Кіріспе

Транспортерлік вагон – теміржол терминологиясында басқа теміржол жабдықтарын тасымалдауға арналған вагон (UIC) немесе теміржол вагоны (US). Әдетте, ол басқа рельс өлшемі бар жабдықты тасымалдау үшін қолданылады. Көбінесе, транспортерлік вагон – кең рельс өлшемі бар жабдықты тасымалдау үшін тар рельс өлшемі бар вагон, бұл кең рельс өлшемі бар вагондардағы жүктің тар рельс желісіндегі мақсатқа жетуіне мүмкіндік береді, тар рельс вагондарына ауыстырудың шығыны мен уақытысыз. Бұл – әртүрлі рельс жүйелерінің негізгі проблемаларының біріне – рельс өлшемдерінің үйлесімсіздігіне қарсы күресу әрекеті. Алайда, бұл тар рельс желісі кең рельс жабдығының жүктеме габаритіне сәйкес келетін жеткілікті құрылымдық габаритке құрылуын талап етеді, тар рельс құрылысының бір артықшылығын жоққа шығарады. Сонымен қатар, тар рельсті транспортерлік вагонда теңгерілген кең рельс вагоны өте тұрақты емес, әдетте төмен жылдамдықпен – шамамен 30-50 км/сағ шектеледі. Транспортерлік вагондардың танымалдылығы әртүрлі болды. Олар Германияда (оларды Rollwagen деп атайды), Австрияда, Швейцарияда (осы жерде неміс тілінде Rollschemel және француз тілінде trucs transporteurs деп атайды) және Швецияда кеңінен таралған. Транспортерлік вагондар Солтүстік Америкада сирек кездеседі, онда жүк вагондарының шассилерін ауыстыру практикасы жиі кездеседі, бұл бір кезде CN-нің Порт-о-Баскидегі Ньюфаундленд темір жолында болғандай. Олар Paw Paw Railroad (Мичиган штаты, Paw Paw қаласы) темір жолында қысқа уақыт бойы және жұмыс істемейтін Bradford, Bordell және Kinzua Railroad темір жолының қысқа бөлігінде ағаш өңдеуші Elisha Kent Kane қолданған. Олар Ұлыбританияда Лик және Манифолд аңғарының жеңіл темір жолында пайдаланылды.

Көліктегі машина

Көлік вагондары Германияда, Австрияда (рейка өлшемі), Швейцарияда (Брүнигбан) және Швецияда (рейка өлшемдері , , және) көптеген жылдар бойы кеңінен қолданылды. Бұл әсіресе Швецияның 891 мм желісіндегі тасымалдарды жеңілдетті, себебі сол кезде Швецияның оңтүстігіндегі көптеген ауылдық аймақтарда тар жол желілерінен басқа ешқандай теміржол болған жоқ. Ал Rollböcke онда көп қолданылмады. Түпнұсқадағы көлік вагондары тұжырымдамасының (әр вагон арасында тіректі жалғағыштар бар) бір қызықты дамуы – тіректі жалғағыштарды жойып, барлық стандартты кеңдіктегі вагондарды тікелей өздерінің буферлері мен тізбекті жалғағыштары арқылы байланыстыру болды. Бұл тәжірибе Швецияда 1980 жылдары соңғы тар жол жүк тасымалы желілері жабылар алдында бірнеше жыл бойы қолданылды. Арнайы адаптерлерді пайдаланып, көлік вагондары жиынтығын "қалыпты" тар жол жүк пойызының соңына қосуға болады. Ыңғайлы тежеу жүйесі де мәселе тудырмады, өйткені поездтің ауа желісі де тіректі жалғағыштарға енгізілуі мүмкін еді. Алғашқы әдебиеттерге сүйенсек, көлік вагондары идеясы Германияда 1880 немесе 1890 жылдар шамасында пайда болған (кейіннен, Rollböcke көлік вагондарынан гөрі көбірек қолданылды). Ерекше Heberlein типті үйкеліс тежегіш жүйесі бар көлік вагондары бұрынғы ГДР-де (Шығыс Германияда) 1980 жылдардың соңына дейін күнделікті қолданыста болды. Ұлыбританияда оларды 1904 жылы Эверард Калтроп Лик және Манифолд аңғарының жеңіл темір жолында енгізді, сондай-ақ 1897 жылы Үндістандағы Барси жеңіл темір жолында да қолданды. Олар Лик және Манифолд аңғарларындағы жүк тасымалының көп бөлігін жүзеге асырды. Көлік вагондары жылжымалы құрамды, соның ішінде локомотивтерді, оқшауланған тармақтық желілерден негізгі техникалық қызмет көрсету орталықтарына тасымалдау үшін кеңінен қолданылады.

Крокодил вагондары

Оңтүстік Австралия және Виктория темір жолдары кең еңісті вагондарды тар еңісті жылжымалы құрам мен локомотивтерді шеберханаларға және басқа да оқшауланған тар еңісті бөлімдерге тасымалдау үшін пайдаланды. Оңтүстік Австралияда оларды "крокодил" вагондары деп атады. GWR-де де "крокодил" вагондары болды. Біреуі Дидкот теміржол орталығында сақталып тұр.

Австралиядағы тасымалдаушы пойыз

1955 жылы Порт-Пириден Марриге дейінгі тар темір жолын стандартты темір жолмен алмастырудың аралық кезеңінде, стандартты темір жолдың ашық вагондары тар темір жол рельстерімен жабдықталды. Бұл тар темір жол пойыздарына (Ли-Крик көмір кенінен) көмір, мал немесе жалпы жүк тасымалдауға жаңа, жақсы салынған жолмен стандартты темір жолмен жылдам жүруге мүмкіндік берді. Ашық вагондардағы рельстер үздіксіз болғандықтан, жоғарғы пойыз бір бөлік күйінде оңай жүктеліп-төгілуге болатын. Тар темір жол пойзының алдыңғы вагоны стандартты темір жол пойзының алдыңғы вагонына бекітілді. Тар темір жол пойзының пневматикалық тежегіштері стандартты темір жол пойзының пневматикалық тежегіштерімен байланыстырылды. Тар темір жол локомотиві тар темір жол пойзын топырақтан жасалған көтеріліс арқылы стандартты темір жол вагонының платформасына көтерді. Пойыздардың қозғалысына кедергі келтіретін ешқандай құрылыстар болған жоқ.

Пойыздың пойызы

"Поезд по поезға" – Жапония темір жолының Оңтүстік Австралиядағы ұқсас схемаға ұқсас, стандартты кеңдіктегі Шинкансен жолы арқылы ұзын, су астындағы Сейкан туннелінен тар кеңдіктегі контейнерлік вагондарды сағатына дейін жылдамдықпен тасуға арналған жобасы.

Көлік тіркемесі

Неміс және Шығыс Еуропадағы тары теміржолдарда тасымалдау тіркемелері де жиі кездеседі. Бұл – вагонның әрбір доңғалақ жұбының немесе шассидің астына орналасатын, сүйрегішпен тартылатын кішкентай дөңгелекті толық тіркемелер. Немец тілінде оларды Rollböcke дейді. Кейде бір ұзын, кішкентай дөңгелекті тіркеме бүкіл вагонды тасымалдайды.