Кіріспе
Мұхаммедтің (8 маусым 632) әскери мансабы оның өмірінің соңғы он жылында, 622-632 жылдар аралығында Арабия түбегінің батысындағы Хиджаз аймағында өткен бірнеше жорықтар мен шайқастарды қамтиды. Оның басты жорығы – Меккедегі өз руы, Құрайштарға қарсы күрес болды. Мұхаммед 610 жыл шамасында пайғамбарлықты жариялап, 622 жылы Құрайштардың қудалауынан кейін Мединеге көшті. Құрайштарға қарсы бірнеше шайқастан соң, Мұхаммед 629 жылы Меккеге басып кірді, осылайша оның осы тайпаға қарсы жорығы аяқталды. Құрайштарға қарсы жорықпен қатар, Мұхаммед Арабияның басқа да бірнеше тайпаларына қарсы жорықтар жүргізді, ең бастысы – Мединедегі үш араб еврей тайпасы және Хайбардағы еврей бекінісі. 624 жылы Медине Конституциясын бұзғаны үшін Бану Қайнуқа тайпасын қуды, ал 625 жылдың мамырында оны өлтіруге сәлемдесуге тырысқандары үшін Бану Надир тайпасы да қуылды. Соңында, 628 жылы ол 10 мыңнан астам яһуди тұратын Хайбар еврей бекінісін қоршап алып, басып алды. Мұсылман деректері бұл шараның себебі – олардың жергілікті араб пұтқа табынушы тайпаларымен одақтасу жоспары болғандығын айтады. Өмірінің соңғы жылдарында Мұхаммед 630 жылы Меккеге басып кірмес бұрын, Византия империясына және Гассанидтерге қарсы солтүстік Арабия мен Левант аймақтарына бірнеше әскер жіберді. Содан кейін Меккеге жақын араб пұтқа табынушы тайпаларына, әсіресе Тайфқа қарсы жорықтар жасады. Мұхаммедтің өлімінен бұрын басқарған соңғы әскері – 630 жылдың қазанындағы Табук шайқасы. 632 жылы қайтыс болған кезде Мұхаммед Арабия түбегінің көп бөлігін біріктіріп, кейінгі исламдық кеңеюдің негізін қалады және исламдық әскери құқықтың қалыптасуына ықпал етті.
The military career of Muhammad ( – 8 June 632), the Islamic prophet, encompasses several expeditions and battles throughout the Hejaz region in the western Arabian Peninsula which took place in the final ten years of his life, from 622 to 632. His primary campaign was against his own tribe in Mecca, the Quraysh. Muhammad proclaimed prophethood around 610 and later migrated to Medina after being persecuted by the Quraysh in 622. After several battles against the Quraysh, Muhammad conquered Mecca in 629, ending his campaign against the tribe. Alongside his campaign against the Quraysh, Muhammad led campaigns against several other tribes of Arabia, most notably the three Arabian Jewish tribes of Medina and the Jewish fortress at Khaybar. He expelled the Banu Qaynuqa tribe for violating the Constitution of Medina in 624, followed by the Banu Nadir who were expelled in May 625 after being accused of plotting to assassinate him. Finally, in 628, he besieged and invaded the Jewish fortress of Khaybar, which hosted more than 10,000 Jews, which Muslim sources say was retaliation for planning to ally themselves with the local Arab pagan tribes. During the final years of his life, Muhammad sent several armies against the Byzantine Empire and the Ghassanids in northern Arabia and the Levant, before conquering Mecca in 630 and leading a campaign against some Arab pagan tribes close to Mecca, most notably in Ta'if. The last army led by Muhammad before his death was in the Battle of Tabuk in October 630. By the time he died in 632, Muhammad had managed to unite most of the Arabian Peninsula, laying the foundation for the subsequent Islamic expansion under the caliphates and defining Islamic military jurisprudence.
Мұхаммедтің "Құдайға қарсы соғыстардағы" рөлі
Сафиур Рахман Мұбаракпури өзінің "Мұһерленген нектар" (الرحيق المختوم) атты пайғамбарлық өмірбаянында (السيرة النبوية) Мұхаммед 15 жасында Құрайш пен Кинана одағы мен Қайс Айлан тайпалары арасында болған киянат соғыстарына қатысқанын, осы туралы Ибн Хишам былай дегенін келтіреді: "Оның еңбегі жаудың түсіп қалған жебелерін жинап, оларды әйелдеріне берумен шектелген".
Мединадағы жағдай
Медина бес тайпаға бөлінді: олардың екеуі Хазрадж және Аус тайпалары, ал еврейлер Бану Кайнука, Бану Надир және Бану Курайза тайпаларымен өкілдік етілді, олардың мөлшері кішіден үлкенге қарай реттелген. Конституцияның маңызды шарттарының ішінде егер бір қол қоюшыға үшінші тарап шабуыл жасаса, бір-біріне көмектесу міндеттемесі, мұсылмандар өз дінін, ал яһудилер өз дінін ұстанулары, сондай-ақ Мұхаммедті мемлекет басшысы етіп тағайындау кірді. Ансарлар мен мухаджирлердің өміріне қауіп соншалық болды, олар түнде қаруларымен ұйықтап жатқандары айтылады. Жағдай шиеленіскен сайын мұсылмандар Мұхаммедтің төңірегіне күзетшілер қойып, барлау тобын жіберу сияқты қорғаныс шараларын қолдана бастады. Қоршаудың алтыдан он бес күнге дейін жалғасқандығы айтылады. Қамалдарының айналасындағы тығыз құрма ағаштарының арқасында стратегиялық үстемдікке ие болған Бану Надир тайпасы мұсылмандарды қамалдарынан тас және жебелермен шабуылдады. Жауап ретінде Мұхаммед құрма ағаштарын өртеп жіберуге бұйрық бергендігі айтылады. Тайпа ақырында мойынсынып, жер аударылды, солтүстікке қарай Хайбарға қарай жылжыды, ол Мединадан солтүстікке қарай 150 км (95 миль) қашықтықта орналасқан тағы бір еврей бекінісі болды және Хайбар шайқасында қайтадан басып алынды. Олар Хайбар маңында тұруға рұқсат алды, бірақ Рашид халифасы Омар ибн әл-Хаттаб оларды екінші рет жер аударып шығарды.
Бану Курайзаның шабуылы
626 жылдың желтоқсаны мен 627 жылдың қаңтарында болған окоп шайқасында, оңтүстік Мединеде бекіністері орналасқан Бану Курайза еврей тайпасы, одақтастармен бірігуге құпия сөздер айтқандары үшін ұсталды және сатқындықпен айыпталды. Одақтас әскерлер шегінгеннен кейін, мұсылмандар олардың бекіністерін қоршап алды, және олар Мединедегі соңғы еврей тайпалары болды. Бану Курайза тайпасы қарсылық көрсетпей берілді, барлық ер адамдары мен бір әйелдің басы кесілді, ал бірнеше адам ислам дініне кіргеннен басқа, қалған барлық әйелдер мен балалар құлдыққа салынды. Мұхаммедтің Мединедегі яһудилерге жасаған қарым-қатынасын батыстық тарихшылар мен өмірбаян жазушылар саяси себептермен қатар, "Медине яһудилеріне дінге шақырылып, бас тартқандары үшін жаза берілді, бұл ежелгі пайғамбарларды қабылдамағандардың тағдырын көрсететін Құрандағы оқиғалармен толық сәйкес келеді" деп түсіндіреді. Франсис Эдвард Петерс Мұхаммедтің әскери жеңістері оған күш бергенін және өзінің үстемдігін нығайтқысы келгенін айтады. Петерстің пікірінше, экономикалық мүдделер де болды, себебі Меккеден келген көшпенділердің кедейлігі Мұхаммедті алаңдатты. Петерс Мұхаммедтің Мединедегі яһудилерге жасаған қарым-қатынасы "өте ерекше" екенін және "Мединеден тыс жерде кездескен яһудилерге жасаған қарым-қатынасымен мүлдем қарама-қарсы" екенін дәлелдейді. Уэлчтің сөзіне қарағанда, Мұхаммедтің үш ірі еврей тайпасына жасаған әрекеті, оның діни негізде қоғамды ұйымдастыру мақсатына жақындатты.
Хайбарды қоршау
628 жылдың наурыз айында мұсылман деректеріне сәйкес, Хайбар еврейлері, Мұхаммедтің Медине конституциясын бұзғаны үшін Мединеден қуылған Бану Надир тайпасы және Бану Гатафан бірлесіп мұсылмандарға шабуыл жасауды жоспарлап отырды. Мұхаммед олардың одақтастығын білген соң 1500 сарбаз жинап, Хайбардағы еврей бекінісін қоршауға алды. Шотландиялық тарихшы және шығыстанушы Уильям Монтгомери Уатт осы пікірмен келіседі. Ал, итальяндық шығыстанушы Лора Веччиа Вальери Мұхаммедті Хайбар бекіністеріне шабуыл жасауға басқа себептер итергенін айтады. Бану Гатафан тайпасы мұсылмандар кез келген уақытта шабуылдай алады деп қорқып, Хайбардағы еврейлерге көмектесуден бас тартты. Мединедегі сегіз еврей бекінісінің алтауын басып алғаннан кейін, Хайбар еврейлері ақыры қарсылық көрсетуді тоқтатып, мұсылмандарға өнімдерінің жартысын беру шартымен оазисте қалмаққа рұқсат алды. Қоршау кезінде екі еврей қолбасшысы қаза тапты. Олар халифа Омар ибн әл-Хаттаб оларды қуғанға дейін бірнеше жыл бойы оазисте өмір сүрді. Басып алынған еврейлерден алым-салық алу ислам құқығындағы джизья ережелерінің негізі болды.
Византиялық жорық
Өмірінің соңғы жылдарында, өзіне қарсылық көрсеткен екі басты топты – Меккеліктерді және яһудилерді басып жапқаннан кейін, Мұхаммед солтүстіктегі басты күш – Византия империясына қарсы белсенді науқан жүргізді. Византия империясы Сасани империясына қарсы бірнеше соғыстарға қатысты, бұл соғыстар Рим-Персия соғыстары деп белгілі. Мұхаммедтің Византияға қарсы жорығы Му'та шайқасындағы жеңілістен кейін, Мұхаммедтің өзі басқарған соңғы экспедиция – Табук экспедициясымен жалғасты, ол Усра экспедициясы деп те аталады. Мұхаммед Табук жерінде мұсылмандарға қарсы үлкен Византия-Гассанид одағы жиналғанын естіп, оларды іздеу үшін шамамен 30 000 сарбаздық әскерге басшылық етті. Жауды күтіп, 20 күн бойы барлаудан кейін Мұхаммед Мединеге қайтып келді.
Статистика
Мұхаммедтің барлық шайқастарында барлық тараптан қаза тапқандардың саны шамамен 1000-ға жуық. Заманауи ислам ғалымы Маулана Вахиддин Хан: "Осы төңкеріс аяқталған 23 жыл ішінде 80 әскери жорық өтті. Оның ішінде тек 20-дан аспайтын жорықтар ғана шайқасқа ұласты. Осы шайқастарда 259 мұсылман және 759 мұсылман емес адам қаза тапты, барлығы 1018 адамның өмірі қиылды". Қаза тапқандардың көп бөлігі Бану Курайза тайпасынан болды, олар Бану Курайзаға жасалған шабуылдан кейін қоршауға берілген соң қаза тапты.
Мұра
Жавед Ахмет Гамиди "Мизан" еңбегінде Құрандағы соғысқа қатысты белгілі бір нұсқаулардың Мұхаммед пайғамбарға ғана, оның заманындағы Алла Тағала белгілеген халықтарға (мүшріктерге, израильдіктерге, Арабияның назариттеріне және басқа да яһудилерге, христиандарға т.б.) қатысты екенін жазады. Олар Алла Тағала Мұхаммед арқылы Мұхаммедтің елшілігінің шындығын толыққанды дәлелдегеніне қарамастан, оны мойындамай, Арабия мүшріктерінен Исламға бағынуды, ал қалғандарынан джизья төлеуді және мұсылмандардың саяси билігіне бағынуды, мұсылмандардың дхмилері ретінде әскери қорғауды талап етті. Сондықтан, Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабаларынан кейін, Исламда мұсылмандарды Исламды тарату немесе оны жүзеге асыру үшін соғысқа мәжбүрлейтін ешқандай ұғым жоқ. Демек, қазір соғыстың жалғыз негізді себебі – барлық басқа шаралар таусылғанда зұлымдықты тоқтату немесе джихад.