Грекия мен Түркия арасындағы Эгей теңізі дауы

Кіріспе

Эгей теңізі бойынша Грекия мен Түркия арасындағы даулар сериясы

Эгей теңізіндегі дау – Грекия мен Түркия арасындағы Эгей теңізі аймағындағы егемендік және оған байланысты құқықтар туралы өзара байланысты даулардың жиынтығы. Бұл қақтығыстар 1970 жылдардан бері Грекия мен Түркия қарым-қатынасына күшті әсер етті және екі рет, 1987 жылы және 1996 жылдың басында, әскери қақтығыстардың басталуына жақын дағдарысқа әкелді. Эгей теңізіндегі мәселелер бірнеше санатқа бөлінеді:
Аумақтық сулардың шекарасын белгілеу,
Ұлттық әуе кеңістігінің шекарасын белгілеу,
Эксклюзивті экономикалық аймақтарды (ЭЭА) белгілеу және континенттік шельфті пайдалану,
Әскери ұшу қызметін бақылау үшін ұшу ақпарат аймақтарының (FIR) рөлі,
Аймақтағы кейбір грек аралдарына тағайындалған бейтарап мәртебе мәселесі,
Түркияның бірқатар шағын аралдарға, әсіресе Имия аралдарына қатысты белгісіз егемендіктің «сұр аймақтары» туралы талаптары. Даудың бір аспектісі – теңіз құқығын әртүрлі түсіндіру: Түркия Континенттік шельф туралы конвенцияға, сондай-ақ 2022 жылдың мамыр айына дейін 168 тарап, оның ішінде Грекия қол қойған Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы туралы конвенциясына қол қоймады; осылайша, Түркия грек аралдарының маңындағы заңды континенттік шельфті және ЭЭА-ны мойындамайды. 1998 жылдан 2010 жылдардың басына дейін екі ел дипломатиялық шаралар арқылы, әсіресе Түркияның Еуропалық Одаққа қосылуын жеңілдету мақсатында, шиеленісті жеңуге жақындады. Алайда, маңызды шешімге жетудің тиімді дипломатиялық жолдары туралы келіспеушіліктер шешілмеді және 2023 жылға қарай шиеленіс сақталуда.

Теңіз және әуе ықпал ету аймақтары

Эгей теңізіне қатысты бірнеше мәселе екі елдің әуеде және теңіздегі, тиісінше аумақтарының маңындағы ықпал ету аймақтарын белгілеумен байланысты. Бұл мәселелердің шиеленісі Эгей теңізінің және оның аймақтарының географиялық ерекшелігіне байланысты туындайды. Грекия мен Түркияның Эгей теңізімен шектесетін құрлық жағалаулары теңіздің жалпы жағалау сызығының шамамен бірдей бөлігін құраса да, Эгей теңізіндегі көптеген аралдардың басым көпшілігі Грекияға тиесілі. Атап айтқанда, Түркияның батыс жағалауы бойында Грекияға қарасты аралдар тізбегі орналасқан (Лесбос, Хиос, Самос және Додеканес аралдары), олардың кейбіреулері материкке өте жақын. Олардың болуы Түркияның ықпал ету аймақтарын жағалауынан бірнеше теңіз шақырымынан асырып кеңейтуіне тосқауыл қояды. Аумақтық сулар және ұлттық әуе кеңістігі сияқты теңіз және әуедегі ықпал ету аймақтарының ені тиісті мемлекеттің ең жақын аумағынан, соның ішінде аралдарынан өлшенетіндіктен, мұндай аймақтарды кеңейту Түркияға қарағанда Грекияға пропорционалды түрде көбірек пайда әкелуі мүмкін. Екі елдегі осы мәселелерге қатысты кең таралған пікірге сәйкес, Түркия Грекияның ықпал ету аймағын осы деңгейге дейін кеңейтіп, Эгей теңізін тиімді түрде «Грекия көліне» айналдыруы мүмкін деген алаңдаушылық білдіреді. Керісінше, Грекия Түркия Эгей теңізінің «жартысын басып алуға» тырысуы мүмкін деп қорқады, яғни Түркияның ықпал ету аймақтарын Эгей теңізінің ортасына қарай, Грекияның шеткі аралдар тізбегінен тысқары қарай орналастырып, оларды түрік суларымен қоршалған анклавқа айналдырып, ана елінен оқшаулап тастауы мүмкін.

Түркияның мәлімдемелері мен реакциясы

2019 жылдың 2 қыркүйегінде Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған Эгей теңізінің дерлік жартысын және Крит аралының шығыс жағалауына дейінгі аймақты Түркияға қарасты деп көрсететін картамен бірге суретке түсті. Карта Түркияның Ұлттық қорғаныс университетінде Стамбул қаласында өткен ресми салтанат кезінде көрсетілді. Онда Эгей теңізінің орта сызығына дейін созылатын және грек аралдарын қамтитын, грек суларының шекарасы көрсетілмеген "Түркияның Көк Отаны" деп белгіленген аймақ бейнеленген. Көк Отан – неміс концепциясымен салыстырылатын экспансионистік және ирредентистік идея және доктрина; оны 2006 жылы адмирал Цем Гурденизге бірлесіп әзірлеген Түркия Әскери-теңіз күштері Бас штабының бастығы Цыхат Яйчи жасаған. Грек тарапы наразылық білдірді, Грекия Сыртқы істер министрі Никос Дендиас Түркияның тактикасының "халықаралық құқықты өзгерте алмайтын, тек Түркияның агрессор имиджін қалыптастыруға бағытталған коммуникациялық кампаниясы" екенін мәлімдеді.

БҰҰ-ға талап қою

2019 жылғы 13 қарашада Түркия Біріккен Ұлттар Ұйымына Жерорта теңізінің шығысындағы эксклюзивті экономикалық аймақтарға қатысты бірқатар талаптарды ұсынды, олар Грекияның осы аймақтардағы талаптарымен қайшы келеді – Эгей теңізінің оңтүстік-шығысындағы Родос аралының батысына және Криттің оңтүстігіне дейінгі теңіз аймағын қоса. Түркияның бұл талаптары Түркияның БҰҰ-дағы тұрақты өкілі Феридун Синирлиоглуның ресми хаты арқылы білдірілді, ол Анкараның "Көк Отан" (Mavi Vatan) тұжырымын көрсетеді. Грекия бұл талаптарды құқықтық негізі жоқ, қате және еріксіз деп бағалады, сондай-ақ Грекияның егемендігін тікелей бұзу деп мәлімдеді.

Түркияның пікірі

Түркия көптеген мемлекеттерден өзгеше, аралдар толық Экономикалық Эксклюзивтік Аймаққа (ЭЭА) ие бола алмайды және Түркия мен басқа елдерге әдеттегідей 200 мильдік емес, 12 теңіз милялық қысқартылған ЭЭА-ға немесе мүлдем ЭЭА-ға құқығы жоқ болуы керек деп санайды. Осы ретте, Түркия 2019 жылдың 1 желтоқсанында алғаш рет Грекияның Кастеллоризо аралында ЭЭА болмауы керек деп мәлімдеді, себебі, теңдік принципіне негізделген түрік көзқарасы бойынша, бұл Түркия материгіне тікелей жақын орналасқан шағын арал (Түркияның сөзіне сенсек, ең ұзын жағалау жолына ие) және өзінің ауданынан төрт мың есе үлкен теңіз юрисдикциялық аймағын құруға тиіс емес. Сонымен қатар, Түркия Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, ЭЭА континенттік шельфпен сәйкес болуы керек, ал бұл жақын жатқан жағалаулардың салыстырмалы ұзындығына байланысты. 2020 жылдың 20 қаңтарында Түркия Президенті Эрдоган тіпті Грекияның ең ірі аралы және Жерорта теңізіндегі бесінші үлкен аралы – Криттің құқықтарына да күдік келтірді, былай деді: "Олар Криттің айналасындағы континенттік шельф туралы сөйлейді. Аралдардың айналасында континенттік шельф жоқ, мұндай нәрсе жоқ, ол тек егемендік сулар ғана". Бірақ Түркияның бұл пікірі – «бірден-бір» ерекше түсіндіру. Түркия БҰҰ Теңіз құқығы конвенциясын (ЮНКЛОС) ратификацияламады және аралдарға теңіз аймақтарын беру ережелеріне бағынбайтынын мәлімдейді. ЮНКЛОС, әсіресе 121-бабында, аралдардың басқа құрлық территориялары сияқты эксклюзивтік экономикалық аймақтары мен континенттік шельфі болуы мүмкін екендігі нақты көрсетілген. АҚШ-тың Афинадағы елшісі Джеффри Пайетт және Ресейдің елшісі Андрей Маслов Түркияның бұл көзқарасын бағалап, барлық аралдардың материк сияқты ЭЭА мен континенттік шельфке құқығы бар екенін мәлімдеді. Ал бұрынғы АҚШ Мемлекеттік хатшысының Еуропа және Еуразия істері жөніндегі көмекшісі Аарон Весс Митчелл Кипрдің ЭЭА-сы бойынша Түркияның пікірін сынап, оны «қалған әлемге қарағанда жалғыз адамның пікірі» деп сипаттады.

Түркиямен КМҰ арасындағы теңіз келісімі

2019 жылдың 28 қарашасында президент Ердоған Ливияның Триполидегі Ұлттық келісім үкіметінің (GNA) премьер-министрі Фаяз әл-Сараджбен Стамбулда Түркия мен Ливия арасындағы Шығыс Жерорта теңізіндегі теңіз аймақтарын белгілеу туралы меморандумға қол қойды. Бұл келісім, Сыртқы саясаттан Кит Джонсонның айтуынша, көрінеу "Крит [грек аралын] картадан мүлдем шығарып тастайды". Бұл келісім дау тудырды және Грекия мен халықаралық қауымдастықтың, соның ішінде Ливияның өкілдер палатасы мен Халифа Хафтар басқаратын бәсекелес Тобрук үкіметінің, Еуропалық Одақтың, АҚШ-тың, Ресейдің, Мысырдың, Кипрдің, Мальтаның, Францияның, Германияның, Италияның, Швецияның, Сербияның, Израильдің, Сирияның, Бахрейннің, Сауд Арабиясының, Біріккен Араб Әмірліктерінің және Араб Лигасының наразылығын тудырды. Олар бұл келісімді халықаралық теңіз құқығын бұзу және Ливия премьер-министріне барлық министрлер кабинетінің келісімінсіз халықаралық келісімдерге қол қоюға тыйым салатын Схират келісімінің 8-бабын бұзу деп санайды. Ливияның Өкілдер палатасы осыдан кейін ҰАХ-ны Араб Лигасынан шеттетуге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. АҚШ бұл келісімді "провокациялық" және аймақтың тұрақтылығына қауіп төндіретін болып бағалады. Сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы Израиль Кац Анкара мен Триполи арасындағы теңіз шекарасы туралы келісімге Израильдің қарсы екенін жариялады және Израильдің ресми ұстанымына сәйкес, келісімнің "заңсыз" екенін растады, сонымен бірге Израиль Түркиямен қақтығысқа бармауға ниеттенетінін атап өтті. 2020 жылдың 18 қазанында Германия Федеративтік Парламентінің (Бундестаг) зерттеу қызметі Түркия мен ҰАХ арасындағы теңіз келісімін қарап шығып, оны халықаралық құқық бойынша заңсыз және үшінші тараптарға зиян келтіретін деп тапты.

Келісімнен кейінгі даму

Осы оқиғаларға жауап ретінде Грекиядағы Ұлттық келісім үкіметінің (ҰКҮ) елшісі Мохамед Юнис Менфи Афинадағы Грекия Сыртқы істер министрлігіне шақырылды, онда оған 5 желтоқсанға дейін елімен қол қойылған теңіз шекаралары туралы келісімді жариялау үшін жеті күндік ультиматум берілді, әйтпесе ол «персона нон грата» деп есептеліп, Грекиядан қуылды. Еуропалық Одақ та келісімнің толық мәліметтерін жариялауға шақырды. Грекия Сыртқы істер министрі Дендиас 2019 жылдың қыркүйегінде ҰКҮ-нің әріптесі, Сыртқы істер министрі Мохамед Тахер Сиаланың Грекия тарапына Ливия Түркиямен Грекияның егемендік құқықтарын бұзатын заңсыз келісімдерге ешқашан қол қоймайтынына сендіргенін мәлімдеді. 6 желтоқсанда Грекияның Афинадағы ҰКҮ елшісі Грекиядан қуылды, бұл ҰКҮ мен Түркияда күшті реакция тудырды. Анкара Ливиядағы азаматтық соғыста Түркияның ұзақ жылдар бойы қолдау көрсетуінің өтесі ретінде Ұлттық келісім үкіметінен (ҰКҮ) жауласып жатқан Тобруктағы Өкілдер палатасына қарсы теңіз шекаралары туралы келісімді сұрады. Президент Режеп Тайип Ердоған Файез әл-Сарадж басқаратын ҰКҮ-нің әлсіздігін пайдаланып, оны «заңсыз» келісімдерге қол қоюға мәжбүрлеуде, бұл халықаралық құқықтың қағидаларын бұзу және басқа Шығыс Жерорта теңізі елдерінің заңды құқықтарын ескермеу болып табылады; сондай-ақ, осы әрекеттері арқылы Түркия өңірлік билігін күшейтуге және басқа Жерорта теңізі елдерінің құқықтарын ескермей, Жерорта теңізін бақылауға тырысады, сонымен қатар Ливиядағы азаматтық соғысты бейбітшілікпен шешуге және Еуропаға мигранттар ағынын тоқтату жөніндегі күш-жігерге кедергі келтіреді. 2019 жылдың 4 желтоқсанында Түркияның Энергетика және табиғи ресурстар министрі Фатих Дөнмез екі елдің парламенттері мақұлдағаннан кейін Анкараның Түркия-ҰКҮ келісімі арқылы талап еткен Грекия суларында табиғи газды іздеуге лицензия беруді бастау ниеті туралы мәлімдеді. Сол күні Түркия президенті Ердоған Түркия мен Грекия арасындағы теңіз шекараларын белгілеу үшін Афинамен келіссөздерді бастауға «дайын» екенін мәлімдеді, бірақ келіссөздер Түркияның грек аралдарының егемендік құқықтарын жоққа шығаратын және БҰҰ теңіз құқығы конвенциясын (ЮНКЛОС) бұзатын ерекше көзқарасына негізделуі керек. Грекия суларында іздеу жұмыстарын жүргізу ниеті президент Ердоған «Көк Отан» (Mavi Vatan) картасы мен Түркия-ҰКҮ келісімі туралы жариялаған мәлімдемесінде расталды. 2019 жылдың 5 желтоқсанында Түркия Парламенті Түркия-ҰКҮ теңіз шекаралары туралы келісімді ратификациялады, онда Түркияның бес ірі саяси партиясының төртеуі, күрдтік Халықтық Демократиялық партиясынан (HDP) басқа, оны қатты қолдады. Ливия Парламенті келісімді ратификациялаудан бас тартып, оны бірауыздан қабылдамады, Парламент төрағасы Агила Салех Иса БҰҰ-ға хат жолдап, оны жарамсыз деп жариялады. Ливия Парламенті ратификацияламағанына қарамастан, ҰКҮ 27 желтоқсанда теңіз келісімін Біріккен Ұлттар Ұйымына тапсырды, ал Түркия келесі жылдың 2 наурызында оған сәйкес келді. 2020 жылдың 14 шілдесінде бес елдің БҰҰ Хатшылығына келісімді тіркемеуді және қабылдамауды талап ететін бірлескен нота жібергені белгілі болды, өйткені БҰҰ процедураларына сәйкес Ливия Парламентінің ратификациясы оның алғышарты болып табылады. 2021 жылдың 27 қаңтарында Әл-Байдадағы апелляциялық сот Өкілдер палатасының талабын қанағаттандырып, Меморандумды жарамсыз деп жариялады. Көптеген дереккөздердің мәліметінше, Түркияның белсенді әрекеттері және Түркия мен Грекия арасындағы қарулы қақтығысқа жақындауынан Шығыс Жерорта теңізі мен НАТО аймағында тұрақсыздық туындауы мүмкін деген қауіп бар. 9 желтоқсанда Ливия Ұлттық Армиясының бақылауындағы Ливия Әскери-теңіз күштерінің кемелері Түркияның GNA келісімі аясында Криттің оңтүстігінде зерттеу жүргізуге тырысатын кез келген түрік зерттеу кемелерін немесе бұрғылау кемелерін батыруға рұқсат алғанын хабарлады. Франция да Афинамен келісе отырып, Криттің оңтүстігіне француз фрегаттары мен кемелерін жіберу ниетін білдірді, ал Италия Кипр айналасындағы теңізді бақылау, күзету және қорғау үшін «Мартиненго» фрегатын жіберді, ол Түркияның талаптарына ұшыраған. 2020 жылдың 30 мамырында Түрік мұнай корпорациясы (TPAO) Грекияның континенттік шельфінде, Крит, Карпатос және Родос аралынан 6 шақырым қашықтықта іздеу рұқсаттарын алу үшін Түркияның Энергетика министрлігіне өтініш берді. TPAO-ның өтініші Түркияның мемлекеттік газетінде жарияланды, онда Анкараның Түркия жағалауынан Ливиямен талас аймағына дейінгі 24 блоктан тұратын карта көрсетілді, бұл Түркия-ҰКҮ теңіз келісіміне негізделген. Бұл Грекияда және шетелде күшті реакция тудырды, Түркияның Афинадағы елшісі Бурак Өзүгергин Грекия Сыртқы істер министрлігіне шақырылды, ал Еуропалық Одақтың Сыртқы істер жөніндегі жоғары өкілі Жозеп Боррель Анкараға ЕО-Түркия қарым-қатынасы «Кипр мен Грекияның даулы суларындағы егемендігіне құрмет көрсетуге тікелей байланысты екенін» ескертті. Сонымен қатар, АҚШ Түркияны сынға алды, АҚШ Мемлекеттік хаттарының Энергетика ресурстары жөніндегі көмекші хатшысы Фрэнсис Р. Фэннон АҚШ-тың Грекиялық камерасы мен Атлант кеңесі ұйымдастырған, АҚШ, Грекия, Израиль және Кипр қатысқан төртжақты конференцияда, мұндай «қауқымды әрекеттерге» тоқтау қойылуы керек екенін және Түркия-ҰКҮ келісімі «заңды тұрғыдан үшінші мемлекеттердің құқықтары мен міндеттемелеріне әсер ете алмайды» деді.

In response to these developments, the GNA Ambassador to Greece Mohamed Younis Menfi was summoned to the Greek Ministry of Foreign Affairs in Athens, where he was given an ultimatum of seven days, to disclose until 5 December the agreement his country signed with Turkey on maritime boundaries, or will be considered "persona non grata" and be expelled from Greece. The authorities of the European Union also urged for the disclosure of the deal's details. Greek Foreign Minister Dendias revealed in September 2019 that his GNA counterpart, foreign minister Mohamed Taher Siala had reassured the Greek side that Libya would never sign any illegal agreements with Turkey that would violate the Greek sovereign rights. On 6 December, the GNA Ambassador to Athens was expelled from Greece, prompting strong reactions in both the GNA and Turkey. Ankara asked for the agreement on maritime boundaries from the Government of National Accord (GNA) in the Libyan Civil War, in exchange for Turkey's long time support against the rival Tobruk based House of Representatives. It is believed, according to multiple sources, that Turkey's President Recep Tayyip Erdogan is exploiting the weakness of the GNA headed by Fayez al Sarraj to force it to sign "illegal" agreements which are a serious breach of international laws that disregards the lawful rights of other eastern Mediterranean countries; and that through these exploitations, Turkey is trying to assert its regional power and its control of the Mediterranean sea, at the expense of the rights of the other Mediterranean nations and undermining the peace making efforts to resolve the Libyan Civil War and the curb of migrant influx to Europe. On 4 December 2019, the Turkish Minister of Energy and Natural Resources, Fatih Dönmez, announced Turkey's intentions to start awarding licences to drills for natural gas in Greek waters which Ankara claimed through the Turkey GNA deal, once it is approved by the two countries' parliaments. The same day, Turkish President Erdogan stated that he is "ready" to start negotiations with Athens for the delimitation of maritime borders between Turkey and Greece, under the condition that the negotiations are based on Turkey's peculiar perception which is stripping the Greek islands of their sovereign rights, and is violating the UNCLOS treaty. The intentions for drills in Greek waters, was confirmed by President Erdogan on a public broadcast of the Mavi Vatan map and the Turkey GNA deal. On 5 December 2019, the Turkish Parliament ratified the contentious GNA Turkey maritime borders deal, where it had a strong backing by four of Turkey's five major political parties with the exception of the pro Kurdish People's Democracy Party (HDP). The Libyan Parliament however blocked the ratification and rejected the deal unanimously, with the President of the Parliament, Aguila Saleh Issa, sending a letter to the United Nations declaring it as null and void. Even though the ratification by the Libyan Parliament failed, GNA deposited the maritime agreement to the United Nations on 27 December, with Turkey following on 2 March of the next year. On 14 July 2020, it is revealed that five countries sent a joint note verbale to the UN Secretariat calling for the agreement to not be registered and accepted, noting that, per UN procedures, its ratification by the Libyan Parliament is a prerequisite. On 27 January 2021, a court of appeals in Al Bayda ruled in favour of a lawsuit filed by the House of Representatives, declaring the Memorandum invalid. According to multiple sources, there is a fear of destabilization in the East Mediterranean and NATO due to Turkey's assertive moves and that an armed conflict between Turkey and Greece draws closer. On 9 December, the vessels of the Libyan Navy which are under the control of the Libyan National Army, announced that they received mandate to sink any Turkish research vessels or drillships that may attempt to conduct researches south of Crete, as part of the Turkey GNA deal. France also signaled its intention to send French frigates and ships to the south of Crete, in coordination with Athens, while Italy sent its frigate "Martinengo" to monitor, patrol and safeguard the sea around Cyprus, which has been the subject of claims by Turkey. On 30 May 2020, the Turkish Petroleum Corporation (TPAO) applied to the Turkish Ministry of Energy for exploration permits on the Greek continental shelf, just 6 miles off Crete, Karpathos and Rhodes. TPAO's applications were published to the Turkey's Government Gazette, with a map showing the 24 blocks that Ankara has demarcated from Turkey's shores to the point where its claimed sea borders meet these of Libya, based on the Turkey GNA maritime agreement. This prompted strong reactions both in Greece and abroad, with the Turkish Ambassador to Athens, Burak Özügergin, being summoned to the Greek Foreign Ministry, and the European Union's High Representative of Foreign Affairs, Josep Borrell warning Ankara that the good EU Turkey relations "will depend critically on the respect of the sovereignty of Cyprus and Greece on the waters under dispute". Furthermore, the United States criticized Turkey, with the US Assistant Secretary of State for Energy Resources Francis R. Fannon stating, during a quadrilateral conference organized by both the American Hellenic Chamber of Commerce and the Atlantic Council with the participation of USA, Greece, Israel and Cyprus, that such "provocative actions" must end and that the Turkey GNA agreement "cannot as a legal matter affect the rights or obligations of third states" such as Greece.

Шығыс-Орталық мұнай құбыры

2020 жылдың 2 қаңтарында Грекия, Кипр және Израиль басшылары EastMed газ құбырының құрылысы туралы келісімге қол қойды. Жоспарланған құбыр Левант бассейнінен Грекияға, ал одан Италияға және Еуропаның қалған бөлігіне табиғи газ тасымалдайды. Энергетика сарапшысы Бренда Шаффер EastMed газ құбырын (Еуропаның газ қажеттілігінің 10 пайызын қамтамасыз ете алады және Ресейге тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді деп күтілуде) Түркияны "Club Med" газ клубынан шығаруға жасалған бірлескен әрекет деп түсіндіреді.

2023 жылдың 19 мамырында итальяндық энергетикалық компания Eni-дің бас директоры Клаудио Дескальци EastMed газ құбырының құрылысы жөніндегі кез келген келісімге Түркияны міндетті түрде қосу керектігін айтты. Ол, "Түркия мен Кипр арасында шешуге қиын даулар бар, сонымен қатар Түркия Ливиямен бірге EastMed-тің көп бөлігін қамтитын кең платформаны белгілеу туралы келісім жасады, сондықтан тек Түркия ғана емес, Ливия да өз пікірін білдіре алады" деп қосты. Бұл мәлімдемеге жауап ретінде Кипрдің Энергетика, сауда және өнеркәсіп министрі Джордж Папанастасиу Дескальци айтқан пікірлермен барлығының келіспейтінін және оның пікіріне құрметпен қарастыратынын мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер Eni, Кипр және Израильдің Жерорта теңізінде табиғи газ құбырын салу бойынша келісімге келіп отырғаны туралы хабарлардан кейін жасалды, бұл құбыр Кипр мен Израильдің теңіздегі газ кен орындарын Кипрдегі өңдеу орнатымен байланыстырады, онда газ Италияға және Еуропаның басқа елдеріне кемемен экспорттау үшін сұйытылады.

Грекия-Италия АЭА келісімі

2020 жылдың 9 маусымында Түркияның аймақтағы қадамдарына жауап ретінде Грекия мен Италия сыртқы істер министрлері Никос Дендиас пен Луиджи Ди Майо арқылы екі ел арасындағы эксклюзивті экономикалық аймақты (ЭЭА) белгілеу туралы "тарихи" келісімге қол қойды. Келісім аралдардың континенттік шельфі мен ЭЭА-ға толық құқықтарын растайды, БҰҰ теңіз құқығы конвенциясына (UNCLOS) сәйкес. ЭЭА шекарасының негізі ретінде 1977 жылғы Италия-Грекия арасындағы континенттік шельфті белгілеу туралы келісімде қолданылған медианалық сызық пайдаланылды. Өзара келісім бойынша жасалған шағын түзетулерде Грекияның кішкентай Страфадес, Отони және Матраки аралдарының ЭЭА-сының бір бөлігі Италияның Калабрия аймағының ЭЭА-сының тең бөлігімен алмастырылды. Дендиас бұл Грекияның Түркиямен дауды шешуде өте қолайлы құқықтық прецедент құрайтынын мәлімдеді. Келісімге қол қойылғаннан кейін Ливияның Өкілдер палатасы Грекия парламентіне Ливия мен Грекия арасында да осындай ЭЭА туралы келісімге қол жеткізу үшін ресми шақыру жолдады, ал келіссөздер 1 шілдеде басталды. Осыған байланысты Ливия парламентінің төрағасы Агила Салех сарапшылар комитетін құрды. Ливия Ұлттық әскері (LNA) Ливия мен Грекия арасындағы ұсынылып отырған ЭЭА шекараларын көрсететін картаны жариялады, онда Ливия грек аралдарының континенттік шельф пен ЭЭА-ға құқықтарын толық мойындайды. Сонымен қатар, 18 маусымда Грекияның жоғары деңгейдегі делегациясы Мысырға барып, египеттік-грек ЭЭА-сын белгілеу туралы келісімді келіссөздер жүргізу және оған қол қою үшін келді. 2020 жылдың шілдесінде Франция мен Австрия Түркияға қарсы санкциялар енгізуді талап етті, мысалы Түркияның Еуроодаққа (ЕО) кіру келіссөздерін тоқтатуды. Осыған байланысты Еуроодақтың Сыртқы істер кеңесі жиналып, Түркия Грекияның егемендік құқықтарын бұзуға тырысса қолданылуға дайын санкциялар жиынтығын әзірлеуге келісті. Грекияның сыртқы істер министрі Дендиас елінің Еуроодақтың Лиссабон шартының өзара қорғаныс туралы 42-бабын (әскери көмек үшін) іске қосуға дайын екенін мәлімдеді. 21 шілдеде Түркия "Oruç Reis" зерттеу кемесімен Грекияның Кастеллоризо аралының оңтүстігінде және шығысында сейсмикалық зерттеулер жүргізу жоспарларын жариялады және осы мақсатта Грекия, Египет және Кипр суларының бір бөлігін қамтитын Navtex хабарламасын шығарды, бұл Грекияда және халықаралық қоғамдастықта кеңінен резонанс тудырды. Анкарадағы Грекия елшілігі Түркияның Сыртқы істер министрлігіне наразылық нотасын жолдады, Мысыр бұл қадамды өзінің суларына тікелей бұзушылық деп қарастырды, ал Германияның Сыртқы істер министрі Хайко Маас Түркияны салдарынан ескертті. Түркия Кастеллоризо аймағына әскери-теңіз күштерін жіберді, ал түрік әскери ұшақтары арал үстінде грек ұшақтарымен төменнен ұшулар мен имитациялық шайқастар жасады, бұл туристердің эвакуациясына және грек қарулы күштерінің жоғары дайындыққа көшірілуіне әкелді. Түркияның Берлиндегі елшісі Али Кемал Айдын Германияның Сыртқы істер министрлігіне шақырылды, ал Германия канцлері Ангела Меркель Грекия премьер-министрі Кириакос Мицотакис пен Түркия президенті Тайип Эрдоғанмен телефон арқылы сөйлесіп, жағдайды деэскалациялауға тырысты. Германияның "Bild" газетінің хабарлауынша, Меркельдің соңғы сәттегі араласуы Грекия мен Түркия арасындағы дағдарыстың алдын алды. Бұл туралы кейін Германияның қорғаныс министрі Аннегрет Крамп-Карренбауэр растады. Германиямен бірге Франция, Испания және АҚШ та Грекияны қолдады, Франция президенті Эммануэль Макрон Грекияның егемендігін бұзғаны үшін Түркияға қарсы санкциялар енгізуді талап етті, Афинадағы АҚШ елшісі Кастеллоризоның материктік аймақтармен салыстырылатын ЭЭА мен континенттік шельфке толыққанды құқығы бар екенін мәлімдеді, ал АҚШ Мемлекеттік департаменті Түркияны арал маңындағы зерттеу жоспарларын тоқтатуға шақырды. Бірнеше күннен кейін Түркия Кастеллоризо маңындағы мұнай мен газды барлау жұмыстарын тоқтататынын жариялады.

On 9 June 2020, and in response to Turkey's moves in the region, Greece and Italy signed through their Foreign Ministers Nikos Dendias and Luigi Di Maio a "historic" agreement for the demarcation of the EEZ between the two countries. The agreement confirms the full rights of islands to their continental shelf and EEZ, in line with the UNCLOS. It uses the median line that was used for the 1977 Italy Greece continental shelf demarcation agreement as the basis of the EEZ boundary. In the mutually agreed minor adjustments, part of the EEZ of the small Greek islands of Strofades, Othoni, and Mathraki was traded off for an equal area elsewhere (i. e. part of the EEZ of Italy's Calabria). According to Dendias, this creates an extremely favorable legal precedent for Greece in its dispute with Turkey. Following the agreement, the Libyan House of Representatives sent an official invitation to the Hellenic Parliament for a similar EEZ agreement to be reached between Libya and Greece too, with talks beginning on 1 July. In this context, a committee of experts is formed by the President of the Libyan Parliament, Aguila Saleh. The LNA published a map with the proposed EEZ boundaries between Libya and Greece, in which Libya fully acknowledges the Greek islands' rights to their continental shelf and EEZ. Furthermore, on 18 June, a high level delegation from Greece visited Egypt to negotiate and sign an agreement demarcating the Egyptian Greek EEZ as well. In July 2020, France and Austria have called for sanctions against Turkey, such as the termination of the Turkey's EU accession talks. In the same context the EU's Foreign Affairs Council convened and agreed for a framework of sanctions to be prepared for use in the event Turkey attempts any violations of Greece's sovereign rights. The Greek FM Dendias expressed his country's readiness to activate the Mutual Defence Clause (Article 42) of the EU's Lisbon Treaty for military assistance. On 21 July, Turkey announced plans for a seismic survey south and east of the Greek island of Kastellorizo with the research vessel "Oruç Reis", and for this purpose it issued a Navtex covering parts of the Greek, Egyptian and Cypriot waters, prompting strong reactions both in Greece and abroad. The Greek embassy in Ankara sent a complaint to the Turkish Foreign Ministry, Egypt considers the move as an encroachment of its waters, and Germany's Foreign Minister Heiko Maas warned Turkey with consequences. Turkey dispatched its naval forces to the region around Kastellorizo, and Turkish armed jets conducted low overflights and dogfights with their Greek counterparts above the island, causing the tourists to evacuate it, and the Greek Armed Forces to be placed on high alert. The Turkish Ambassador to Berlin, Ali Kemal Aydın, was summoned to the German Foreign Ministry and the German Chancellor Angela Merkel held phone calls with the Greek Prime Minister Kyriakos Mitsotakis and the Turkish President Tayip Erdogan in a bid to de escalate the situation. According to the German tabloid newspaper Bild, it was Merkel's last minute intervention that prevented a crisis between Greece and Turkey. This was later confirmed by the German Defence Minister, Annegret Kramp Karrenbauer. Along with Germany, France, Spain and the United States also backed Greece, with the French President Emmanuel Macron calling for sanctions against Turkey for the violation of Greece's sovereignty, the US envoy to Athens acknowledging Kastellorizo's "exactly the same" rights to EEZ and Continental Shelf as mainlands, and the State Department urging Turkey to halt its plans for surveys in the area around the island. A few days later, Turkey announced the suspension of its oil and gas exploration around Kastellorizo.

Грекия-Мысыр АЭА келісімі

Бірнеше күннен кейін, 6 тамызда, Египет пен Грекияның сыртқы істер министрлері, сәйкесінше Саме Шукри мен Никос Дендиас, екі ел арасындағы ЭЭЗ-ді ішінара белгілейтін теңіз туралы келісімге қол қойды. Келісім БҰҰ-ның теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына (UNCLOS) сәйкес келеді, ол аралдардың континенттік шельфіне және ЭЭЗ-ге құқығын мойындайды. Грек тарапының мәлімдемесіне göre, Египет-Грекия келісімі Түркияның GNA меморандумының күшін жояды. Түркия келісімге қарсы шығып, оны "жарамсыз" деп санайды, себебі "Египет пен Грекия арасында ортақ теңіз шекарасы жоқ" делінген. Сонымен қатар, Триполидегі Аль-Саррадж басқаратын GNA үкіметі оны "Ливияның теңіз құқықтарын бұзу" деп айыптады. Ал Хафтар басқаратын Тобруктағы LNA үкіметі, Сауд Арабиясы және АҚШ келісімді қолдап, құттықтады. LNA Грекияның "Ливиядағы демократиялық жолмен сайланған жалғыз заң шығару органы – Өкілдер палатасымен ЭЭЗ-ді бекітуі керек" деді, ал АҚШ Мемлекеттік департаменті дауларды бейбіт жолмен шешуге шақыруды жариялады. Бұған қоса, Еуропалық парламенттегі ең ірі партия – Еуропалық халық партиясының төрағасы Манфред Вебер, Египет-Грекия келісімін "Шығыс Жерорта теңізіндегі тұрақтылықты нығайтатын" позитивті қадам деп бағалады және Еуропалық Одақты "Грекиямен бірге тұрып", Түркияның "аймақтағы халықаралық құқықты бұзуға жасаған әрекеттеріне" қарсы тұруға шақырды. Бұған жауап ретінде Түркия келесі күні Кастеллоризоның оңтүстігінде сейсмикалық зерттеулерді қайта бастағанын мәлімдеді. АҚШ, ЕО, Франция, Германия, Австрия, Италия, Солтүстік Македония, Египет, Кипр, Израиль, Біріккен Араб Әмірліктері, Испания, Португалия, Мальта, Швеция және Армения Түркияның Шығыс Жерорта теңізіндегі жаңа зерттеулеріне қарсылық білдірді, ал Әзірбайжан Арменияның ұстанымына қарсылық білдіріп, Түркияның әрекеттерін қолдады. 2020 жылдың 14 тамызында Грекия мен Түркия кемелері соқтығысып, аз ғана зақымдар келді. Франция Грекияға көмек көрсету үшін Шығыс Жерорта теңізіне әскери-теңіз күштерін жіберіп, араласты, содан кейін Біріккен Араб Әмірліктері де Криттегі Суда шығанағындағы әскери-теңіз базасында орналасқан өздерінің истребительдерін жіберді. Сонымен қатар, АҚШ Шығыс Жерорта теңізіндегі әскери қатысуын күшейтіп, USS Hershel "Woody" Williams кемесін Суда шығанағына жаңа тұрақты орналасқан жері ретінде тағайындады, және АҚШ активтерін Түркиядағы Ингирлик әуе базасынан Суда шығанағына көшіру туралы келіссөздер басталды. Жозеп Боррель Еуропалық Одақтың Түркияға қарсы қатаң экономикалық шараларды қамтитын санкциялар тізімін дайындап жатқанын мәлімдеді, ал Түркияның бұрынғы премьер-министрі Ахмет Давутоглу өзінің елінің Шығыс Жерорта теңізіндегі "күш көрсетуін" ашық сынады, оның пікірінше, бұл әскери қақтығысқа әкелуі мүмкін. 18 тамызда Египет Парламенті Грекия-Египет ЭЭЗ келісімін ратификациялады, ал 9 күннен кейін Грекия Парламенті де соған сәйкес ратификациялады, содан кейін 24 желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымында тіркелді. Грекия Албания және Кипрмен ЭЭЗ келісімдеріне қол жеткізуді келесі басымдықтарының бірі деп мәлімдеді. 17 қыркүйекте Еуропалық Парламент Түркияны Грекия мен Кипрдің ЭЭЗ-ін бұзғаны үшін айыптады және Еуропалық Кеңесті одан әрі санкцияларды дайындауға шақырды. Түркияның дипломатиялық оқшаулануына байланысты, Түркия экономикасы сыртқы нарықтарға, әсіресе Еуропалық Одаққа экспорт, импорт, қысқа мерзімді қаржы және технология үшін тәуелді, сондықтан Еуропалық Одақтың қатаң экономикалық санкциялары Түркия экономикасына және Түркия президенті Эрдоғанның саяси өміріне "қатерлі" әсер етуі мүмкін. Еуропалық Одақ санкцияларының күтімі түрік лирасының құнсыздануына ықпал етіп, оның экономикасын нашарлатты. Аймақтағы Түркияның агрессивті саясатын сынаған АҚШ Анкараның Грекиямен теңіз дауын шешуде дипломатиялық ұстанымға келу шешімін құптады. Американың сыртқы саясат бөлімінің басшысы, мемлекеттік хатшы Майкл Р. Помпео "дауды күш көрсету арқылы емес, диалог арқылы шешу керек. Бұл халықаралық жүйелер, келісімдер, әңгімелесулер, диалог арқылы жүзеге асырылады. Міне, осылай теңіздегі дауларды шешу керек. Біз гректердің осы бағыттағы қозғалысын бақылап отырмыз. Түркия үкіметі де осыны мойындады деп үміттенеміз" деді. Сонымен қатар, Помпео Грекияның жағында тұрып, "Грекия азаматтарының негізгі құқықтарын ескеретін" шешімді сұрады.

Several days later, on 6 August, the foreign ministers of Egypt and Greece, Sameh Shoukry and Nikos Dendias respectively, signed a maritime agreement partially demarcating the EEZs between the two countries, in line with the UNCLOS which recognizes the right of the islands to their continental shelf and EEZ. According to the Greek side, the Egyptian Greek agreement cancels in practice the Turkish GNA memorandum. Turkey opposed the agreement and considers it "null and void", claiming that "there is no mutual sea border between Egypt and Greece". Similarly, the Tripoli based GNA government led by Al Sarraj condemned it as a "violation of Libya's maritime rights". On the other hand, the Tobruk based LNA government led by Haftar, Saudi Arabia and the United States, supported and welcomed it, with the LNA stating that Greece "should solidify a EEZ with the only democratically elected legislative body in Libya, the House of Representatives" and the US State Department stating that it encourages the peaceful settlement of disputes. Also, Manfred Weber, head of the European People's Party, the largest party in the European Parliament, welcomed the Egypt Greece agreement as a positive development that "strengthens stability in the East Mediterranean," and urged for the European Union to "stand firmly with Greece" against what he called as Turkish attempts that "undermine international law in the region". In response to this, Turkey announced the next day that it resumed its seismic surveys south of Kastellorizo. Τhe US, the EU, France, Germany, Austria, Italy, North Macedonia, Egypt, Cyprus, Israel, the United Arab Emirates, Spain, Portugal, Malta, Sweden and Armenia expressed their opposition to Turkey's renewed explorations in the East Mediterranean, while Azerbaijan counteracted to Armenia's position by lending its support for Turkey's moves. On 14 August 2020, Greece's and Turkey's ships collided and suffered minor damages and France intervened by sending its naval forces to the East Mediterranean, to Greece's aid, followed by the United Arab Emirates whose Fighter Jets are stationed at the Souda Bay Naval Base, in Crete. Also, the United States beefed up their military presence in the East Med by assigning the USS Hershel "Woody" Williams to the Souda Bay as its new permanent home, and talks on moving US assets from the Incirlik Air Base in Turkey, to Souda Bay opened. Josep Borrell announced that the European Union is preparing a list of sanctions against Turkey, including tough economic measures, and the former Turkish Prime Minister Ahmet Davutoglu criticized openly his own country's "power projection" in the East Mediterranean, which, according to him, risks causing a military conflict. On 18 August, the Egyptian Parliament ratified the Greece Egypt EEZ Agreement and, 9 days later, the Greek Parliament followed suit, before it would be registered at the United Nations on 24 December 2020. Greece announced that reaching EEZ agreements with Albania and Cyprus are among its next priorities. On 17 September, the European Parliament condemned Turkey for its violations of the Greek and Cypriot EEZs and called on the European Council to prepare further sanctions. Due to Turkey's diplomatic isolation, Turkey's economy is dependent on foreign markets and especially the European Union, for exports, imports, short term finance and technology, and thus, the EU's tough economic sanctions could have a "fatal" impact on the Turkish economy and the Turkish President Erdogan's political survival. The prospect of EU sanctions also have contributed to the Turkish Lira's depreciation to record low levels, worsening its economy. The United States, which criticized Turkey's assertive policies in the region, welcomed Ankara's decision to adopt a more diplomatic stance over its maritime dispute with Greece, with the head of the American foreign policy, Secretary of State Michael R. Pompeo stating that "the way conflict is resolved is not through shows of force, it's not through demonstrations of power, it's through dialogue. It's through international systems, agreement, conversations, dialogue. That's how these maritime disputes ought to be resolved. We’ve watched the Greeks move in that direction trying to achieve that. We hope the Turkish Government will see it the same way". Additionally, Pompeo sided with Greece, by asking for a solution that is "reflective of the fundamental rights of the citizens of Greece".

2020-2021 жылдардағы даму

2020 жылғы 8 қазанда Түркия мен Грекия Германияның делдалдығымен және АҚШ-тың толық кеңесуімен теңіздік дауларды шешу үшін зерттеу келіссөздерін қайта бастауға келісті. Бірақ бірнеше күннен кейін, 11 қазанда Түркия келіссөздерден бас тартып, Кастеллоризодан 6,5 теңіз шақырымы қашықтықтағы суларды зерттеуді жариялап, NAVTEX хабарламасын шығарды және осы мақсатта түрік фрегаттарымен бірге зерттеу кемесі «Оруч Рейс»ті қайта орналастырды, соның нәтижесінде канонерлік дипломатиясы жанданды. Түркияның бұл қадамдары халықаралық қауымдастықтың наразылығын тудырды. Берлин мұны Шығыс Жерорта теңізіндегі шиеленісті азайтуға жасалған «ауыр соққы» деп бағалап, Анкараны «деэскалация мен провокация арасындағы тепе-теңдікті сақтамау» деп айыптады. Германияның Сыртқы істер министрі Хайко Маас Анкараға жоспарланған ресми сапарын тоқтатты. Грекияның Сыртқы істер министрі Никос Дендиас «Түркия басшылығының сенімді серіктес емес екенін көрсетті. Диалогқа шақырулары тек желеу ғана. Халықаралық қауымдастық Анкараны сөздеріне емес, іс-әрекеттеріне қарай бағалауы керек. Біз бәріміз шындыққа бетпе-бет келуіміз керек, әйтпесе кеш болады», – деді. АҚШ Анкараның «есептелген провокация» деп сипатталған әрекеттеріне «наразылық білдірді», ал Мемлекеттік департамент мұны «сақалды қадамдар» деп атады. Австрияның канцлері Себастьян Курц «Оруч Рейс»тің қайта орналасуын айыптап, Түркияға санкциялар енгізу мүмкіндігі туралы ескертті. Египеттің Сыртқы істер министрі Самех Шукри Түркияның канонерлік дипломатиясын және аймақтық экспансия саясатын қабылдамады. Швецияның Сыртқы істер министрі Энн Линде «Оруч Рейс»тің қайта орналасуы деэскалацияға көмектеспей, керісінше, жаңа шиеленістерге әкеліп соғады» деп ескертті. Ал Ресей Грекияның аумақтық суларын 12 теңіз шақырымына дейін кеңейту құқығын қолдады және БҰҰ теңіз құқығы конвенциясы (ЮНКЛОС) халықаралық құқықтың «негізгі тасы» екенін және Жерорта теңізіне қатысты екенін қайта растады. Еуропалық халық партиясының төрағасы Манфред Вебер Түркияға қарсы санкциялар енгізуді қайталап, Эрдоғанның бұл деэскалациялық қадамдарының мақсаты – Еуропалық кеңесте өзіне қарсы санкциялардан құтылу болғанын мәлімдеді. Түркия өзінің зерттеу кемесінің қайта орналасуына қатысты халықаралық сынды қабылдамады, «Оруч Рейс» кемесі «түрік суларында» жұмыс істеп жатыр деп мәлімдеді. Грекия Түркияның іздеу-құтқару аймағын кеңейтуін халықаралық құқыққа қайшы деп бағалады, себебі бұл үшін тиісті көрші мемлекеттермен алдын ала келісімдер жасалмауы керек. Бұл кеңею Грекияның Афины іздеу-құтқару аймағымен және грек аралдарының және оларды қоршаған сулардың егемендік құқықтарымен қабаттасқандығына байланысты қатты наразылық білдірді. Грекияның Сыртқы істер министрлігі Халықаралық азаматтық авиация ұйымына (ИКАО) және Халықаралық теңіз ұйымына (ИМО) шағым түсірді. Түркия Грекияның наразылықтарын «негізсіз» деп сипаттап, кеңею «Түркияның» деп мәлімдеген Грекия континенттік шельфіндегі «іс-қимылдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін» жасалғанын айтты. Бірақ ИКАО-ның бас хатшысы Фанг Лю Түркияның іздеу-құтқару аймағын бір жақты кеңейтуін қабылдамады және Грекияның осы мәселедегі ұстанымын қайталады. Лиудың сөзіне қарағанда, екі елдің арасындағы іздеу-құтқару шекараларына Грекияның алдын ала келісімісіз ешқандай өзгеріс енгізілмейді. 20 қазанда Грекия мен Албания теңіз шекараларын белгілеу бойынша келіссөздерді қайта бастауға және егер келісімге қол жеткізілмесе, бұл мәселені Гаагадағы Халықаралық сотқа бірлесіп беруге келісті. Екі ел 2009 жылы теңіз шекарасын белгілеу туралы келісімге қол жеткізген болатын. Грек тарапы ратификациялағанмен, албан тарапы оны конституцияға қайшы деп таныған Албания Жоғарғы Сотына апарды. Түрік генералы және Түркияның «Көк Отан» теориясының авторы Чжихат Яйчидің айтуынша, Анкараның Тиранаға жасаған қысымы нәтижесінде келісімді ратификациялау сәтсіз аяқталды. Түркия үшін ЮНКЛОС негізінде Албания мен Грекия арасындағы келісім Грекиямен теңіз дауларында Түркияның ұстанымдарына қарсы жағымсыз құқықтық прецедент құрған болар еді. Бірақ 2011 жылы жарияланған АҚШ дипломатиялық жеделхаттарына сәйкес, Грекия үкіметі Афинаның ЕО кеңейтуіне қатысты вето құқығын пайдаланып, Албанияны қолайсыз келісімге келісуге мәжбүрлеген. 18 қарашада Грекия мен Біріккен Араб Әмірліктері өзара қорғаныс келісімін жасасып, әскери одақ құрды, онда шабуыл болған жағдайда әрқайсысы екіншісіне көмектесуге міндеттенді. Бұл келісім Грекия тарихындағы тұңғыш рет болып табылады және Түркияның аймақтағы саясатына қарсы тұруды мақсат етеді. 3 желтоқсанда НАТО отырысында АҚШ-тың сол кездегі Сыртқы істер министрі Майк Помпео Түркияны Грекиямен шиеленісті күшейтіп, НАТО-ның қауіпсіздігі мен бірлігін бұзғаны үшін сынады. Рейтер агенттігінің мәліметінше, отырысқа қатысқан түрік деректері Помпеоның тәсілін «әділетсіз» деп бағалап, Түркия «Грекиямен келіссөздерге ашық» екенін мәлімдеді. 5 желтоқсанда Түркияның Сыртқы істер министрлігі Twitter-де «Ешқандай санкция Түркияны Меис/Кастеллоризода немесе 10 теңіз шақырымы аумақтық сулардағы егемендік құқықтарынан бас тартуға мәжбүрлей алмайды» деп жариялады. 9 желтоқсанда АҚШ Өкілдер палатасы Ұлттық қорғаныс авторизациялық заңын (NDAA) қабылдады, онда Вашингтон мен Анкара арасындағы бірнеше халықаралық келіспеушіліктерге байланысты Түркияға қарсы санкциялар қарастырылған, соның ішінде Ресейден S-400 қорғаныс жүйесін сатып алу және Шығыс Жерорта теңізіндегі түрік әрекеттері. Заң АҚШ Конгресінде мақұлданған үш күннен кейін Дональд Трамп әкімшілігі CAATSA аясында санкцияларды енгізді. АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің мүшесі және NDAA-ның санкцияларға қатысты түзетулерінің хабаршысы Роберт Менендез Түркияның Шығыс Жерорта теңізіндегі әрекеттері санкцияларды енгізу шешіміне ықпал еткен себептердің бірі болғанын мәлімдеді. Еуропалық Одақтың 27 басшысы 10 желтоқсандағы саммитте Грекия мен Кипрге қарсы Түркияның Шығыс Жерорта теңізіндегі әрекеттері үшін санкциялар енгізуге келісті. ЕО санкцияларына Еуропалық Одақ аумағына кіруге тыйым салу және түрік компаниялары мен жеке тұлғаларының активтерін тоңдыру кіреді. 2021 жылғы 18 қыркүйекте Грекия мен Түркия арасындағы жаңа дипломатиялық шиеленіс туды, оның кесірінен Түркияның фрегаттары Францияның зерттеу кемесі Nautical Geo-ны Грекия атынан Грекияның Экономикалық аймағында, Грекияның Криті аралынан 6 теңіз шақырымы қашықтықтағы суларда зерттеу жүргізуіне кедері келтірді. Түркия бұл суларды өзіне тиесілі деп мәлімдеді, бұл Ливияның бұрынғы Ұлттық келісім үкіметімен жасалған даулы теңіз келісіміне негізделген. Шиеленіс Хорватия, Кипр, Франция, Грекия, Италия, Мальта, Португалия, Словения және Испаниядан басқа, Еуропалық Одақтың Комиссия төрағасы Урсула фон дер Лейеннің қатысуымен Афинада өткен EUMed 9 саммитінен бір күн бұрын болды. Саммит қатысушылары Жерорта теңізіндегі қауіпсіздік пен тұрақтылыққа қатысты бірлескен мәлімнама қабылдап, Түркияны «халықаралық құқықты бұзатын провокациялар мен бір жақты әрекеттерден тұрақты және толық бас тартуға» шақырды. Түркияның Сыртқы істер министрлігі саммит мәлімнамасын «жанды» деп сипаттап, оған қарсы шықты. 19 қыркүйекте Түркияның оппозициялық «Халықтық республикалық партиясы» (CHP) «Көк Отан» доктринасын агрессивті және экспансионистік деп сынады.

On 8 October 2020, Turkey and Greece agreed, under Germany's mediation and with the United States' full consultation, to resume exploratory talks for resolving their maritime disputes. However, a few days later, on 11 October, Turkey withdrew from the talks and resumed its gunboat diplomacy by releasing a NAVTEX announcing that it will be conducting surveys on the waters just 6.5 nautical miles off Kastellorizo and redeployed its research vessel Oruç Reis, escorted by Turkish frigates, for this purpose. These Turkish moves drew the International community's condemnation, with Berlin decrying them as a "serious blow" to efforts at easing tensions in the East Mediterranean and accusing Ankara for "interplay between detente and provocation", the German Foreign Minister Heiko Maas cancelling his planned official visit to Ankara, and along with France, warning Turkey with consequences, Greece's Foreign Minister Nikos Dendias declaring that "the Turkish leadership has shown it is not a credible interlocutor. Its calls for dialogue are only a pretext. The international community must judge [Ankara] on the basis of actions, not words. We must all face reality before it is too late", the United States "deploring" Ankara for its moves, which the State Department described as "calculated provocations", Austria's Chancellor Sebastian Kurz condemning Oruc Reis' redeployment and warning Turkey of sanctions, Egypt's Foreign Minister Sameh Shoukry rejecting Turkey's gunboat diplomacy and policy of territorial expansion in the region, Sweden's Foreign Minister Ann Linde warning that the Oruç Reis' redeployment is leading to new tensions instead of contributing to de escalation, and Russia backing Greece's right to expand its territorial waters to 12 nautical miles and reaffirming that the UNCLOS is a "cornerstone" of the international law and applies to the Mediterranean Sea. Manfred Weber of the EPP reiterated his call for EU sanctions against Turkey, stating that these initial de escalation moves by Erdogan were purposeful only, with the aim of avoiding sanctions against his country at the recent European Council. Turkey however rebuffed international criticism of its research vessel's redeployment, insisting that the Oruç Reis is operating in what it claims as "Turkish waters". Greece condemned this extension of Turkish SAR as illegal under international law which does not permit any deliberate expansions of SAR areas without prior agreements with the relevant neighboring states, and protested strongly due to this expansion overlapping with Greece's Athens SAR and the sovereign rights of Greek islands and their surrounding waters. The Greek Ministry of Foreign Affairs filed a complaint against it at the International Civil Aviation Organization (ICAO) and the International Maritime Organization (IMO). Turkey described the Greek protests as "groundless", insisting that the expansion was done "to ensure the safety of the activities" within the Greek continental shelf which Ankara claims as "Turkish". ICAO's Secretary General Fang Liu, however, responded by rejecting Turkey's unilateral expansion of SAR and reaffirming the Greek position on the matter. According to Liu, no changes may be done to the SAR boundaries between the two countries without Greece's prior consent. On 20 October, Greece and Albania agreed to resume negotiations for the demarcation of their maritime boundaries and that, in the event of no resolution, the two parties may jointly submit the case to the International Court of Justice in The Hague. The two countries had already reached an agreement on the demarcation of their maritime boundaries in 2009. Although ratified by the Greek side, the Albanian one took it to the Albanian Supreme Court where it was deemed unconstitutional. According to Cihat Yaycı, a Turkish general and author of the Turkey's "Blue Homeland" theory, it was due to Ankara's pressure on Tirana that the agreement's ratification failed. For Turkey, an agreement between Albania and Greece based on the UNCLOS, would have had set a negative legal precedent against Turkey's positions in its maritime disputes with Greece. According to US diplomatic cables leaked in 2011, however, the Greek government had blackmailed Albania to accept an unfavourable deal using the veto power that Athens has over EU enlargement. On 18 November, Greece and the United Arab Emirates formed a military alliance by signing a mutual defense pact, which calls for each to help the other in case of an attack. The pact which is regarded as historic, marking the first of its kind in Greece's modern history, aims at countering Turkey's policies in the region. Turkey was criticized at a NATO meeting on 3 December by the then US Secretary of State Mike Pompeo, for what he regarded as undermining NATO's security and cohesion and destabilizing the eastern Mediterranean by stoking tensions with fellow ally Greece, whilst according to Reuters, Turkish sources with knowledge of the meeting saw Pompeo's approach as "unjust" as Turkey was "open to talks with Greece". On 5 December, Turkey's Ministry of Foreign Affairs tweeted that "No sanctions will ever make Turkey compromise its sovereign rights, be it in Meis/Kastellorizo or 10 nm airspace." On 9 December, the US House of Representatives adopted the National Defence Authorization Act (NDAA), a defense legislation which includes sanctionary measures against Turkey because of several international disagreements between Washington and Ankara, including the purchase of the Russian defence system S 400 and the Turkish activities in the Eastern Mediterranean region. Three days after its approval by the US Congress, the Donald Trump administration imposed the sanctions as part of the CAATSA. According to Senator Robert Menendez, a member of the United States Senate Committee on Foreign Relations and rapporteur of the NDAA amendment for US sanctions, Turkey's behavior in the East Med was one of the reasons contributing to the decision. The European Union's 27 leaders, also decided in the 10 December summit to impose sanctions on Turkey for its activities against Greece and Cyprus in the East Med. The EU sanctions include travel bans into the EU territories and asset freezes on Turkish companies and individuals. On 18 September 2021, new diplomatic tensions sparked after an incident between Greece and Turkey where the latter's frigates prevented France's research vessel Nautical Geo from conducting surveys on Greece's behalf at the Greek EEZ, just 6 miles off the Greek island of Crete, whose waters Turkey claims as Turkish, citing its contentious maritime deal with the former Government of National Accord of Libya. The tensions come just a day after a high level EUMed 9 Summit at Athens, where the heads of governments from 9 Mediterranean countries, including Croatia, Cyprus, France, Greece, Italy, Malta, Portugal, Slovenia and Spain, as well as the head of EU's Commission, Ursula von der Leyen, released a joint statement regarding the security and stability in the Mediterranean Sea, urging Turkey to “abstain, in a consistent and permanent manner, from provocations or unilateral actions in breach of international law”. Turkey's Foreign Ministry rejected the summit's declaration, calling it "biased". On 19 September, the main opposition party in Turkey, the Republican People's Party (CHP), opposed the Mavi Vatan (Blue Homeland) doctrine as aggressive and expansionist.

2021: Франция мен АҚШ Грекия қорғаныс келісімдері

2021 жылдың 28 қыркүйегінде Грекия мен Франция Франко-Грекия қорғаныс келісіміне қол қойды, оған сәйкес үшінші тарап шабуыл жасаған жағдайда екі ел де бірін-бірі қорғауға міндетті. Франция Грекияға шамамен 3 миллиард евроға тең фрегаттар жеткізеді және Түркия шабуыл жасаған жағдайда Грекияны қорғауға көмектеседі. Бұл келісім НАТО одақтастары арасында жасалған маңызды келісім және Еуропаның стратегиялық тәуелсіздігіне және Еуропа армиясын құруға жасалған алғашқы қадам деп есептеледі. Келісімді АҚШ, Германия және ЕО комиссиясы сияқты НАТО-ның басқа одақтастары да қолдады, бірақ Түркия оны "зиянды" деп бағалады. Сарапшылардың пікірінше, келісімнің мақсаты – өздігінен дамып, өзінің басымдықтарын анықтайтын Еуропалық қорғаныс құрылымын құрудың негізін қалау, сондай-ақ Грекияның аймақтағы Түркияның неоосманистік экспансиялық саясатын тоқтату жөніндегі күш-жігерінің бір бөлігі болуы мүмкін. 14 қазанда Грекия мен АҚШ Түркиямен туындаған шиеленіс салдарынан қорғаныс келісімін кеңейтіп, мерзімін шексізге ұзартты. АҚШ-Грекия өзара қорғаныс ынтымақтастығы туралы келісім деп аталатын келісім екі елдің арасындағы стратегиялық серіктестікті нығайтады және американдық күштерге Грекияның базаларын, соның ішінде Грекия мен Түркия шекарасына жақын әскери базаны кеңінен пайдалануға мүмкіндік береді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкеннің айтуынша, келісімнің мақсаты – "Шығыс Жерорта теңізінде және одан тыс аймақтардағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты" арттыру. Бұдан бөлек, келісімге қоса тіркелген хатында Блинкен "екі елдің де егемендігі мен аумақтық тұтастығын бейбітшілікке қауіп төндіретін, оның ішінде қарулы шабуылдардан өзара қорғауға" уәде берді. 2021 жылдың 15 желтоқсанында Түркияның Сыртқы істер министрі Мевлүт Чавушоғлу Грекияның Эгей теңізіндегі аралдарға қатысты егемендігін олардың бейтарап статусымен байланыстырды. Ол Грекия тіпті ірі грек аралдарына (Хиос, Лесбос және Родос сияқты) өз егемендік құқықтарын жоғалтатынын алғаш рет мәлімдеді, оларды әскерилендірген жағдайда. Оның сөзіне қарағанда, аралдардың әскерилендірілмеуіне байланысты егемендік туралы талаптар Түркияның 2021 жылғы қазан айында БҰҰ-ға жолдаған хатында да қайталанды. Алайда халықаралық қауымдастық Чавушоғлудың ұстанымын қабылдамады. Израильдің Афиныдегі елшісі Йосси Амрани Чавушоғлудың мәлімдемесіне қатысты пікір білдіргенде, осы айдың басында Иерусалимде өткен үшжақты саммитте Израиль, Кипр және Грекияның бірлескен декларациясына назар салды, онда барлық елдердің көршілерінің егемендік құқықтарын құрметтеу қажеттігі атап өтілді. Израиль мен Кипрден басқа, АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия, Ирландия, Еуропалық Одақ, Египет және Қытай Грекияны қолдады, Мемлекеттік департамент "барлық елдердің егемендігі мен аумақтық тұтастығын құрметтеу және қорғау керек. Грекияның осы аралдардағы егемендігіне дау жоқ" деп мәлімдеді, ал Еуропалық Одақ наразылығын білдіріп, "Грекияның осы аралдардағы егемендігі даусыз" және "халықаралық келісімдерді сақтау қажет" деді. АҚШ-тың Афиныдегі елшісі Джеффри Пайетт те өз елінің Грекияға қолдау білдіргенін мәлімдеді. Бірақ бірнеше күннен кейін Түркия президенті Реджеп Тайып Ердоған Чавушоғлудың мәлімдемесін қайталап, олардың әскериленуі "халықаралық келісімдерді бұзу" екенін және "аралдар мәселесі әрқашан да даулы болып келеді" деп мәлімдеді. Грекияның Сыртқы істер министрі Никос Дендиас Ердоғанның сөздеріне өкініш білдіріп, олар Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларациясының рухына қайшы келеді және Түркияның Солтүстік Атлантика Альянсына (НАТО) мүшелігіне қатысты сұрақтар тудырады деп мәлімдеді. Түркияның зейнеткер елшілері Тр және Селим Кунералп өз елінің Грекия аралдарына қатысты сыртқы саясатын сынап, оның өз мүдделеріне зиян келтіретінін атап өтті. Түркия үкіметінің Грекияның егемендігіне қарсы әрекет жасауына қатысты пікір білдірген Эралп: "Аралдардың [әскерилендірілмеуі] шартымен берілгендігі туралы көптеген талаптар бар. Мұндай нәрсе жоқ. Үш шақырымнан әрі орналасқан аралдар Грекияға берілді және Түркия оны көп жылдар бойы қабылдады. Бұл мәселені қазір дипломатиялық тұрғыдан қарастырғанымыз Түркияны агрессивті мемлекет етіп көрсетеді. Осы аралдарды санау туралы келісімге қол қою мүмкін емес. Біз оны еш жерде көрген жоқпыз. [Лозанна келісім-шарты] ұнаса да, ұнамаса да, үш мильден асатын аралдарды Грекияға берді."

On 28 September 2021, Greece and France signed the Franco Greek defense agreement whereby either country is obliged to defend the other in the case of attack by a third party. France will supply Greece with navy frigates worth around €3 billion and is committed to help defend Greece if Turkey attacks. The pact is considered to be a landmark and the first of its kind ever signed between NATO allies, and is believed to be the first step in Europe's strategic autonomy and the creation of a European army. The deal was welcomed positively by other NATO allies such as the United States Germany, and the EU's Commission, however it is opposed by Turkey as "harmful". According to experts, the deal aims to become the basis for the creation of a European defense structure with its own autonomous dynamics and priorities, and part of Greece's efforts in deterring Turkey's neo Ottoman expansionist policies in the region. On 14 October, Greece and the United States expanded and indefinitely extended their defense pact amid tensions with Turkey. The agreement, known as the US Greece Mutual Defense Cooperation Agreement, promotes a strategic partnership between the two countries and grants the American forces a broader use of Greek bases, including a military base near the Greece Turkey border. According to the US Secretary of State Antony Blinken, it aims at advancing "security and stability in the Eastern Mediterranean and beyond". Furthermore, in his letter accompanying the deal, Blinken vowed "to mutually safeguard and protect the sovereignty and territorial integrity of both countries against actions threatening peace, including armed attacks". On 15 December 2021, Turkey's Foreign Minister Mevlüt Çavuşoğlu hinged Greece's sovereignty over the Aegean islands to their demilitarized status, claiming for the first time that Greece loses its sovereign rights even over the major Greek islands (such as Chios, Lesvos, and Rhodes), from the moment it has militarized them. According to him, this claim of sovereignty over islands being dependent to their demilitarization, was reiterated in Turkey's October 2021 letter to the United Nations as well. The international community however rejected Çavuşoğlu's positions. The Israeli ambassador to Athens, Yossi Amrani, when commenting about Çavuşoğlu's statements, pointed to the joint Israel, Cyprus and Greece declaration at the tripartite Jerusalem Summit earlier this month, which stressed the need for all countries to respect the sovereign rights of their neighbors in the region. Besides Israel and Cyprus, also the United States, the United Kingdom, France, Germany, Ireland, the European Union,
Egypt and China lend their support to Greece, with the State Department stating that "the sovereignty and territorial integrity of all countries must be respected and protected. The sovereignty of Greece οn these islands is not in question," and the European Union expressing its disapproval, stating that "the sovereignty of Greece in these islands is indisputable" and that "the international agreements must be respected." The US ambassador to Athens Geoffrey Pyatt also affirmed his country's solidarity with Greece against the Turkish claims. A few days later, however, the Turkish President Erdogan, reiterated Çavuşoğlu's statements, insisting that their militarization is a "violation of [international] treaties" and that "the issue of the islands is always controversial". Greece's Foreign Minister Nikos Dendias expressed his regret for Erdogan's remarks, stating that they go against the spirit of the United Nations's Universal Declaration of Human Rights (UDHR) and raises questions about Turkey's membership in the North Atlantic Alliance (NATO). Turkey's retired ambassadors, tr and Selim Kuneralp, questioned their country's foreign policy regarding the Greek islands, noting that it is harmful for its own interests. While commenting on the Turkish government's attempts to challenge their sovereignty, Eralp stated that “There are many claims of sovereignty that the islands were given on condition [of demilitarization]. There is no such thing. The islands located beyond three miles were given to Greece and Turkey has accepted it for many years. Putting this into question now – in diplomacy – makes Turkey an aggressive state”, adding that "there are over 2,400 islands and islets in the Mediterranean. A treaty to count all these islands is out of the question. We have not seen it [happening] anywhere. [The Treaty of] Lausanne gave the islands beyond three miles to Greece, whether we like it or not.”

2022 жылдың 9 шілдесінде Түркияның үкіметтік AKP коалициясының өкілдері, "Халық альянсы" суретінде Грекияның ең ірі арылы, Криті Түркияға тиесілі деп көрсетілген түзету картасын ұсынды. Критітен басқа, Эгей теңізінің барлық шығыс жартысы, оның аралдары мен сулары, бұрын "Көк Отан" доктринасының бөлігі ретінде талап етілген, сондай-ақ түрік деп көрсетілген. Бұл Грекия мен шетелде күшті реакция мен айыптауға әкелді, Афина бұл қадамды агрессивті акті деп бағалады, ал Грекия премьер-министрі Түркия президентінен жаңа картаға қатысты өз ұстанымын түсіндіруді сұрады, бірақ ол одан бас тартты. АҚШ және Германия да картаның талаптарын қабылдамайтындарын мәлімдеді. Осы оқиғалардан кейін АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы Роберт Менендес Түркияның Грекияның егемендігіне құрмет көрсеткен жағдайда ғана F-16 әскери жабдығын жеткізуге қатысты конгресс түзетулерін жариялады. Түзетулер АҚШ әкімшілігінің Түркияның соңғы 120 күнде "Грекияның егемендігін бұзбағанын" Конгреске көрсетуін және "Түркия Грекияның аумағына қайталап рұқсатсыз ұшқыштардың баруын болдырмау үшін нақты қадамдар жасағанын" талап етеді, 14 шілдеде мақұлданды. 23 тамызда Түркияның Қорғаныс министрлігі Грекия әуе күштерінің истребительдері АҚШ-тың B-52 бомбалаушыларын сүйемелдеген түрік F-16 истребительдерін радарға алғанын мәлімдеді. Осы оқиғадан кейін Түркия Грекияның әскери атташесін шақырып, НАТО-ға шағым түсірді. Бірнеше күннен кейін, Криті аралында орналасқан грек S-300 зымырандық жүйесінің радарын түрік F-16 истребительдерін радарға алғанын да мәлімдеді. Грекия бұл айыптамаларды жоққа шығарды, ал батыстың әскери шенеунігі Түркия оларды растау үшін ешқандай дәлел ұсынбағанын атап өтті. Алайда АҚШ Түркияның өзінің S-400 жүйесімен Грекияның S-300 жүйесін салыстыру әрекеттерін жоққа шығарды. Бұрын Түркия S-400 жүйесін қолдануды ақтауға тырысып, Анкараға қатысты CAATSA санкцияларын жеңілдетуге тырысқан, Грекияның S-300 жүйесіне қайта-қайта сілтеме жасаған.

On 9 July 2022, officials from Turkey's AKP led ruling coalition, the People's Alliance, appeared for the first time in photographs with a revisionist map claiming Greece's largest island, Crete, as belonging to Turkey. Besides Crete, the entire eastern half of the Aegean Sea, its islands and their waters, which were initially claimed as part of the "Blue Homeland" doctrine, are also shown as Turkish. This prompted strong reactions and condemnation both in Greece and abroad, with Athens regarding the unprecedented move as an aggressive act, and the Greek Prime Minister asking publicly the Turkish President to clarify his position on the new map, something he avoided doing. The United States and Germany also rebuked the map's claims as unacceptable. Following these developments, the head of the US Senate Committee on Foreign Relations, Senator Robert Menendez, announced congressional amendments conditioning future US arm sales of F 16 to Turkey on its respect of Greek sovereignty. These amendments which require that the US administration shows the US Congress that Turkey has "not violated the sovereignty of Greece" in the past 120 days prior to the sale, and that concrete steps have been taken "to ensure no such F 16s are used by Turkey for repeated unauthorized territorial overflights of Greece", passed on 14 July. On August 23, Turkey's Defense Ministry claimed that Greek Air Force fighter jets placed radar locks on Turkish F 16s escorting US B 52 bombers as part of the NATO mission. Following the incident, Turkey summoned the Greek military attaché and filed a complaint with NATO. A few days later, it also claimed that the radar of a Greek S 300 missile system based on the island of Crete has been used to locked on to the Turkish F 16s. These allegations were denied by Greece, while a Western military official noted that Turkey has yet to provide any evidence to support them. However the United States refuted Turkey's attempts to create any analogies between its S 400 and Greece's S 300. In the past, Turkey has again unsuccessfully attempted to justify the use of S 400 and thus lift the CAATSA sanctions on Ankara, by pointing again to Greece's S 300.

2022 жылдың қыркүйегі: Инвазия қаупі

2022 жылдың 3 қыркүйегінде Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған Грекияны түрік әскерінің грек аралдарына басып кіруімен қорқытты, оның сөзіне қарағанда, аралдар "басылып алынған". Грекия өз аралдарын "кеңеюшілік" түрік позициясына қарсы қорғау құқығын қайта мәлімдеді және Грекия аралдарының тікелей қарсысындағы Эгей теңізінің жағалауына назар салды, онда Түркия Еуропадағы ең ірі десанттық флотты және әскерінің толық құрамын орналастырғанын атап өтті. Грекия сонымен қатар БҰҰ мен НАТО-ны осы мәлімдемелер туралы хабардар ететінін жариялады. Еуропалық Одақ және оның төрағасы Чехия Ердоғанның қауіптерін "қабыланбас" деп айыптады, ал Францияның Сыртқы істер министрі Катрин Колонна Париж бен Афинаны біріктіретін өткен жылғы өзара көмек туралы шартты еске түсіріп жауап берді. Халықаралық БАҚ мәліметінше, түрік көшбасшысының бұл сөздері оның 2023 жылғы сайлауға дайындалып жатқандағы риторикасының күшеюі болып табылады. Бұл сайлау оның шамамен 20 жылдық билігі үшін өте маңызды деп есептеледі, ал көрші елге қарсы саяси риториканы күшейту Түркияның ағымдағы экономикалық қиындықтарының фонында оның ұлтшыл базасын біріктіруге мүмкіндік береді. Грек сарапшыларының пікірінше, басып кіру туралы осы қауіптер Грекияның халықаралық қауымдастықтағы беделін нығайтты, себебі Түркияға қарсы қорқыту үшін аралдарында әскери қатысуды сақтау қажеттілігі толыққанды негізделген.

2023 жыл: "Жер сілкінісі дипломатиясының" қайта жаңғыруы және жаңа келіссөздер

2023 жылғы 10 қаңтарда Триполидің апелляциялық соты Түркия мен Триполиде орналасқан Ливияның Ұлттық бірлік үкіметі (ҰБҮ) арасында 2022 жылғы 3 қазанда қол қойылған энергетикалық барлау туралы келісімді күштен тоқтатты. Келісімге Анкара мен Триполи 2019 жылғы Түркия-Ливия теңіз келісімі арқылы өздеріне тиесілі деп таластаған суларда мұнай мен газды пайдалану мүмкіндігі кірді, бұл 2020 жылғы ЕЭЗ келісімі аясында Мысыр мен Грекия да таластаған сулармен ішінара беттеседі. 2023 жылдың ақпан айында Оңтүстік-Орталық Түркияны қатты жер сілкінісі шалды, Грекия дереу көмек жіберіп, жауап берді. Süddeutsche Zeitung газеті грек көмегінің соңғы айлардағы дипломатиялық шиеленіс пен Эрдоғанның Грекия аралдарын басып алу туралы қайта-қайта айтқан қауіп-қатеріне қарамастан көрсетілгенін атап өтті. Deutsche Welle хабарлағандай, бұл оқиға екі ел арасындағы 1999 жылғы грек-түрік жер сілкінісі кезіндегі дипломатиялық қарым-қатынастың жаңаруын білдірді. Екіжақты қарым-қатынастардың жақсаруы Түркияның Грекия аумағының үстінен әскери ұшуларын және оның әуе кеңістігін бұзуын тоқтатуына әкелді. 2023 жылдың желтоқсанында Түркия президенті Эрдоған Афинаға Грекия премьер-министрі Мицотакиспен келіссөздер жүргізу үшін келді. Бұл 6 жылдан бері жасалған алғашқы сапар болды және келіссөздер оңды атмосферада өтіп, жақындағы жағдайларға қарағанда сәтті деп бағаланды. Маңызды даулар шешілмесе де, екі лидер достастық туралы міндеттеме емес жарияланымға және миграциялық ағымдарды басқару сияқты көптеген екіжақты келісімдерге қол қойды, сондай-ақ 2024 жылдың көктемінде Анкарада келіссөздерді жалғастыруға уәде берді.

Аралдардың мәртебесі

Грекия аралдарының өзінің аумақтарына қатысты бірнеше дау туындады. Олар аймақтағы негізгі аралдардың кейбіреулерінің бейтараптық статусына, Түркияның Грекияның бұрын қоныс жоқ кішкентай аралдарға жасанды түрде елді мекендерді кеңейтуге тырысып жатқандығы туралы алаңдаушылығына, сондай-ақ егемендігі анықталмаған, белгісіз саны бар "сұр аймақтар" деп аталатын шағын аралдардың болуына байланысты болды.

Әскери емес мәртебе

Грекияның кейбір ірі аралдарының әскериленбеу мәртебесіне қатысты мәселе бірнеше фактілермен күрделі. Шығыс Эгей теңізіндегі бірнеше грек аралдары және Түркияның бұғаздары аймағы әртүрлі халықаралық шарттар бойынша әртүрлі әскериленбеу режимдеріне енгізілді. Бұл режимдер уақыт өте келе дамыды, соның салдарынан шарттарды түсіндіруде қиындықтар туды. Дегенмен, аталған аралдардың әскери мәртебесі екіжақты қарым-қатынаста 1974 жылғы Кипр дағдарысына дейін елеулі мәселе болған жоқ. Одан кейін Грекия мен Түркия шарттардың шарттарын қайта қарастырды. Грекия түрік агрессиясына қарсы өзін қорғау құқығын талап етіп, аймақтағы әскери күштерін және Ұлттық гвардиясын күшейтті. Бұдан өзге, Грекия өзінің аралдарын әскерилендіруге құқығы бар екенін жақтады, себебі Еуропаның басқа бөліктерінде де аралдар мен аумақтарға қатысты әскериленбеу ережесі Солтүстік Атлант Шарты Ұйымы мен Варшава келісімінің құрылуымен тоқтатылды; атап айтқанда, Италияның Пантелери, Лампедуза, Лампионе және Линоза аралдары, сондай-ақ НАТО тарапынан Батыс Германия, ал Варшава келісімі тарапынан Болгария, Румыния, Шығыс Германия және Венгрияның әскериленбеуі тоқтатылды, тіпті Финляндия да әскериленбеуден босатылды. Түркия мұны Грекияның агрессивті әрекеті және халықаралық шарттарды бұзу деп қарастырып, Грекия тарапына Грекияның міндеттемелерінен бас тартатынын мәлімдеді. Түрік сауда кемесінің шағын аралдарға тірелуінен туған жанжал бастапқыда аймақ карталарындағы айырмашылықтарға байланысты болды – кейбір карталар осы аралдарды Грекияға, ал басқалары Түркияға жатқызды. Екі елдің бұқаралық ақпарат құралдары мәселені қамтыды және екі үкімет толыққанды техникалық түсінікке келер уақытқа дейін оған ұлттық сипат берді. Нәтижесінде екі үкімет те кіші аралдарға қатысты өздерінің егемендік құқығын жариялады. Бұл әскери эскалацияға әкеп соқты, бұл шетелдегілерге аталған тау жыныстарының мөлшері мен маңыздылығына қарамастан, пропорционалды емес болып көрінді. Екі ел бірнеше күн бойы соғысқа жақын болды, бірақ дағдарыс шетелдік делдалдық көмегімен реттелді. Дағдарыс кезінде және одан кейінгі айларда екі үкімет те өздерінің егемендік талаптарын қолдау үшін құқықтық аргументтерді дамытты. Алмасылған аргументтер 1923 жылғы Лозанна шартын түсіндіруге қатысты, ол аймақтың көп бөлігіндегі аумақтардың құқықтық мәртебесінің негізгі құралы болып табылады, сондай-ақ Түркия, Грекия және Италия арасындағы кейінірек дипломатиялық келісімдерге қатысты.

The question of the demilitarized status of some major Greek islands is complicated by a number of facts. Several of the Greek islands in the eastern Aegean as well as the Turkish straits region were placed under various regimes of demilitarization in different international treaties. The regimes developed over time, resulting in difficulties of treaty interpretation. However, the military status of the islands in question did not constitute a serious problem in the bilateral relations until the Cyprus crisis of 1974, after which both Greece and Turkey re interpreted the stipulations of the treaties. Greece, claiming an inalienable right to defend itself against Turkish aggression, reinforced its military and National Guard forces in the region. Furthermore, Greece maintains the position that it has the right to militarize its islands in the same context as the rest of Europe, where the appliance of demilitarization statute on islands and territories ceased with the creation of the North Atlantic Treaty Organization and the Warsaw Pact; i. e. the cessation of demilitarization of Italy's Panteleria, Lampedusa, Lampione and Linosa islands, and West Germany from the NATO side, and the cessation of demilitarization of Bulgaria, Romania, East Germany, and Hungary from the Warsaw Pact's side, and the cessation of demilitarization of Finland. Turkey, on the other hand, denounces this as an aggressive act by Greece and as a breach of international treaties. assuring the Greek side that Turkey would consider the Greek obligations lifted. The conflict, triggered by the stranding of a Turkish merchant ship on the islets, was originally caused by factual inconsistencies between maps of the area, some of which assigned these islets to Greece, others to Turkey. The media of the two countries took up the issue and gave it a nationalistic turn, before the two governments even had the time to come to a full technical understanding of the true legal and geographical situation. Both governments finally adopted an intransigent stance, publicly asserting their own claims of sovereignty over the islets. The result was military escalation, which was perceived abroad as quite out of proportion with the size and significance of the rocks in question. The two countries were at the brink of war for a few days, until the crisis was defused with the help of foreign mediation. During the crisis and in the months following it, both governments elaborated legal arguments to support their claims to sovereignty. The arguments exchanged concerned the interpretation of the Treaty of Lausanne of 1923, which forms the principal basis for the legal status of territories in most of the region, as well as certain later diplomatic dealings between Turkey, Greece and Italy.

Грекия аумағының үстінен әскери ұшулар

Түркия Грекияның жердегі егемендігіне тікелей сынға ұрынбаса да, оның "бейтарап аймақ" аралдары туралы мәлімдемелері 10 мильдік әуе кеңістігі және FIR мәселелеріне байланысты көбейіп келе жатқан әскери инциденттердің санын арттыруда. Грекия билігі Түркия Әуе күштерінің өздерінің ұлттық әуе кеңістігін елемейтінін үнемі хабарлап отырады. Грек баспасөзінің мәліметінше, 2006 жылы әуе кеңістігін бұзу оқиғалары және түрік әскери ұшақтарының Грекия аралдарының үстінен тікелей ұшуы күрт өсті. 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында Түркия әскери ұшақтарының Фармакониси және Агатониси сияқты Грекия аралдарының үстінен ұшып өтуі туралы жаңа хабарлар пайда болды. 2010 жылдардың соңында, түрік истребительдері Грекияның мекенделген аралдарының үстінен қарулы ұшу санын арттырған кезде шиеленіс қайтадан күшейді. Түркия "бейтарап аймақтар" деп санайтын Агатониси немесе Ойнусс сияқты кіші аралдардың үстінен ұшулар жиі кездессе де, Родос, Лесбос, Хиос немесе Лерос сияқты ірі және даусыз аралдарға қатысты да бірнеше рет хабарламалар түсті. Басқа елдің аумағы үстінен ұшу – бұл елдің егемендігін өрескел бұзушылық деп есептеледі және Грекияның аумақтық егемендігіне тікелей қарсы келетін ең қауқыпты әрекеттердің бірі болып табылады. 2020 жылы түрік истребительдері Грекияның Эврос аймағынан да ұшып өте бастады. 2020 жылғы 11 мамырда Кипр, Египет, Франция, Грекия және Біріккен Араб Әмірліктерінің қатысуымен өткен аймақтық Сыртқы істер министрлерінің конференциясы Түркияның грек аралдарының үстінен қарулы ұшулар жасауын айыптайтын бірлескен декларациямен аяқталды. 2022 жылы түрік бомбалаушы ұшақтары Эвростағы Александруполис қаласына 2,5 мильге дейін жақындады. Ұшақтар қала портында орналасқан АҚШ базасының жанынан ұшып өткен. Бұл қадам бұрын-соңды болмаған жағдай деп есептеледі, бұл Грекия билігінің және Еуропалық Одақтың наразылығын, сондай-ақ АҚШ-тың қарсылығын тудырды. Түркияның Еуропалық Одақтағы тұрақты өкілдігінің басшысы Мехмет Бозай Еуропалық Одақтың Сыртқы іс-қимыл қызметінің бас хатшысы Стефано Санниномен Брюссельде кездесу үшін шақырылды.

While Turkey has not attempted to challenge Greek sovereignty on the ground, its claims about "grey area" islands add to the number of minor military incidents, already numerous due to the 10 mile airspace and the FIR issues. Greek authorities routinely report that the Turkish Air Force ignores their national airspace. According to Greek press reports, the number of airspace violations rose sharply in 2006, as did the number of unauthorized Turkish military flights directly over Greek islands themselves. Renewed reports of systematic Turkish military flights directly over Greek islands like Pharmakonisi and Agathonisi were made in late 2008 and early 2009. During the late 2010s, tensions rose again as Turkish fighter aircraft increased the number of direct armed overflights above inhabited Greek islands. While most overflights continue to occur above small islands that Turkey considers "grey areas", such as Agathonisi or Oinousses, some incidents have also repeatedly been reported involving major and undisputed islands such as Rhodes, Lesbos, Chios or Leros. Flying over the territory of a country is considered a serious violation of its sovereignty and one of the most provocative acts by Turkey, directly challenging Greek territorial sovereignty. In 2020, Turkish fighter aircraft also begun overflights above the Greek mainland, on Evros. A regional Foreign Minister conference held on 11 May 2020 with the participation of Cyprus, Egypt, France, Greece and the United Arab Emirates, concluded with a joint declaration condemning Turkey for its practice of conducting armed overflights above the inhabited Greek islands. In 2022, Turkish bomber aircraft approached the major Greek city of Alexandroupolis on Evros, within 2.5 miles. The jets reportedly flew near the US base located in the city's port. This move is considered to be unprecedented, prompting protests from both the Greek authorities and the European Union, as well as USA's disapproval, with the Head of Turkey's Permanent Representation to the European Union Mehmet Bozay being summoned at Brussels by the Secretary General of the European Union External Action Service, Stefano Sannino.

Түркияның Frontex-пен болған оқиғалары

2009 жылдың қыркүйегінде түрік әскери радары Латвияның Эгей теңізінің шығысында патрульдеуін жүзеге асырған тікұшағына – Еуропалық Одақтың Frontex бағдарламасы аясында заңсыз көші-қонмен күресу мақсатында – аймақтан кету туралы ескерту жіберді. Түрік Бас штабының хабарлауынша, Латвияның Frontex ұшағы Дидимнің батысындағы түрік әуе кеңістігін бұзған. Грекия Әуе күштерінің мәлімдемесіне сәйкес, оқиға Frontex тікұшағы – итальяндық Agusta A109 деп танылған – Фармакониси аралының жанындағы Грекияның әуе кеңістігінде патрульдеу кезінде болды. Frontex қызметкерлері түрік ескертулерін назарға алмағандарын, себебі олар түрік әуе кеңістігінде екенін мойындамағандықтарын және өздерінің міндеттерін жалғастырғандарын мәлімдеді. 2009 жылдың қазан айында Лесбос аралының шығысында, Эгей теңізінің үстіндегі әуе кеңістігінде тағы бір оқиға орын алды. 2009 жылғы 20 қарашада Түркияның Бас штабы Эстонияның шекара күзетінің Let L 410 UVP ұшағының Frontex миссиясы бойынша Костан ұшып, Сокеден батысқа қарай түрік әуе кеңістігін бұзғаны туралы баспасөз хабарламасы жариялады. Бұл ретте, қолданыстағы халықаралық құқық принциптерін ғана қолдану қажеттігін көрсетті. Түркия әділ келісімге жету мақсатында тікелей келіссөздер жүргізуді ұсынды. Грекия өзіне тиесілі және келіссөздерге жатпайтын егемендік құқықтарына қысым көрсетуге бағытталған кез келген процеске келіспейді. 1990 жылдардың соңына дейін Грекия үшін дауды шешудің жалғыз қана жолы – Гаагадағы Халықаралық сотқа жеке мәселелерді жіберу болатын. Екі тарап арасындағы осы процеске қатысты туындаған тоқтап қалу 1999 жылдан кейін, Хельсинкидегі Еуропалық саммитте Түркияның ЕО-ға қабылдануына жол ашылғаннан кейін ішінара өзгерді. Саммит келісімінде Түркия Грекиямен екіжақты дауларды нақты қабылдану келіссөздері басталғанға дейін шешуге міндеттенді. Бұл Грекияға Түркияға қарағанда дауды шешудің қандай жолын таңдауға болатынын анықтауда жаңа тактикалық артықшылық береді деп есептелді. Келесі жылдары екі елде техникалық мамандар деңгейінде екіжақты келіссөздер өтті, болашақтағы ықтимал процедураларды анықтауға тырысты. Баспасөз хабарларына сәйкес, екі тарап та дауды Гаагадағы сотқа қалай жіберу туралы келісімге жақын болды, бұл Грекияның көптеген бұрынғы талаптарын орындайтын қадам болар еді. Алайда, 2004 жылдың наурыз айында билікке келгеннен кейін Костас Караманлис басқаратын жаңа грек үкіметі бұл жоспардан бас тартты, себебі Анкара Имия және "сұр аймақтар" сияқты барлық мәселелерді бір келіссөз тақырыбына біріктіруді талап етті. Афина оларды бөлек деп қарастырды. Алайда Грекияның Сыртқы істер министрі Никос Дендиас Грекия мен Түркия арасындағы қарым-қатынасты ондаған жылдар бойы қиындатып келген дауларды Түркия Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясын (UNCLOS) қабылдаса, оңай шешуге болатынын айтты. Осы мәселеде АҚШ-тың аймақтағы орны мен ықпалы Түркияны осыған көндіруге "идеалды серіктес" болатынын атап өтті. Сонымен қатар, ол БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттері ратификациялаған, ол Еуропалық Одақтың "acquis communautaire" құрамына кіреді, сондықтан Грекияның Еуропалық Одаққа мүшелікке үміткер Түркиямен теңіз аймақтарын бөлу туралы келіссөздері оған бағынышты екенін мәлімдеді. Фридрих Науманн қорының басшысы, Deutsche Welle аналитигі және авторы Рональд Майнардус 2021 жылдың сәуірінде Анкараға жасаған ресми сапары кезінде Дендиастың ЕО-ға қосылу үшін ЮНКЛОС-тың алғышарт екендігі туралы мәлімдемесіне қатысты пікір білдіргенде, Теңіз құқығы Түркияның ЕО-ға мүшелігі үшін міндетті шарт екенін растады.

In September 2009, a Turkish military radar issued a warning to a Latvian helicopter patrolling in the eastern Aegean—part of the EU's Frontex programme to combat illegal immigration—to leave the area. The Turkish General Staff reported that the Latvian Frontex aircraft had violated Turkish airspace west of Didim. According to a Hellenic Air Force announcement, the incident occurred as the Frontex helicopter—identified as an Italian made Agusta A109—was patrolling in Greek air space near the small isle of Farmakonisi, which lies on a favorite route used by migrant smugglers ferrying mostly illegal migrants into Greece and the EU from the opposite Turkish coastline. Frontex officials stated that they simply ignored the Turkish warnings as they did not recognise their being in Turkish airspace and continued their duties. Another incident took place in October 2009 in the aerial area above the eastern Aegean sea, off the island of Lesbos. On 20 November 2009, the Turkish General Staff issued a press note alleging that an Estonian Border Guard aircraft Let L 410 UVP taking off from Kos on a Frontex mission had violated Turkish airspace west of Söke. requiring only the application of existing principles of international law. Turkey has advocated direct negotiation, with a view to establishing what it would regard as an equitable compromise. Greece refuses to accept any process that would put it under pressure to engage in a give and take over what it perceives as inalienable and unnegotiable sovereign rights. Up to the late 1990s, the only avenue of conflict resolution that Greece deemed acceptable was to submit the issues separately to the International Court of Justice in The Hague. The resulting stalemate between both sides over process was partially changed after 1999, when the European summit of Helsinki opened up a path towards Turkey's accession to the EU. In the summit agreement, Turkey accepted an obligation to solve its bilateral disputes with Greece before actual accession talks would start. This was perceived as giving Greece a new tactical advantage over Turkey in determining which paths of conflict resolution to choose. During the following years, both countries held regular bilateral talks on the level of technical specialists, trying to determine possible future procedures. According to press reports, both sides seemed close to an agreement about how to submit the dispute to the court at The Hague, a step which would have fulfilled many of the old demands of Greece. However, a newly elected Greek government under Kostas Karamanlis, soon after it took office in March 2004, opted out of this plan, because Ankara was insisting that all the issues, including Imia and the "grey zones", belonged to a single negotiating item. Athens saw them as separate. However,

According to Greece's Foreign Minister Nikos Dendias, the disputes which are plaguing the Greek Turkish relations for decades, can easily be resolved once Turkey accepts the United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS). To this, Dendias opined that the United States, due to their position and influence in the region, are an "ideal partner" in persuading Turkey to do so. Furthermore, he noted that the UNCLOS has been ratified by all the member states of the European Union, is part of the EU's acquis communautaire, and therefore Greece's talks with EU candidate member Turkey on the delimitation of maritime zones are bound by it. Ronald Meinardus, head of the Friedrich Naumann Foundation, analyst and author in Deutsche Welle, while commenting on the statements Dendias made during his official visit to Ankara in April 2021 about the UNCLOS being a prerequisite for joining the EU, confirmed that the Law of the Sea is a precondition for Turkey's EU membership.