Кіріспе
Мексикадағы майя тілі – Мексиканың Чиапас штатындағы Tzotzil майя халқының сөйлейтін майя тілі. Көптеген сөйлеушілер испан тілін екінші тіл ретінде біледі. Чиапас штатының орталық бөлігіндегі кейбір бастауыш және бір орта мектеп Tzotzil тілінде оқытылады. Tzeltal тілі Tzotzil тіліне ең жақын тіл болып табылады және олар екеуі бірге майя тілдері отбасының Tzeltalan тармағын құрайды. Tzeltal, Tzotzil және Chʼol тілдері испан тілінен басқа Чиапас штатында ең көп таралған тілдер. Tzotzil тілінің өзара түсіністік деңгейі әртүрлі алты диалектісі бар, олар Чиапас аймақтарының аттарымен аталады: Чамула, Зинакантан, Сан-Андрес Ларрайнзар, Хуикстан, Ченало және Венустиано Карранса. Centro de Lengua, Arte y Literatura Indígena (CELALI) 2002 жылы тілдің (және этностың) атауы Tzotzil емес, Tsotsil деп жазылуы керек екенін ұсынды. Тілдің ана сөйлеушілері мен жазушылары z әрпінің орнына s әрпін қолдануға көшкен.
Tzotzil ('/(//t//)//s//oʊ//t//s//ɪ//l/; Batsʼi kʼop ) is a Maya language spoken by the Indigenous Tzotzil Maya people in the Mexican state of Chiapas. Most speakers are bilingual in Spanish as a second language. In Central Chiapas, some primary schools and a secondary school are taught in Tzotzil. Tzeltal is the most closely related language to Tzotzil and together they form a Tzeltalan sub branch of the Mayan language family. Tzeltal, Tzotzil and Chʼol are the most widely spoken languages in Chiapas besides Spanish. There are six dialects of Tzotzil with varying degrees of mutual intelligibility, named after the different regions of Chiapas where they are spoken: Chamula, Zinacantán, San Andrés Larráinzar, Huixtán, Chenalhó, and Venustiano Carranza. Centro de Lengua, Arte y Literatura Indígena (CELALI) suggested in 2002 that the name of the language (and the ethnicity) should be spelled Tsotsil, rather than Tzotzil. Native speakers and writers of the language are picking up the habit of using s instead of z.
Сызық құрылымы
Тцотзиль тіліндегі барлық сөздер дауыссыздан басталады, ол көмекейлік тоқтау да болуы мүмкін. Дауыссыздың жиынтығы көбінесе сөздің басында, префикс пен түбірмен бірге кездеседі. Тцотзиль тіліндегі түбірлер CVC (tʼul "қоян"), CV (to "тыныш"), CVCVC (bikʼit "кішкентай"), CV(C)VC (xu(v)it "құрт", кейбір диалектілерде екінші дауыссыз жоғалады), CVC CVC (ʼajnil "әйел"), CVCV (ʼama "флейта") немесе CVC CV (voʼne "бұрын") түрінде кездеседі. Ең көп таралған түбір – CVC. Тцотзиль тіліндегі дерлік барлық сөздерді белгілі бір жұрнақтармен бірге CVC түбірі ретінде талдауға болады.
Қысым және интонация
Күнделікті сөйлеуде, әрбір сөздің түбірінің бірінші буынына екпін түседі, ал сөз тіркесінің соңғы сөзіне күшті екпін беріледі. Жеке тұрған сөздер үшін негізгі екпін соңғы буынға түседі, бірақ «лю» дыбыстық аффикстік етістіктерде, бірінші жақ көпше түрінің ерекшелік жұрнақтарында және екі буынды қайталанған түбірлерде басқаша. Ондай жағдайларда екпін болжамсыз болады және сүйір белгімен көрсетіледі. Венестиано-Карранса аймағындағы Сан-Бартоломе-де-Лос-Льяностың цоциль диалектісінде Сарлес 1966 жылы екі фонемалық тон бар екені анықталды. 2009 жылы Эриберто Авелино жүргізген зерттеулер тұрақсыз және дамудағы тон айырмашылығынан өзгесін растамады.
Фонологиялық процестер
Интервокалды жағдайда /b/ дыбысы глотталды болып келеді, ал егер одан кейін дауыссыз дыбыс келсе, b дыбысы глотталды тоқтату алдындағы дауысты м дыбысына айналады. Сөз соңында b дауыссыз м дыбысына айналып, оның алдында глотталды тоқтату болады, сондықтан "tzeb" ("қыз") сөзі осылай айтылады. Егер қосымша қосылғанда екі бірдей фрикативті дауыссыз дыбыс пайда болса, олардың тек біреуі ғана айтылады, сондықтан xx, ss, nn немесе jj тіркестері x [ʃ], s [s], n [n] немесе j [h] деп айтылуы керек. Мысалы, "ta ssut" ("Ол қайтып келеді") сөзі [ta sut] деп айтылады. Басқа қос дауыссыз дыбыстар екі рет айтылады, мысалы, tztz немесе chch, сөз құрамында немесе бірдей екі дауыссыз дыбыс тіркесетін буындарда: "chchan" ("Ол үйренеді") сөзі [tʃ tʃan] деп айтылады. s дыбысы ch, chʼ немесе x дыбыстарымен басталатын түбірге қосылғанда x дыбысына айналады. x дыбысы tz немесе s дыбыстарымен басталатын немесе аяқталатын түбірге қосылғанда s дыбысына айналады.
x changes to s when prefixed to a stem with an initial or final tz or s.
Морфология
Тцотзиль тілінде тек зат есімдер, етістіктер және сөйлемдегі анықтауыштар ғана өзгеріске түсе алады.
Сөздіктер мен грамматика
1975 жылы Смитсон институты 30 000-ға жуық тцотзиль-ағылшын сөздік жазбаларын және ағылшын-тцотзиль сөздік жазбаларының жартысын қамтитын тцотзиль тілінің сөздігін жариялады. Бұл сол кезге дейін тцотзиль лексикасы туралы ең толық мәліметтер жинағы болды. Тцотзиль тіліндегі сөздер тізімі мен грамматикалық ережелер 19 ғасырдың соңына дейін жатса, оның ішінде Отто Столлдың "Гватемала Республикасының этнографиясы" (1884) еңбегі ерекше аталады.
Литургиялық қолдану
2013 жылы папа Франциск мессадағы дұғалардың және діни құдайылықтардың тцотциль және тцелтал тілдеріне аударылуын бекітті. Аудармаларға "мессада, некеде, крещениеде, мінездемеде, күнә тазару рәсімінде, дін қызметкеріне бекітуде және науқастарды майлауда қолданылатын дұғалар" кіреді. 6 қазан күні епископ Аризме́нди бұл мәтіндерді аударуға шамамен сегіз жыл кеткенін, олар өз епархиясында және көршілес Тукстла-Гутиеррес архиепархиясында қолданылатынын айтты. Епископ Аризме́нди La Jornada газетінде жарияланған мақаласында, соңғы жылдары епархияда аудармашылардың көмегімен месса өткізіліп келе жатқанын, бірақ уағыздар кезінде аудармашы қолданылмағанын мәлімдеді.
Медиа
Цотциль тіліндегі бағдарламалар CDI-нің Лас-Маргаритас, Чиапас қаласынан хабар тарататын XEVFS және Копаинала, Чиапас қаласында орналасқан XECOPA радиостанциялары арқылы жүзеге асырылады.