ағынды суларды және қалдықтарды өзенге апарып, жуып тастайтын дренаж жүйесі құрылған. Су құбыры Decumanus Secundus көшесімен қатар жүретін көше астынан өтіп, қала орталығындағы Каракалла аркасының жанындағы үлкен фонтанға жеткен. Римге дейінгі қала қабырғасының көп бөлігі бұрынғы орнында қайта салынды немесе қиратылды, бірақ тас іргетасы бар, кірпіштен салынған бастапқы қабырғаның бір бөлігі әлі де тумулдың жанында көрініп тұр. Римдік қала қабырғаларының ұзындығы және орташа қалыңдығы шамамен құрайды. Үйінді және кескінделген тастардан салынған қабырғалардың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Қабырғалардың толық шеңбері 34 мұнарадан тұрады, олардың арасы шамамен және алты негізгі қақпа мұнаралармен қоршалған. Шығыс қабырғаның бір бөлігі қайта жаңартылған. Тінгис қақпасы да қайта жаңартылған, ол Волубилиске солтүстік-шығыстан кіретін қақпа. Ол 168/169 ж. салынған, бұл дата қақпаның тас құрылысына қасақана орнатылған сол жылғы монетаның табылуынан белгілі болды. Қаракалла аркасының батысында ерте ортағасырлық қабырға орналасқан; ол Римдіктердің басып алуы аяқталғаннан кейін, шамамен V немесе VI ғасырларда қаланың жаңа тұрғын ауданының шығыс жағын қорғау үшін салынған. Ол солтүстік-оңтүстік бағытта салынған және қаланың тасталған аудандарындағы қираған ғимараттардан тоналған тастардан тұрғызылған.
Сауда
Рим дәуірінде Волубилис зәйтүн майының ірі өндірушісі болған. Зәйтүн майын сығуға арналған ғимараттардың қалдықтары, сондай-ақ бастапқы сығу машиналары мен зәйтүн диірмендерінің қалдықтары әлі де жақсы көрінеді. Мұндай ғимараттардың бірі римдік зәйтүн сығу машинасының толық көлемді көшірмесімен қайта жаңартылған. Зәйтүн майы қала тұрғындарының өмірінде орталық орын алды, себебі ол тек тағам ретінде ғана емес, шамдарда, жуынуда және медицинада да қолданылды. Сығылған зәйтүнді жануарларға жем ретінде берді немесе кептіріп, моншаларды жылытуға отын ретінде пайдаланды. Осы себепті, тіпті ең сәнді үйлердің де өз зәйтүн сығу машиналары болған. Волубилисте қазірге дейін 58 зәйтүн майын сығу кешені табылды. Олардың құрамында стандартты жинақ болды: зәйтүнді ұсақтауға арналған диірмен, сығылған зәйтүннен майды жинауға арналған шөгінді алабы және пресс, ол қарсы салмақтан, көлденең бағанадан (прелюм) және прелюмді бекітетін ағаш тіректерден тұрды. Алдымен зәйтүнді ұнтақтап, содан кейін тоқылған себеттерге салып, сығатын. Зәйтүн майы шөгінді алабына ағып түсті, оған уақыт-уақытпен су қосылып, жеңіл май бетке шығартылды. Содан кейін май алаптан алынып, амфораларға құйылды. Қаланың белсенді сауда орталығы болғанына да көптеген дәлелдер бар. Қазірге дейін 121 дүкен анықталды, олардың көпшілігі нан пісіретін орындар. Табылған қола бұйымдарының санына қарағанда, бұл орында қоладан жасалған өнер туындыларын өндіру немесе тарату орталығы болған болуы мүмкін.
Белгілі ғимараттар
Волубильдің жартысы ғана қазылғанмен, бірқатар маңызды қоғамдық ғимараттар әлі де көрініп тұр, ал кейбіреулері, атап айтқанда базилика мен триумф аркасы, қайта жаңартылды. Қала элитасының сарайлары сияқты көптеген жеке ғимараттар да табылды. Олар, әсіресе, көптеген ғимараттарда ашылған және орналасқан жерінде сақталған әдемі мозаикаларымен ерекше көзге түседі. Ғимараттар негізінен жергілікті кеннен алынған сұр-көк әктастан салынған. Алғашқы пунийлік елді мекеннен көбінесе қалдықтар табылған жоқ, себебі ол кейінгі римдік ғимараттардың астында қалған. Қазылған аумақтың ортасында, ескі және жаңа қала бөліктерінің арасында үлкен оба орналасқан. Оның пайда болуы мен мақсаты туралы түрлі теориялар бар, мысалы, ол жерлеу орны, қандай да бір діни құрылыс, жерлеу ескерткіші немесе римдік жеңіске арналған монумент болуы мүмкін. Дегенмен, бұл әлі дәлелденбеген гипотезалар болып қана қоймайды.
Қоғамдық ғимараттар
Қала орталығында екі ірі қоғамдық ғимарат – базилика мен Капитолий ғибадатханасы оңай көрінеді. Базилика әділет әкімдігін жүргізу және қала басқаруы үшін пайдаланылды. 3 ғасырдың басында Макрин билік еткен кезде салынған, бұл ғимарат Африкадағы ең әдемі римдік базиликалардың бірі болып табылады. Ғимараттың ұзындығы мен ені белгілі бір шамада, ал бастапқыда екі қабаты болған. Ішкі кеңістігінде билер отырған екі апсиданы қоршап тұрған бағаналардың екі қатары басымдық құрайды. Базиликаның сыртқы қабырғасы, бағаналармен безенілген, форумға қарап тұрады, онда базарлар өткізілген. Форумды кішкентай ғибадатханалар мен мемлекеттік кеңселер де қатарлап тұрған, олар императорлар мен жергілікті саяхатшылардың мүсіндерімен толы болған, енді тек олардың тұғырлары ғана қалды. III ғасырдың басына дейін Волубилисте болған қоғамдық ғимараттар туралы көп мәлімет жоқ, себебі қазіргі уақытта көрінетін ғимараттар бұрынғы құрылымдардың негізінде салынған. Капитолий ғибадатханасы базиликаның артында, бастапқыда аркадалы аула болған жерде орналасқан. Құрбандық тасы, 13 сатыздан жоғары көтерілетін Коринф бағаналары бар ғибадатхананың алдындағы аулада тұр. Ғимарат азаматтық өмірде маңызды рөл атқарды, өйткені ол Рим мемлекетінің үш басты құдайына – Юпитерге, Юнонаға және Минерваға арналған. Ғибадатхананың алдындағы жиналыстарда құдайлардан көмек сұрап, соғыс сияқты маңызды азаматтық істердегі жетістіктері үшін алғыс айту үшін бас қосылған. Ғибадатхананың базиликаның артқы қабырғасына қарап орналасуы ерекше, және ол бұрыннан бар киелі орынның үстінде салынған болуы мүмкін деген болжам бар. 1924 жылы табылған жазуда ол 218 жылы қайта жаңартылғаны көрсетілген. 1955 жылы ішінара қалпына келтіріліп, 1962 жылы 13 сатыздан 10-ын, кеменің қабырғаларын және бағаналарын қайта жаңарту арқылы толыққанды қалпына келтірілді. Ғибадатхана аумағында тағы төрт кішкентай киелі орын болған, олардың бірі Венераға арналған. Қалада тағы бес ғибадатхана болды, олардың ең танымалсы – Волубилистің шығыс жағында орналасқан «Сатурн ғибадатханасы» деп аталатын ғимарат. Бұл ғибадатхана Баалға арналған болуы мүмкін. Оның айналасында қоршау қабырғасы және үш жақты портик бар. Ішінде төменгі тұғырға орналасқан кішкентай ғибадатхана орналасқан. Ғибадатхананың Сатурнмен байланыстырылуы тек болжамдық және кеңінен қабылданбаған. Волубилисте кем дегенде үш қоғамдық монша болған. 260 жылдары сол императормен қайта безендірілген Галлиен моншаларында мозаикалардың қалдықтарын әлі де көруге болады, ол қаланың ең сәнді моншасына айналды. Солтүстік моншалар қаладағы ең үлкен моншалардың бірі болды, олардың ауданы шамамен 1,5 км² құрады. Олар, мүмкін, Адриан тұсында салынған.
Үйлер мен сарайлар
Волубилдегі үйлер зәулім сарайлардан бастап, қала тұрғындарының кедейлері пайдаланған қарапайым екі бөлмелі саз кірпіштен тұрған ғимараттарға дейін жетеді. Қаланың мол байлығы байлардың үйлерінің әсем дизайнында көрінеді, олардың кейбіреулерінде әлі күнге дейін үлкен мозаикалар сақталған. Археологтар оларды негізгі мозаикалары (немесе басқа табылған заттары) бойынша атаған: Қаланың оңтүстік бөлігіндегі Орфей үйі үлкен Орфей мозаикасының құрметіне аталған, онда құдай ағаштар, жануарлар мен құстарға арфада ойнап береді. Пол МакКендрик айтқандай, мозаиканың орындалуы өте қарапайым, себебі жануарлардың барлығы әртүрлі өлшемде және әртүрлі бағытта, Орфеймен ешқандай байланысы жоқ. Мозаиканы салған шебер әртүрлі элементтерді біріктіруге тырыспай, кітаптан үлгілерді көшіріп алған сияқты. Мозаика триклиниумда, яғни тамақтанатын бөлмеде орналасқан, онда қонақтар қабырғаға орнатылған төсектерге жатып, орталық мозаикаға таңғалады. Басқа мозаикаларды атриумда, онда теңіз жылқысы тартқан арбадағы Амфитриттің суреті және оны ұласып жүретін басқа теңіз жануарлары бейнеленген, сондай-ақ монша бөлмелерінде көруге болады. Басты ауладан тыс бір бөлмеде римдіктер бақыт әкелетін жануар деп санайтын дельфиннің мозаикасы бар. Форумға жақын орналасқан Атлет немесе Дезултор үйінде спортшы немесе акробаттың есекке кері отырып, қолында тостаған ұстаған күлкілі мозаикасы бар. Бұл Силеннің бейнесі болуы мүмкін. Қаладағы ең беделді үйлер Decumanus Maximus көшесіне тікелей жанасып, аркада астындағы дүкендер қатарының артында орналасқан. Олар дүкендер арасындағы тар көшелерден кіретін. Эфебаның үйі сол жерде табылған қола мүсіннің құрметіне аталған. Онда әсем ішкі ауласы бар, ол мозаикалармен безендірілген көптеген бөлмелерге, соның ішінде барс тартқан арбадағы Бахустың суретіне апарады. Жақын маңдағы Жоғарғы сарайда Бахустың мозаикасы бар, онда ол ұйықтап жатқан Ариаднаны кездестіреді, кейіннен одан алты бала туып, өседі. Үйдің аты 1918 жылы табылған ат үстіндегі қола мүсіннен алынған, ол қазір Рабаттағы археологиялық мұражайда сақталады. Бұл шамамен 500 шаршы метр аумақты алып жатқан үлкен ғимарат, онда сауда-саттықпен айналысатын орындар, соның ішінде жолға шығатын сегіз немесе тоғыз дүкен және үлкен зәйтүн майын сығу кешені орналасқан. Геркулестің Еңбектері үйі он екі тапсырманы бейнелейтін мозаикадан аталған, оларды жартылай құдай әйелі мен балаларын өлтіргені үшін өкініш ретінде орындауы тиіс болған. Ол Геркулеспен теңестірілген император Коммодтың тұсында жасалған деп есептеледі. Юпитер, оның жақыны Ганимед және төрт маусым үйдегі басқа мозаикада бейнеленген. Decumanus Maximus көшесінде орналасқан бұл ғимарат Гордиан сарайы деп аталады. Бұл қаладағы ең үлкен ғимарат және император Гордиан III емес, губернатордың резиденциясы болған болуы мүмкін; ол Гордиан билігі кезінде 3-ші ғасырдың ортасында қайта салынған. Ол екі бөлек үйді біріктіріп, аулалары мен жеке моншалары бар 74 бөлмелі кешенді құрады. Сонымен қатар, мұнда бағаналы алдыңғы жағы бар, бағаналы жағының артында оншақ дүкен, үш май сығу пресінен тұратын май фабрикасы және кешеннің солтүстік-шығыс бұрышында мұнай қоймасы орналасқан. Гордиан сарайының әшекейлеуі қазіргі кезде өте қарапайым, тек бірнеше мозаикалардың қалдықтары сақталған. Жоғары мәртебеге ие болғанына қарамастан, едендер мозаикамен әшекейленбеген, көбінесе opus sectile әдісімен жасалған сияқты. Саяхатшылар қалаға оралғанда, қаладағы барлық нәрселер қирап, қамалдың ішіне қақпалар орнатылған. Олар жергілікті бербер басшыларымен жасалған келісімдердің тізбесін жазып қалдырды, олардың саны қаланың әлсіздігіне қарай өсіп, тайпа мүшелері күшейе түсті. Соңғы келісімге қол қойылған кезде, қаланың құлауына бірнеше жыл қалғанда, басшылар Риммен теңестіріліп, осы аймақта Рим билігінің қаншалықты төмендеп кеткенін көрсетті. Соңғы екі жазулы құрбандық тақтары 277 және 280 жылдардағы foederata et diuturna pax ("федерациялық және тұрақты бейбітшілік") дегенді білдіреді, бірақ бұл үмітсіз үміт болып шықты, өйткені Волубилис көп ұзамай құлдырады. Қаланың шығыс жағында, көрнекті кипарис ағашының астында орналасқан Венераның үйі қаладағы ең сәнді үйлердің бірі болды. Онда жеке моншалар мен бай сәнді интерьерлер бар, біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын жақсы мозаикалар жануарлар мен мифологиялық көріністерді көрсетеді. Жеті дәліз мен сегіз бөлмеде мозаикалар салынған. Үйге ат қойған Венера мозаикасы Танжерге көшірілді, бірақ...
The House of Orpheus in the southern part of the city thus takes its name from the large Orpheus mosaic, showing the god playing his harp to an audience of trees, animals and birds. As Paul MacKendrick puts it, the mosaic is rather artlessly executed, as the animals are all of different sizes and face in different directions with no relationship to Orpheus. It appears that the mosaicist simply copied patterns from a book without attempting to integrate the different elements. The mosaic is situated in the triclinium, the dining room, where the diners would have reclined on couches set against the walls and admired the central mosaic. Other mosaics can be seen in the atrium, which has a depiction of Amphitrite in a chariot pulled by a seahorse and accompanied by other sea creatures, and in the bathing rooms. One room off the main courtyard has a mosaic of a dolphin, considered by the Romans to be a lucky animal. The House of the Athlete or Desultor, located near the forum, contains a humorous mosaic of an athlete or acrobat riding a donkey back to front while holding a cup in his outstretched hand. It may possibly represent Silenus. The most prestigious houses in the city were situated adjoining the Decumanus Maximus, behind rows of shops that lined the street under an arcade. They were entered from side streets between the shops. The House of the Ephebe was named after a bronze statue found there. It has a prominent interior courtyard leading to a number of public rooms decorated with mosaics, including a depiction of Bacchus in a chariot being drawn by leopards. The House of the Knight next door also has a mosaic of Bacchus, this time shown coming across the sleeping Ariadne, who later bore him six children. The house takes its name from a bronze statue of a rider found here in 1918 that is now on display in the archaeological museum in Rabat. It was a large building, with an area of about , and incorporated a substantial area dedicated to commercial activities including eight or nine shops opening onto the road and a large olive pressing complex. The House of the Labours of Hercules is named for the mosaic depicting the twelve tasks that the demigod had to perform as penance for killing his wife and children. It is thought to have been created during the reign of the emperor Commodus, who identified himself with Hercules. Jupiter, his lover Ganymede and the four seasons are depicted in another mosaic in the house. The house was of palatial size, with 41 rooms covering an area of A building dubbed the Gordian Palace is located further up the Decumanus Maximus. It was the largest building in the city and was probably the residence of the governor, rather than the emperor Gordian III; it was rebuilt during Gordian's reign in the mid 3rd century. It combined two separate houses to create a complex of 74 rooms with courtyards and private bathhouses serving both domestic and official functions. It also incorporated a colonnaded front with a dozen shops behind the colonnade, and an oil factory consisting of three oil presses and an oil store in the north east corner of the complex. The decoration of the Gordian Palace is today quite plain with only a few scanty mosaics remaining. Despite its presumed high status, the floors seem to have been mostly rendered with opus sectile rather than decorated with mosaics. Inscriptions found in the palace testify to the city's decline and eventual fall. They record a series of treaties reached with the local Berber chieftains, increasing in number as the city became more vulnerable and the tribesmen pressed harder. By the time of the final treaty, just a few years before the fall of the city, the chieftains were being treated as virtual equals of Rome – an indication of how much Roman power in the area had declined. The last two inscribed altars, from 277 and 280, refer to a foederata et diuturna pax (a "federated and lasting peace"), though this proved to be a forlorn hope, as Volubilis fell soon afterwards. The House of Venus, towards the eastern side of the city under a prominent cypress tree, was one of the most luxurious residences in the city. It had a set of private baths and a richly decorated interior, with fine mosaics dating from the 2nd century AD showing animal and mythological scenes. There were mosaics in seven corridors and eight rooms. The central courtyard has a fanciful mosaic depicting racing chariots in a hippodrome, drawn by teams of peacocks, geese and ducks. The mosaic of Venus for which the house is named has been removed to Tangier, but in the next door room is a still extant mosaic showing Diana and a companion nymph being surprised by Actaeon while bathing. Actaeon is depicted with horns beginning to sprout from his head as he is transformed by the angry goddess into a stag, before being chased down and killed by his own hunting dogs. The house appears to have been destroyed some time after the city's fall around 280; a mosaic depicting Cupids feeding birds with grain has been charred by what appears to have been a fire burning directly on top of it, perhaps resulting from the building being taken over by squatters who used the mosaic as the site of a hearth. The same building was also the site of the discovery in 1918 of a bronze bust of outstanding quality depicting Cato the Younger. One of the most notable artefacts discovered at Volubilis, it is now on display in the Archaeological Museum in Rabat. It was still on its original pedestal when it was found by archaeologists. The bust has been dated to the time of Nero or Vespasian and may be a copy of a bust created in Cato's lifetime or shortly thereafter. Its inscription identifies its subject as the orator. Another outstanding bust, depicting a Hellenistic prince, was discovered in a bakery across the street. It seems to have been made at the same time as the Cato bust and may well have come from the House of Venus, where an empty pedestal in another room suggests that the Cato had a companion piece. The bust, which is also on display in Rabat, is usually identified as Juba II but other possibilities include Hiero II of Syracuse, Cleomenes III of Sparta, Juba I or Hannibal.
Идрис І-нің штабы
Қала қабырғасының сыртында, Уэд-Хуманның арнасында, бір-бірімен байланысқан аула ғимараттары табылды. Ең ірісінде хаммам, яғни монша бар. Бұл L әрпіндей құрылыс, ішкі жағы тас плиткалармен төселген және қабырғалары бойында отыруға арналған орындықтары бар салқын бөлмесімен жабдықталған. Бөлменің соңында үш сатылы шомылуға арналған бассейн орналасқан. Салқын бөлмеден ғимараттың бұрышындағы вестибюльге өтесіз, ол Каракалла аркасынан алынған қалқан бейнесімен әсемделген. Содан кейін жылы бөлмеге, соңында ыстық бөлмеге көшесіз. Ыстық бөлменің күмбезі қайта қалпына келтірілді, бірақ едендегі ыстық ауа өткен арналарды көруге болады. Бұл бөлмені пеш қыздырған, сондай-ақ бұрыштардағы иіндерге ағып келген ыстық суды да қыздырған. Осы хаммам батыс шекарасын құрайтын аула үлкен болды және астық сақтауға арналған көптеген ірі астық сақтағыштарды қамтыды. Осы ауланың оңтүстігінде қабылдауға арналған аула болған, ал оның шығысы мен батысындағы тар бөлмелердің бірі қызыл түспен боялған және бір жағында төменгі орындық немесе диван орналасқан. Одан оңтүстіске қарай үшінші аула орналасқан, ол толыққанды қазылмаған және тұрмыстық мақсатта пайдаланылғанға ұқсайды. Үлкен аулалары мен тар бөлмелері бар жоспары қабырғалар ішіндегі бір немесе екі бөлмелі құрылыстардан мүлдем өзгеше, олар Авраба тайпасының берберлерімен мекенделген болуы мүмкін. Монеталар мен керамикалық бұйымдар бойынша бұл Идрис I билік кезінде салынған және оның бас штабы ретінде танылған.