Кіріспе

Араб әйелдерінің патшалық титулы

Сұлтанша (/sʌlˈtɑːnə/; سلطانة) – әйелдерге берілетін патшалық титул және «сұлтан» сөзінің әйелдік түрі. Бұл термин кейбір ислам мемлекеттерінде әйел монархтар үшін ресми түрде қолданылған, ал тарихи тұрғыдан сұлтанның әйеліне де қолданылған.

Номенклатура

Султана деген термин – араб тіліндегі "күш", "билік", "басқару" мағынасын білдіретін абстрактіл зат есімнің әйелдік түрі, ол سلطة сөзінен туындаған, "билік" немесе "қуат" дегенді білдіреді. Кейіннен "сұлтан" атауы, халифатты толығымен өзіне қаратуды талап етпесе де, іс жүзінде толыққанды егемендікке ие болған белгілі бір билеушілердің атағы ретінде немесе халифаттың ішіндегі провинцияның қуатты губернаторын атау үшін қолданыла бастады.

Билік басындағы сұлтандар

Кейбір мұсылман әйел монархтар таққа отырғанда Султана/Султана атағын қабылдауға бейімділік танытты.

Африка

Коморларда бірнеше билеуші сұлтанша болған. Шажар әл-Дур 1250 жылдың мамыр айында Египеттің билеуші сұлтаншасы болды.

Батыс Азия

Сати Бег сұлтан немесе сұлтанша атағымен монета шығарды.

Сұлтанның жұбайы

Сұлтан әйеліне де «сұлтан» деген сөз қолданылады. 1914-1922 жылдар аралығында Мұхаммед Әли әулетінің монархтары Мысыр сұлтаны атағын тағынды, ал олардың әйелдері заңды түрде сұлтан деп аталды. Мысыр сұлтандығының қысқа ғасырында екі әйел сұлтан атағын алды: Сұлтан Хусейн Камелдің әйелі Мелек Турхан және Сұлтан Фуад I-нің әйелі Назли Сабри. Назли Сабри 1922 жылы Мысыр Корольдігі құрылғаннан кейін патшайым (малика) атанды және көбінесе осы атағымен танылады. Ал Мелек Турхан Мысыр патшалыққа айналғаннан кейін де сұлтан атағын заңды түрде сақтап, көбінесе Сұлтана Мелек деп аталады. Сондай-ақ, кейбір малайзиялық штаттарда билеушінің жұбайына «сұлтан» атағы беріледі. Осы атақты алған жұбайлардың кейбіреулері:

Паханг сұлтаны Ахмад Шаһтың екінші әйелі Сұлтан Калсом. Ол 1992 жылдың 30 қыркүйегінен 2019 жылдың 15 тамызына дейін Паханг сұлтаны болды. Теренггану сұлтаны Мизан Зайнал Абидиннің жұбайы Сұлтан Нұр Захира. Ол 2006 жылдың 5 маусымында Теренггану сұлтаны атанды. Кедах сұлтаны Абдул Халимнің екінші әйелі Сұлтан Хаминах. Ол 2003 жылдың 21 қарашасындағы бұрынғы сұлтанның қайтысынан кейін 2017 жылдың 11 қыркүйегіне дейін Кедах сұлтаны болды. Кедах сұлтаны Салехуддиннің жұбайы Сұлтан Малиха. Ол күйеуі Кедах сұлтаны болып жарияланғаннан кейін 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Кедах сұлтаны атанды. Келантан сұлтаны Мұхаммед V-нің жұбайы Сұлтан Нұр Диана Петра. Ол 2010 жылдың 30 қазанында Келантан сұлтанына үйленді және күйеуі 2022 жылдың 2 тамызында оны ресми түрде Келантан сұлтаны деп жариялады.

Талап ету

Батыста «сұлтан» атағы ресми түрде осы атақты иеленбеген көптеген әйел мұсылман монархтарына қатысты қолданылады. Орта ғасырдағы Мысырда 1250 жылы армян тегінен шыққан бұрынғы құл Шажар әл-Дурр таққа отырды. Бірнеше дереккөздер оның «сұлтан» атағын алғанын айтса да, «Ислам тарихы» Кембридж осы талапты жоққа шығарып, «араб тілінде «сұлтан» сөзінің әйелдік түрі жоқ: Шажар әл-Дуррдың сақталған жалғыз монетасында «сұлтан» атағы қолданылған» деп мәлімдейді. Разия әл-Дин, көбінесе тарихта Разия Сұлтан деп аталады, 1236 жылдан 1240 жылдың мамырына дейін Үндістандағы Дели сұлтандығын басқарды. Сол замандағы басқа ханшайымдар сияқты, ол да қажет болған жағдайда әскерге жетекшілік етуге және мемлекетті басқаруға дайындалды. Ол Дели сұлтандығының алғашқы әйел билеушісі болды. «Сұлтанның әйелі» деген мағына беретін «Сұлтан» атағымен аталудан бас тартып, тек «Сұлтан» деген атауға ғана жауап берді. Шажар әл-Дурр сияқты, Разия да батыстықтар тарапынан жиі «сұлтан» деп аталды, мүмкін оны ер адам сұлтаннан ажырату үшін. «Сұлтан» атағы сұлтанның туыстарына, басқа мұсылман монархтарына және мұсылман әулеттерінің әйел мүшелеріне, әсіресе аналар мен бас жұбайларға қатысты қолданылды. Шындығында, көптеген сұлтандықтар сұлтанның бас жұбайы үшін басқа атақтарды қолданды, олардың кейбіреулері араб тілінен емес, басқа тілдерден алынған. Пермаисури – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көптеген сұлтандықтар мен мұсылман мемлекеттерінде сұлтанның басты әйеліне берілетін атақ. Бұл атақ әлі күнге дейін Малайзияның монархы және мемлекет басшысы Ян ди Пертуан Агонгтың жұбайы үшін қолданылады. Оның ресми аты – Раджа Пермаисури Агонг. Брунейде сұлтанның басты әйеліне берілетін ресми атақ – Сери Багинда Раджа Истери, ол санскрит тілінен алынған raja («патша») және isteri («әйел» немесе «ханым») сөздерінен құралған. Сұлтанның анасының ресми атағы – Сери Сури Бегаван Раджа Истери. Шахбану – Иран монархының әйеліне берілетін атақ. 1967 жылы осы атақты алған Фарах Пахлави, Мұхаммед Реза Пахлавидің үшінші әйелі, VII ғасырда Иранды арабтар басып алғаннан бері Иранда таққа отырған алғашқы шахбану болды. Шахбану ағылшын тілінде көбінесе «императрица» деп аударылады. Кейбір мұсылман монархтары әйелдеріне «малика» (арабша: ملكة) атағын да берді, ол «малик» (патша) сөзінің әйелдік түрі. Бұл атақ әлі күнге дейін Иорданияның Хашимит Корольдігі сияқты көптеген мұсылман мемлекеттерінде қолданылады.

Осман патшалығы

16 ғасырдан бері Осман империясы императорлық ханшайымдардың есімдерінен кейін «сұлтан» атағын қолданды (мысалы, Михримах Сұлтан және Хатиче Сұлтан). Олардың бәрі де билік етпейтін, батыс түсінігіндегі ханшайымдар еді, патшайым немесе императрица емес. Монархтың анасы, одан да көп билікке ие болған, «Валиде сұлтан» (мысалы, Хафса Сұлтан) атағын алды. Ол тек осы атақпен ғана аталды, есімі айтылмады. Басты әйелдері «Хасеки Сұлтан» (мысалы, Хюррем Сұлтан) атағын алды. Басты емес әйелдер «хатун» атағын алды, ол «ханым» дегенмен мағынасы бірдей. Бұл қолданыс Осман империясының билікті отбасылық құқық ретінде қарастыруын көрсетеді. Дегенмен, батыстықтар олардың ресми атағын, «сұлтанды», «сұлтанна» деп аударған, мүмкін, оларды Осман билеушісінен ажырату үшін.