Кіріспе
Индонезиядан шыққан этнос Сундалықтар () – Индонезияның Ява аралының батыс аймағында, негізінен Батыс Явада тұратын жергілікті этнос. Олардың саны шамамен 42 миллионға жетеді және Индонезияның халқы бойынша екінші орындағы этностық топты құрайды. Олар аустронезиялық тілдер тобына жататын сунда тілінде сөйлейді. Сунда халқы Жава аралының батыс аймағын – Батыс Ява, Бантен және Джакарта провинцияларын, сондай-ақ Орталық Яваның батыс бөлігін Татар Сундасы немесе Пасундан (Сунда жері деген мағынада) деп атайды. Сундалық көшіп келушілер Лампунг, Оңтүстік Суматрада, сондай-ақ Орталық және Шығыс Явада да кездеседі. Сундалықтар Индонезияның Суматра, Калимантан, Сулавеси, Бали және Папуа сияқты басқа да аралдарында таралған.
The Sundanese (; ) are an indigenous ethnic group native to the western region of Java island in Indonesia, primarily West Java. They number approximately 42 million and form Indonesia's second most populous ethnic group. They speak the Sundanese language, which is part of the Austronesian languages. The western area of the island of Java, namely the provinces of West Java, Banten, and Jakarta, as well as the westernmost part of Central Java, is called by the Sundanese people Tatar Sunda or Pasundan (meaning Sundanese land). Sundanese migrants can also be found in Lampung, South Sumatra, and, to a lesser extent, in Central Java and East Java. The Sundanese people can also be found on several other islands in Indonesia such as Sumatra, Kalimantan, Sulawesi, Bali and Papua.
Көші-қон теориясы
Сунда халқы австронезиялық текті және Тайваньнан шыққан деп саналады. Олар Филиппин арқылы көшіп, б.з.д. 1500-1000 жылдары аралығында Яваға жеткен. Алайда, қазіргі сунда халқының австронезиялық ата-бабалары бастапқыда Сундаландтан – бүгінде Ява теңізін, Малакка және Сунда бұғаздарын, сондай-ақ арадағы аралдарды құрайтын алып су астында қалған жарты аралдан шыққан деген гипотеза да бар. Жақында жасалған генетикалық зерттеуге сәйкес, сунда халқы, явандықтар мен балиліктермен бірге, австронезиялық және австроазиялық тектік белгілерінің генетикалық маркерлері шамамен тең үлесте сақталған.
Шығуы туралы аңыз
Сунда Вивитан сенімі сунда халқының мифтік тегін қамтиды; Санг Хянг Керса, ежелгі сундалықтар сеніміндегі ең жоғарғы құдайлық тұлға, Сасака Пусака Буанада (Жердегі қасиетті орын) жеті батара (құдайлар) жаратты. Бұл батаралардың ең ескісі Батара Цикал деп аталады және ол Канекес халқының атасы саналады. Ал қалған алты батара Батыс Явадағы Сунда жерлерінің әртүрлі аймақтарын биледі. Санкурианг туралы сундалық аңызы Бандунг ойпатының жотасындағы ежелгі көлдің естелігін сақтайды, бұл сундалықтар кем дегенде 20 000 жыл бұрын, мезолит дәуірінен бастап осы аймақта қоныстанғанын көрсетеді. Тағы бір танымал сундалық мақал және аңыз Сунда патшалығының орталығы – Параханган (Прианган) таулы аймағының құрылуын айтады: «Хянгтар (құдайлар) күлімсіреген кезде Параханган жері пайда болды». Бұл аңыз Параханган жотасын құдайлардың ойын алаңы немесе мекені ретінде бейнелейді, сонымен қатар оның табиғи әсемдігін көрсетеді.
Инду-буддистік патшалық дәуірі
Жаваның батыс бөлігіндегі Сунда аймағында пайда болған ең алғашқы тарихи билік – IV-VII ғасырларда гүлдеген Таруманагара мемлекеті. Хинду дінінің ықпалы сунда халқына әлде 4-шы ғасырда жеткен, бұл Таруманагара жазуларында айқын көрінеді. Дегенмен, осы дхармалық сенімнің сундалық өмір салтына сіңірілуі явандықтардағыдай күшті болған жоқ. Орталық сарай индуизм-буддизм мәдениетін мен институттарын қабылдаса да, көптеген сундалықтар өздерінің табиғатқа және бабаларға табыну дәстүрін сақтап қалған. IV ғасырда ежелгі мегалиттік мәдениет индуизмнің ықпалымен қатар әлі де гүлдеп тұрған болуы мүмкін. Ежелгі заманда, мысалы, Сунда мемлекетінің дәуірінде сарай мәдениеті дамыды. Алайда, сундалықтардың ірі діни ескерткіштер салуға ресурстары жетпегенімен, мұндай қалаулары да болмаған сияқты. Традициялық ауылдық сундалықтардың күріш өсіру әдісі – ладаң немесе хума (құрғақ күріш егу) сирек қоныстанған сундалық ауылдардың аз халық санына да әсер еткен. Әр аймақтың географиялық оқшаулығы сундалық ауылдарға қарапайым өмір салтын және тәуелсіздігін одан да бағалауға мүмкіндік берді. Бұл, әлдебір, сундалықтардың бейқам, теңдікке ұмтылатын, консервативті, тәуелсіз және жекелейшіл әлеуметтік көзқарасының қалыптасуына ықпал еткен фактор болды. Сундалықтар табиғатты рухани тұрғыдан жақсы көреді және құрметтейді, осыдан табиғатты сақтау және экожүйенің сақталуын қамтамасыз ету үшін белгілі бір тыйымдарды қабылдайды. Консервативтік бейімділіктері мен шетелдік ықпалға қарсылығы Канекес немесе Бадуй халқының қатаң оқшаулану шараларында көрінеді. Олардың ережелері бойынша, сырттан келгендермен қарым-қатынас жасауға, шетелдік идеяларды, технологияларды және өмір салтын қабылдауға тыйым салынған. Олар табиғи экожүйені сақтау үшін ағаштарды кесуге немесе орман жануарларына зиян келтіруге қатысты да тыйымдар қойған. "Сунда" деген атауды алғаш рет тарихи жазбаларда Богорда табылған 854 сака (932 жыл) Кебон Копи II жазуында кездестіруге болады. 1225 жылы қытай жазушысы Чоу Жу Куа өзінің "Чу фан чи" кітабында Синьто (Сунда) портын сипаттаған, бұл, мүмкін, Бантен немесе Калапа портына сіңдірілген. Бұл жазбаларды зерттегенде, "Сунда" атауы 11-шы ғасырдың басында батыс көршілерін атау үшін қолданылған явандық термин ретінде пайда болған сияқты. Қытай деректерінде ол Бантен порты немесе Сунда Келапа деп аталған. Паджаджаран дәуірінде Шри Бадуга Махараджаның (халық арасында Силиванги патшасы деп танылған) билігі кезінде Сунда мемлекетінің біртұтастығы мен ерекшелігі қалыптасқаннан кейін, сундалықтардың ортақ бірегейлігі нығайды. Олар өздерінің мемлекетін, халқын және тілін анықтау үшін "Сунда" деген атауды қабылдады.
Голландиялық отаршылдық дәуірі
Пасунданның ішкі аймағы таулы және төбелі, ал 19 ғасырға дейін тығыз орманды және сирек қоныстанған болатын. Сунда халқы дәстүрлі түрде шағын және оқшауланған елді мекендерде өмір сүргендіктен, жергілікті билік органдарының бақылауын жүзеге асыру қиын болды. Сунда халқы дәстүрлі түрде құрғақ егістікпен айналысады. Осы факторлардың нәтижесінде сундалықтардың әлеуметтік иерархиясы нашар қалыптасқан және әлеуметтік мінез-құлқы көбірек тәуелсіз болды. Бәлкім, осы себепті бүгінде көптеген сундалықтар ойын-сауық индустриясында мансап қууда.
Тіл
2010 жылы сунда тілінде шамамен 36 миллион адам сөйлейді және ол Индонезияда екінші ең көп таралған аймақтық тіл болып табылады. 2000 жылғы Индонезия халық санағында бұл көрсеткіш 30,9 миллионға бағаланған. Бұл тіл Бантен провинциясының оңтүстік бөлігінде, Батыс Яваның көп бөлігінде және шығысқа қарай Орталық Яваның Бребес қаласындағы Памали өзеніне дейін қолданылады. Сунда тілі яван тілі сияқты, малай және минанг тілдерімен де тығыз байланысты, сунда халқы дәреже мен құрметті білдіру үшін әртүрлі тіл деңгейлерін пайдаланады – бұл концепция яван тілінен алынған. Яван тілінің дәреже мен құрметті көрсетудегі тілдік қабатталу принципі қабылдамас бұрын, яван тілінің ықпалымен қалыптасқан. Бүгінде сунда тілі негізінен латын әрпімен жазылады. Дегенмен, 14-18 ғасырларда қолданылған сунда жазуын қайта жаңғыртуға күш салынып жатыр. Мысалы, Бандунг және Батыс Явадағы бірнеше қаладағы көше аттары латын және сунда жазуларында көрсетіледі.
Отбасылық және әлеуметтік қатынастар
Сунда мәдениеті Ява мәдениетіне ұқсас. Дегенмен, оның ерекшелігі – әлеуметтік иерархияның азырақ қатаң жүйесі. Орталық Ява сарайының мәдениеті элиталық, стильді, өте жоғары деңгейдегі өнер мен әдебиеттің қалыптасуына жағдай жасады. Сунда мәдениетінде осы дәстүрлердің іздері көбінесе кездеспейді. Мәдени тұрғыдан сунда халқы екітаралы туыстық жүйені қабылдайды, онда ер және әйел тегінің маңызы тең. Сунда отбасыларындағы маңызды рәсімдер өмірлік циклмен байланысты, яғни туудан бастап өлімге дейін, сонымен қатар бұрынғы анимистік және индуист-буддистік, әрі исламдық дәстүрлерді де қабылдады. Мысалы, жүктіліктің жетінші айында Нюжух Буланан (жава дәстүріндегі Налони Митонимен сәйкес келетін) атты жатыр алдындағы рәсім өткізіледі, оның тамыры индуисттік рәсімдерге жетеледі. Сәби дүниеге келгеннен кейін Акекахан (араб тілінен – Ақиқа) атты рәсім орындалады; ислам дәстүрі бойынша ата-аналар қыз бала үшін бір, ал ұл бала үшін екі ешкі сойып, етін туыстар мен көршілерге таратып береді. Еркек балаларға сүндет жасалып, осы оқиға Сисингаан (арыстан) биімен тойланады. Неке тойы – сунда отбасының ең маңызды мерекесі, ол нараскуан мен неундун омong (ата-аналар мен отбасы ақсақалдары жүргізетін неке ұсынысы мен келісім), сираман (күйеу жігіттің шашуы), сесерахан (келінге неке сыйлықтарын табыстау), акад никах (неке қию рәсімі), сауаран (жас адамдарға монеталар мен гүл жапырақтарын, кейде дәмділерді лақтыру, олардың махаббатта сәттілікке ие болуына сену), хуап лингунг (күйеу жұбайлар бір-бірін қолдарымен тамақтандырып, махаббат пен құрметтің символы ретінде қолдарын ұстайды), бакака хаям (күйеу жұбайлар грильденген тауықты әр аяғынан ұстап жұлып алады; отбасында кімнің үстемдік ететінін анықтаудың дәстүрлі тәсілі) және туыстар, көршілер мен достарды шақырып өткізілетін тойлық дастарханнан тұрады. Сунда отбасындағы қайтыс болған адамға қатысты рәсімдер дәстүрлі ислам дініне сәйкес бірнеше кезеңдерден тұрады, мысалы, пәнгяджан (Құран оқу) және қонақтарға берекет (жанамасымен бірге күріш қорабы) тарату. Құран оқу қайтыс болған күнінен бастап жетінші күнге дейін күн сайын оқылады, содан кейін 40-шы күні, бір жыл өткен соң және қайтыс болғаннан кейін 1000-шы күні қайта оқылады. Дегенмен, қазіргі таңда бұл дәстүр әрқашан қатаң сақталмайды, себебі сунда халқының саны артып, көптеген ескі дәстүрлерді сақтамайтын, дәстүрлі емес исламды қабылдауда.
Өнер түрлері
Сунда әдебиеті негізінен ауызша болған. Олардың өнерлері (мәселен, архитектура, музыка, би, тоқыма және рәсімдер) өте ерте заманнан бері сақталған дәстүрлерді, тіпті неолит дәуірінен бастап, жеткізіп келді және (Ява сияқты шығысқа қарай) аристократиялық индуист-буддалық идеялармен басымдыққа түспеді. Ең танымал және ерекше сунда билері – джайпонг, бұл дәстүрлі әлеуметтік би, көбінесе, бірақ қате түсінік бойынша, эротизммен байланыстырылады. Мерак биі сияқты басқа да танымал билер түрлі-түсті би билейтін тауысқұстарды бейнелейді. Сисинга биі негізінен Субанг аймағында сүндет тойын тойлау үшін орындалады, онда ұл төрт адам көтеріп жүретін арыстан мүсініне отырғызылады. Піл биі, Деви биі және Рату Граэни биі сияқты басқа билер жавалық Матарам сарайының ықпалын көрсетеді. Уаянг голель қуыршақ театры – сунда халқы үшін ең танымал уаянг қойылымы. Көптеген кейавен билері, әдебиет, гамелан музыкасы және көлеңкелі қуыршақ театры (уаянг кулит) жавалықтардан шыққан. Сунданың дәстүрлі үйлері көбінесе үшбұрышты шатырлы құрылыс түрінде болады, бұл жиі «кампунг» стиліндегі шатыр деп аталады, ол төбе материалдарынан (ижук қара арена талшықтары, кирай, хатеуп жапырақтары немесе пальма жапырақтары) жасалған, ағаш қаңқалар мен арқалықтарды, тоқылған бамбук қабырғаларды және оның құрылымы қысқа тіреулерге орнатылған. Шатырдың түрлеріне екі жақты және жамбас шатыр (жамбас және екі жақты шатырдың үйлесімі) кіруі мүмкін. Осындай үйдің кеңейтілген үшбұрышты шатыры «Жұланг Нгапак» деп аталады, яғни «қанаттарын жайып тұрған құс». Басқа дәстүрлі сунда үйлерінің түрлері: Бука Понгпок, Капит Гунтинг, Джублег Нангкуб, Бадак Хеуэй, Тагог Анжинг және Перраху Кемуреб. Үйлермен қатар, күріш сақтау қоймасы немесе сунда тілінде «леуит» деп аталатын, дәстүрлі сунда шаруашылығындағы маңызды құрылым да бар. Леуит – Серен Таун егін жинау рәсімінде маңызды рөл атқарады.
Ас мәзірі
Сунда тағамы – Индонезиядағы ең танымал дәстүрлі тағамдардың бірі, және оны Индонезияның көптеген қалаларында кездестіруге болады. Сунда тағамының ерекшелігі – оның тазалығы; самбалмен (чили пастасымен) желетін әйгілі лалаб (шикі көкөніс салаты), сондай-ақ каредок (жаңғақ пастасы) сундалықтардың жаңа, шикі көкөністерге деген құштарлығын көрсетеді. Индонезиядағы басқа этностар сияқты, сундалықтар да әрбір тамақта күріш жейді. Сундалықтардың сүйіп айтатыны: «Егер күріш жемесең, онда тамақтанған емессің». Күрішті жүздеген түрлі тәсілмен дайындауға болады. Дегенмен, барлық тағамның ортасында қарапайым буланған күріш тұрады. Буланған күрішпен бірге, көкөністер, балық немесе ет қосылып, әртүрлі дәм беруге, сондай-ақ ақуыз, минералдар мен қоректік заттар алуға мүмкіндік береді. Бұл қосымшалар сарымсақ, имбирь (имбирь тұқымдасының өсімдігі), қырыққабат, кориандр, имбирь және лимон шөбімен пісіріледі. Банан жапырағына оралып, пісірілген, шөптерге толы пепес (сунда тілінде: паис) сундалықтар арасында кең таралған. Пепестің ингредиенттеріне қарай көптеген түрлері бар: сазан, анчоус, ұсатылған ет пен жұмыртқа, саңырауқұлақ, тофу немесе онком. Онком – сунда тағамында жиі қолданылатын, ашытылған жаңғақтан жасалған ингредиент, жавалықтардың тағамдарындағы темпе сияқты. Әдетте, тағамның өзі тым ащы болмайды, бірақ оған бұрыш пен сарымсақты ұнтақтап жасалған қайнатылған соус қосылады. Жағалауда тұзды суда өсетін балықтар көп, ал тауларда көлде өсірілген сазан немесе алтын балық кездеседі. Сунданың танымал тағамы – лалапан, ол тек шикі көкөністерден: қауын жапырақтары, қияр, баклажан және ақжеңкеден тұрады. Жалпы алғанда, сунда тағамы дәмді әрі тойымды, бірақ Паданг тағамындай бай емес, не жава тағамындай тәтті емес. Сунда мәдениетінде бірге тамақтану дәстүрі бар, ол Богор аймағында Кукурак, ал Прианган аймағында Мунгахан деп аталады. Бұл дәстүр әдетте Рамазан айына жақындаған кезде, туыстармен немесе әріптестермен бірге өткізіледі.
Кәсіптері
Сунда халқының дәстүрлі кәсібі – егіншілік, әсіресе күріш өсіру. Сунда мәдениеті мен дәстүрі көбінесе егіншілік циклына орайласады. Серен Таун егін жинау тойы сияқты мерекелерге ерекше мән беріледі, әсіресе Сукабумидегі Цитагелар ауылында, Синданг Баранг, Пасир Эурих ауылында, Таман Сари, Богорда және Цигугур Кунингандағы дәстүрлі сундалық қауымдастықта. Типтік сундалық лейіт (күріш қоймасы) дәстүрлі сундалық ауылдардың маңызды бөлігі болып табылады; ол байлық пен игіліктердің символы ретінде жоғары бағаланады. Ежелгі заманнан бері сундалықтар негізінен егіншілер болып келген. Егіншіліктен басқа, сундалықтар көбінесе өмір сүру үшін бизнес және сауданы таңдайды, бірақ көпшілігі дәстүрлі кәсіпкерлер, мысалы, көшпелі тағам немесе сусын сатушылар, шағын варунгтар (дүкендер) немесе мейрамханалар ашады, күнделікті тұтыну тауарларын сатады немесе шағын шаштараздық дүкен ашады. Олардың шағын кәсіпкерлікпен айналысуға бейімділігі, сундалықтардың тәуелсіздікке, бейқамдыққа, теңдікке, жекелікке және оң көзқарасқа ұмтылуымен байланысты болуы мүмкін. Олар мемлекеттік кеңселердің қатаң құрылымы мен ережелерін ұнатпайды. Көптеген дәстүрлі көшпелі тағам сатушылар мен тағам дүкендері, мысалы, Сиомай, Гадо-гадо және Каредок, Наси Горенг, Цендол, Бубур Айам, Роти Бакар (тостау нан), Бубур Качанг Иджо (жасыл бұршақ кашасы) және Индоми лапшасының дүкендерін сундалықтар басқарады. Дегенмен, көптеген сундалықтар ұлттық саясатта, мемлекеттік кеңселерде және әскери лауазымдарда зиялы немесе саясаткер ретінде табысқа жетті. Кейбір белгілі сундалықтар Индонезия үкіметінде губернатор, қала әкімі, вице-президент және мемлекеттік министрлер, сондай-ақ Индонезия армиясында офицерлер мен генералдар болып қызмет етті. Сундалықтар көңілді және өзгермелі мінезді халық ретінде де танымал, олар әзілдесуді және қызық әңгімелер айтуды жақсы көреді. Ваянг голек өнерінің Сепот, Давала және Гаренг пунакаван кейіпкерлері сундалықтардың ерекшелігін көрсетеді. Кейбір сундалықтар өнер мен мәдениетті өзінің құмарлығы ретінде табады және суретші болады, бейнелеу өнері, музыка немесе сахналық өнер саласында жұмыс істейді. Бүгінде музыка және ойын-сауық индустриясында көптеген сундалықтар жұмыс істейді, Индонезияның ең танымал әншілері, музыканттары, композиторлары, кинорежиссерлері, фильмдер мен телесериалдардағы актерлердің көпшілігі сундалықтар.