Кіріспе

Кионоэцет (Chionoecetes) – Тынық мұхиты мен Атлант мұхитының солтүстік бөліктерінде тіршілік ететін крабтар туысы. Осы туысқа жататын крабтарды "патша крабы" (Канадада) және "өміртка крабы" деп атайды. Chionoecetes атауы қарды (χιών, chion) мекендейтін (οἰκητης, oiketes) дегенді білдіреді; opilio – қойшы, ал C. opilio – қар шаяны деп аталатын басты түр. Бірақ, маркетингтік стратегияларда Chionoecetes туысына жататын кез келген түрді қар шаяны деп сатады. "Қар шаяны" деген атау олардың суық солтүстік мұхиттарда көптеп кездесуімен байланысты.

Жалпы

Қар крабтары Солтүстік Мұзды мұхиттан бастап, Ньюфаундлендтен Гренландияға және Атлант мұхитында Норвегияның солтүстігіне дейін, сондай-ақ Тынық мұхитында, Жапон теңізі, Беринг теңізі, Аляска шығанағы, Нортон шығанағы және тіпті Чionoecetes bairdi түрі үшін Калифорнияға дейін ұсталады. 2019 жылы Норвегияның Жоғарғы соты бұл түрді теңіз түбінде өмір сүретін, қозғалмайтын түр деп таныды, демек ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығына бағынады деп шешті.

Тамақ желісінің орны мен маңызы

Қар крабы Тынық және Атлант мұхиттарындағы экожүйенің маңызды бөлігі болып табылады. Олар теңіз түбіндегі қабаттағы басқа омыртқасыздарды, мысалы, шаяндар, екі жақтаулылар, жұмсақ денелі жұлдыздар, көп қырлы құрттар, фитобентос, форманифералар, анелид құрттары және моллюскалар жейді. Олардың өздеріне шапан балығы, треска, ірі қар крабы, етесіп жүретін түлендер, калмар және Аляска патша крабы қоректенеді. Қар крабы коммерциялық балық аулау өнеркәсібінде де жоғары сұранысқа ие.

Өмірлік кезеңдер мен осалдықтар

Жас қар бақалары мұздың еруінен пайда болатын, мұхит түбіндегі суық сулы ойыстарда жетіледі. Егер су температурасы жас даму үшін қажетті 2°C шегінен асып кетсе, олардың әдеттегі өсіп-өну ортасы күрт қысқарады. Ересек қар бақалары да 5°C-тан жоғары температураны көтере алмайды. Көтерілу мерзімі екі жылға дейін созылатын және әдетте 100 000-ға дейін жұмыртқа туатын қар бақаларының өнімділігі жоғары, бірақ соңғы деректер көрсеткендей, бұл қасиеттері оларды жылынатын климат сияқты қауіптерден толығымен қорғай алмайды.

Беринг теңізіндегі халық санының азаюы

2018 жылы Беринг теңізінде теңіз мұздарының ең төменгі деңгейімен бірге болатын ең жылы жылдардың бірі тіркелді. Бұл үрдістің себебі – Тынық мұхитының солтүстік-шығысындағы теңіздік жылу толқыны болды, ол көптеген түрлердің қырылуына әкелді. 2019 жыл да рекордтық температуралармен ерекшеленді, бұл Солтүстік Тынық мұхитындағы жоғары қысым аймағының әлсіреуіне байланысты болды, ол Солтүстік-Шығыс Тынық мұхитында буланудың салқындату әсерін азайтты.

2021 жылы барлық жастағы крабтардың саны азайды және олардың мекендейтін аймағы айтарлықтай қысқарды. Су температурасының артуы қар крабтарының метаболизмін де арттырады, сондықтан бір теория бойынша, олардың күшейген метаболизмі және қысқарып бара жатқан ортадағы азық-түлік ресурстарының жетіспеуі оларды аштықтан өлуге немесе бір-бірін жеуге мәжбүр етті. Жыртқыштардың таралу аймағының кеңеюі де мүмкін; су жылыған сайын, әдетте жылы оңтүстік суларда мекендейтін жыртқыштар (мысалы, Тынық мұхитының трескасы) олжа іздеу үшін солтүстікке қарай жылжуы мүмкін. Үшінші теория бойынша, мекендейтін аймақтың азаюы ащы краб синдромы сияқты аурулардың таралуын жеделдетуі мүмкін. Беринг теңізінің шельфтік жарылысы (континенттік шельфтің Солтүстік Алеут бассейніне тік түсетін аймағы) Беринг теңізіндегі негізгі өнімділіктің маңызды факторы болып табылады – мұндағы үстіңгі ағыстар Алеут бассейнінің суық суларынан қоректік заттарды алып келіп, жағалау суларымен араластырады. Бұл аймақ қар крабы сияқты көптеген экологиялық маңызды түрлердің мекені болып табылады. Беринг теңізіндегі климаттың жылыну тенденцияларын және оның салдарына баға беру үшін жақында жасалған зерттеуде Климатты өзгерту жөніндегі үкіметаралық комиссияның төртінші бағалауынан алынған үш жаһандық климаттық модельдеулерді пайдалана отырып, Беринг теңізінің физикалық және биологиялық элементтерінің аймақтық моделі құрылды. Бұл модель Беринг теңізінің оңтүстік-шығысында температураның жоғарылауын және мұздың шегінуін анықтады. Су қабатының температурасының өсуіне ауа температурасының артуы және солтүстікке қарай желдің күшті әсері себеп болады.