Кіріспе
23-ші Осман империясының сұлтаны 1703-1730 жылдары III Ахмет (, Ахмед и Салис; 30 желтоқсан 1673 – 1 шілде 1736) – Осман империясының сұлтаны және сұлтан Мехмед IV-нің (1648–1687) ұлы. Оның анасы – Гюльнуш Сұлтан, бастапқыда Евмания Вория аталған грек әйелі. Ол Добруджадағы Хачиоглу Пазарчик қаласында дүниеге келген. 1703 жылы ағасы II Мұстафаның (1695–1703) тақтан бас тарғаннан кейін таққа отырды. Невшехирли Дамат Ибрахим Паша және Сұлтанның қызы Фатма Сұлтан (бұрынғының әйелі) 1718 жылдан 1730 жылға дейін үкіметті басқарды, бұл кезең Тюльпан дәуірі деп аталады. III Ахметтің билігінің алғашқы күндері янышарларды жұбатуға маңызды күш-жігер жұмсалды. Алайда, Ахметтің оны сұлтандыққа көтерген янышарлармен күрестегі тиімділігі шектеулі болды. Ахмет тағайындаған Ұлы визир Чорлулу Али Паша әкімшілік мәселелерде құнды көмек көрсетті және қазына үшін жаңа шаралар енгізді. Ол Ахметті қарсыластарға қарсы күресте қолдап, үкіметке тұрақтылық әкелді. Ахмет көп оқыған, каллиграфияда шебер болған, сондай-ақ тарих және поэзия білімімен көзге түскен.
Ahmed III (, Aḥmed i sālis; 30 December 16731 July 1736) was sultan of the Ottoman Empire and a son of sultan Mehmed IV (r. 1648–1687). His mother was Gülnuş Sultan, originally named Evmania Voria, who was an ethnic Greek. He was born at Hacıoğlu Pazarcık, in Dobruja. He succeeded to the throne in 1703 on the abdication of his brother Mustafa II (1695–1703). Nevşehirli Damat İbrahim Pasha and the Sultan's daughter, Fatma Sultan (wife of the former) directed the government from 1718 to 1730, a period referred to as the Tulip Era. During the initial days of Ahmed III's reign, significant efforts were made to appease the janissaries. However, Ahmed's effectiveness in dealing with the janissaries who had elevated him to the sultanate was limited. Grand Vizier Çorlulu Ali Pasha, whom Ahmed appointed, provided valuable assistance in administrative affairs and implemented new measures for the treasury. He supported Ahmed in his struggles against rival factions and provided stability to the government. Ahmed was an avid reader, skilled in calligraphy and knowledgeable on history and poetry.
Ерте өмір және білім
Сұлтан Ахмет 1673 жылғы 30 желтоқсанда дүниеге келді. Оның әкесі IV Мехмед сұлтан, ал анасы Гюльнуш сұлтан, бастапқыда Евмения есімді. Оның тууы 1673 жылы Польшадан оралған Мехмедтің аң аулауға келген Хачиоглупазары қаласында болды, ал Гюльнуш сол кезде жүкті еді. 1675 жылы ол және оның ағасы, ханзада Мұстафа (болашақтағы II Мұстафа) сүндеттелді. Сол рәсім кезінде олардың әпкелері Хатиче Сұлтан мен Фатма Сұлтан тиісінше Мұсахип Мұстафа Паша мен Қара Мұстафа Пашаға үйленді. Мереке 20 күнге созылды. Ол Эдирне сарайында өсті. Оның оқуы Стамбулға жасаған сапарлардың бірінде, 1679 жылғы 9 тамызда Иставроз сарайында өткен «bad i basmala» атты сарайлық рәсімнен кейін басталды. Ол Эдирнедегі императорлық гаремде тәрбиеленіп, жеке ұстаздардың бақылауымен Құран, хадистер (Мұхаммедтің дәстүрлері), ислам ғылымдарының, тарихтың, поэзияның және музыканың негіздерін оқыды. Оның ұстаздарының бірі - бас муфти Фейзулла Эфенди. Ахмет табиғатынан қызығушылық пен зиялылыққа бейім болған, көп уақытын оқу мен каллиграфиямен айналысуға арнаған. Оның өлеңдері поэзия, тарих, ислам теологиясы және философиясы туралы терең білімін көрсетеді. Ол сондай-ақ каллиграфияға қызығушылық танытты, оны жетекші сарай каллиграфтарынан, ең алдымен Хафиз Осман Эфендиден (1698 жылы қайтыс болды) оқыды, ол оның өнеріне зор әсер етті. Сондықтан ол өзінің үлкен ағасы, болашақ сұлтан Мұстафа II-нің ықпалымен оны дамытты. Эдирнеде ханзада кезінде Ахмет Невшехир қаласынан шыққан, оның болашақ билігіндегі ең көрнекті бас уәзірлерінің бірі болатын, жазушы Ибрахиммен достық қарым-қатынас орнатты. 1687 жылдан бастап, әкесі тақтан түсірілгеннен кейін, ол он алты жыл бойы Эдирне мен Стамбул сарайларында жеке өмір сүрді. Осы кезеңде ол өзін каллиграфия мен зияткерлік қызметке арнады.
Кiру
Эдирне тақ мұрагерлік дауы 19 тамыз бен 23 тамыз аралығында болды. Мұстафа билігінде Стамбул ұзақ уақыт бойы бақылаудан шығып кетті. Тұтқындаулар мен өлім жазаларының көбеюімен бірге, ұрлық-қарлық көбейді. Халық империяның нашар басқарылуына наразы болды. Мұстафа янысарылар тарапынан тақтан түсірілді, ал Ахмет 1703 жылғы 22 тамызда таққа отырды. Алғашқы жұмалық салют Баязид мешітінде өтті. Финдъклы Мехмед Аға Хасода жағындағы Харем қақпасында жаңа сұлтанды қарсы алып, оны қолдарына кіргізіп, Кардиган-и Саадет бөліміне алып келді және таққа отырғызып, бірінші болып құрмет көрсетті. Ахмет 1705 жылы жер заңын қайта ұйымдастырды. Жер иелігіне тәртіп келтіру қылмыстың көбеюін азайтып, қиын жағдайдағы империяға тынышшылық әкелді. Жаңа заңдарды ынталы түрде қолдағандығы үшін Ахметке «заң беруші» деген лақап берілді, бұл лақап бұрын тек үш сұлтанға ғана берілген: Баязид II (1481-1512), Селім I (1512-1520) және Сүлеймен I (1520-1566). Ахмет билік құрған алғашқы үш жылда төрт түрлі ұлы уәзір тағайындады. Дегенмен, 1706 жылғы мамыр айында Чорлулу Али паша тағайындалғаннан кейін ғана үкімет тұрақтылыққа қол жеткізді.
1710-1711 жылдардағы орыс-түрік соғысы
Ахмед III Ресейдің қауіпті ниеттеріне байланысты Франциямен жақсы қарым-қатынас орнатты. 1709 жылы Полтава шайқасында Ресейдің Петр I-іне (1672-1725) еңіс тартқаннан кейін Швецияның Карл XII (1682-1718) Осман территориясында пана тапты. 1710 жылы Карл XII сұлтан Ахмед III-ді Ресейге қарсы соғыс жариялауға көндірді, және Балтачи Мехмет-паша басқарған Осман әскерлері Прут шайқасында маңызды жеңіске жетті. Соның нәтижесінде Ресей Азовты Осман империясына қайтарды, Таганрог және аймақтағы басқа да бекіністерді бұзуға келісті, сондай-ақ Польша-Литва мемлекетінің ішкі істеріне араласуды тоқтатты. Өзінің еркінен тыс Ресеймен соғысқа тартылған Ахмед III солтүстік қарсыласының күшін жоюға бұрынғы және кейінгі ешбір Осман сұлтанынан жақын болды. Оның үлкен визирі Невшехирли Дамат Ибрагим Паша 1711 жылы Прут өзені маңындағы жорықта оның әскерлерін толығымен қоршауға алды. Әурангезбтің тағы бір немересі, Моғол императоры Фаррухсияр да Осман империясына хат жібергені мәлім, бірақ бұл жолы оны Ұлы визир Невшехирли Дамат Ибрагим Паша қабылдады. Хатта Моғол қолбасшысы Сәйед Хасан Әли Хан Барханың Раджпуттар мен Маратхалардың көтерілісіне қарсы күресі туралы толық сипаттама берілген.
Депозит беру
Сұлтан Ахмет III өзінің және бас офицерлерінің артық әсемдік пен қымбаттылыққа берілуі салдарынан халық арасында беделсіз болып қалды. 1730 жылдың 20 қыркүйегінде албандық Патрона Халил бастаған он жеті янычардың бүлікшіл көтерілісіне азаматтар мен әскерилер де қолдау көрсетті, бұл көтеріліс кеңейіп, Сұлтанның тағынан бас тартуына себеп болды. Ахмет өз еркімен жүрегіншілі Махмуд I (1730–1754) билікке алып келді және оған Империяның Сұлтаны ретінде адалдық серт берді. Одан кейін ол бұрын Махмуд тұрған Кафеге шегініп, алты жылдық қамауда болғаннан кейін Топкапы сарайында қайтыс болды.
Сәулет
Ахмед III су шапшыларын, фонтандарды, саябақтағы шарлауықтарды және үш кітапхананы салуды тапсырды, олардың бірі Топкапы сарайында орналасқан. Сақталған атақты сөздер: "Ахмед тақталардағы жазулардың шебері болған". Олардың арасында Топкапы сарайының есігіндегі "Басмала" және Үскүдар Жаңа мешітіндегі тақталары бар. 1724–1725 жылдары Ахмет Түрхан сұлтанның қабірінің кіреберісіне жақын кітапхана салды. Құрылысы тас және кірпіштен кезектесіп қаланған, төртбұрышты пішіндес және сегізбұрышты жиекті жалпақ күмбезбен жабылған, күмбезге тіреуіштер орнатылған. Кітапхананың тіреуіштері мен күмбезінде қаламмен жазылған түпнұсқа жұмыстар сақталған.
Апат
1714 жылы Гүмрүк (Эминону) портының жанында египеттік галеон өртеніп, 200 адам қаза тапты. Невшехирли Дамат Ибрахим Паша Стамбулға оралуға дайындықтарын жалғастырып жатқанда, қалада өрт шықты. Өрттен Өңкепаны, Азапкапы, Зейрек, Фатих, Сарачхане, Хорхор, Этмейданы, Молла Гүрани, Алтымермер, Аязма қақпасы, Кантаршылар, Вефа, Везнежилер, Ескі бөлмелер, Ачемиоглан казармасы, Чукур Чешме, Ланга, Давутпаша аудандары өртеніп кетті. 1719 жылдың 14 мамырында үш минуттық қатты жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі кезінде Стамбул қаласының қабырғалары қирады, ал Измитте 4000 адам қаза тауып, Ялова қаласы толығымен қирады. Стамбулда жер сілкінісі тоқтағаннан кейін қайта құру жұмыстары басталды. Осы құрылыстардың мәдени ерекшелігін немесе маңыздылығын көрсететін ең маңызды орын – сол жылы салынған Топкапы сарайының Эндерун кітапханасы. Бұл мекемеге зор негіз қаланды, ол Сұлтан Ахмет-и Салис кітапханасы деп те белгілі, және өзінің әсем сәулетімен және құнды қолжазбаларымен танымал.
Отбасы
Ахмед III Осман әулетінің ең көп отбасы мүшесі мен гаремі болған сұлтан ретінде танымал. Оның гаремінің басты әйелі – Дильхаят Кальфа, ол ерте заманауи дәуірдегі ең көрнекті түрік композиторларының бірі болып есептеледі.
Ұлдар
Ахмед III кем дегенде жиырма бір ұлы болды, олардың барлығы, екі сұлтан болған екеуінен басқа, Ени Камиде жерленді. Ол екі рет үйленді, екі ұл мен екі қыз өсірді. Ол екінші күйеуімен бірге «Тюльпан дәуірінде» ықпалды болды. Патрона Халил көтерілісінен кейін ол құрметтен айырылып, үш жылдан кейін қайтыс болған Чыраған сарайында тұтқынға алынды. Хатиче Сұлтан (21 қаңтар 1701 – 29 тамыз 1707). Жаңа Камидегі Тұран Сұлтан кесенесінде жерленген. Айше Сұлтан (? – 1706). Ени Камиде жерленген. Миримах Сұлтан (17 маусым 1706 – ?). Бала кезінде қайтыс болып, Ени Камиде жерленген. Рүкие Сұлтан (3 наурыз 1707 – 29 тамыз 1707). Ени Камиде жерленген. Үммігүлсүм Сұлтан (11 ақпан 1708 – 28 қараша 1732). Зейнеп Сұлтанның егізі. Бір рет үйленді, төрт ұл мен бір қыз өсірді. Зейнеп Сұлтан (11 ақпан 1708 – 5 қараша 1708). Үммігүлсүм Сұлтанның егіз қарындасы. Ени Камиде жерленген. Зейнеп Сұлтан (5 қаңтар 1710 – шілде 1710). Ени Камиде жерленген. Хатиче Сұлтан (8 ақпан 1710 – 1710, қыркүйектен бұрын). Жаңа Камидегі Тұран Сұлтан кесенесінде жерленген. Хатиче Сұлтан (27 қыркүйек 1710 – 1738) Рүкие Кадынмен бірге. Екі рет үйленді, бір ұлы болды. Емине Сұлтан (1711 – 1720). Ени Камиде жерленген. Әтике Сұлтан (29 ақпан 1712 – 2 сәуір 1737). Бір рет үйленді, бір ұлы болды. Рүкие Сұлтан (7 наурыз 1713 – қазан 1715). Жаңа Камидегі Тұран Сұлтан кесенесінде жерленген. Зейнеп Асима Сұлтан (8 сәуір 1714 – 25 наурыз 1774). Екі рет үйленді, бір ұлы болды. Салиха Сұлтан (21 наурыз 1715 – 11 қазан 1778) Хатем Кадынмен бірге. Шахзада Селімнің егізі. Бес рет үйленді, бір ұл мен төрт қызы болды. Айше Сұлтан (10 қазан 1715 – 9 шілде 1775) Мүсли Кадынмен бірге. Мұстафа II-нің қызы, ағасы Айшеден ажырату үшін «Кіші Айше» деп аталды. Үш рет үйленді, бір қызы болды. Фердане Сұлтан (? – 1718). Бала кезінде қайтыс болып, Ени Камиде жерленген. Рейхан Сұлтан (1718 – 1729). Рейхан Сұлтан немесе Рихан Сұлтан деп те аталды. Ени Камиде жерленген. Үмміселеме Сұлтан (? – 1719). Үмміселма Сұлтан деп те аталды. Бала кезінде қайтыс болып, Ени Камиде жерленген. Рабия Сұлтан (19 қараша 1719 – 1727 жылға дейін). Ени Камиде жерленген. Еметулла Сұлтан (1719 – 1723). Үмметулла Сұлтан деп те аталды. Ени Камиде жерленген. Рүкие Сұлтан (? – 1720). Бала кезінде қайтыс болып, Ени Камиде жерленген. Бейхан Сұлтан (? – 1720). Бала кезінде қайтыс болып, Ени Камиде жерленген. Еметулла Сұлтан (17 қыркүйек 1723 – 28 қаңтар 1724). Ени Камиде жерленген. Емине Сұлтан (1723 жылдың соңы / 1724 жылдың басы – 1732). Ени Камиде жерленген. Назифе Сұлтан (1723 жылдың мамыры / 1725 жылдың мамыры – 1730 жылға дейін немесе 29 желтоқсан 1764). Ерекше жағдайда, ол ешқашан үйленбеді, себебі созылмалы ауруға шалдыққан немесе физикалық және/немесе психикалық проблемалары болған болуы мүмкін. Өмір бойы Ескі сарайда уединениеде өмір сүрді. Дегенмен, басқа тарихшылардың айтуынша, ол бала кезінде қайтыс болды және 1764 жылы Ескі сарайда қайтыс болған Назифе – Ахмед III-нің сол аттас жұбайы, Назифе Кадын болды. Үмміселене Сұлтан (12 қазан 1724 – 5 желтоқсан 1732). Ени Камиде жерленген. Наиле Сұлтан (15 желтоқсан 1725 – қазан 1727). Ени Камиде жерленген. Эсма Сұлтан (14 наурыз 1726 – 13 тамыз 1778) Ханифе Кадын немесе Зейнеб Кадынмен бірге. Әбділхамид I-нің қызы, оның немересі кіші Эсмадан ажырату үшін «Үлкен Эсма» деп аталды. Үш рет үйленді, бір қызы болды. Сабиха Сұлтан (19 желтоқсан 1726 – 17 желтоқсан 1726). Ени Камиде жерленген. Рабия Сұлтан (28 қазан 1727 – 4 сәуір 1728). Ребия Сұлтан деп те аталды. Ени Камиде жерленген. Зүбейде Сұлтан (28 наурыз 1728 – 4 маусым 1756) Мүсли Кадынмен бірге. Екі рет үйленді. Үми Сұлтан (? – 1729). Үммігүлсүм Сұлтан деп те аталды. Ени Камиде жерленген. Өммехабибе Сұлтан (? – 1730). Ени Камиде жерленген. Акиле Сұлтан (? – 1737). Ени Камиде жерленген. Үми Сұлтан (1730 – 1742). Үммігүлсүм Сұлтан деп те аталды. Ени Камиде жерленген.
Өлім
Ахмед биліктен қуылғаннан кейін алты жыл Топкапи сарайының кафесінде тұрды, сол жерде ауырып, 1736 жылдың 1 шілдесінде қайтыс болды. Ол Стамбулдың Эминону ауданындағы Жаңа мешіттегі Турхан Сұлтан мазарындағы әжесінің қабіріне қойылды.
Көркем шығармаларда
Вольтердің "Кандид" романында, аттас басты кейіпкер Венециядан Константинопольға бағытталған кемеде құлатылған Ахмет III-мен кездеседі. Сұлтан тағы бес құлатылған еуропалық монархтардың қосылып, бастапқыда оның кім екеніне күмәнданатын Кандидке былай дейді: "Әзілдемеймін, менің атым Ахмет III. Бірнеше жыл бойы мен сұлтан болдым; мен ағамды тақтан түсірдім; менің жүрегімнен туған інім мені тақтан түсірді; олар менің уәзірлерімнің басын алды; мен өмірімді ескі сергліде аяқтап жатырмын; менің жүрегімнен туған інім, Сұлтан Махмуд, кейде денсаулығымды жақсарту үшін саяхаттауға рұқсат береді, мен Венецияда карнавалды өткізуге келдім". Бұл эпизодты қазіргі түрік жазушысы Недим Гюрсель 2001 жылғы "Кандидтің Стамбулға саяхаты" романының сюжеті ретінде пайдаланды. Алайда, құлатылған сұлтанға мұндай шетелдік сапарлар жасауға рұқсат берілгенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ Вольтер (немесе Гюрсель) оның нақты тарихи негізі бар екенін айтқан жоқ.
I am not jesting, my name is Achmet III. For several years I was Sultan; I dethroned my brother; my nephew dethroned me; they cut off the heads of my viziers; I am ending my days in the old seraglio; my nephew, Sultan Mahmoud, sometimes allows me to travel for my health, and I have come to spend the Carnival at Venice." This episode was taken up by the modern Turkish writer Nedim Gürsel as the setting of his 2001 novel Le voyage de Candide à Istanbul. In fact, there is no evidence of the deposed Sultan being allowed to make such foreign travels, nor did Voltaire (or Gürsel) assert that it had any actual historical foundation.