Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман империясының 15-ші сұлтаны (1617–1618, 1622–1623)
15th Sultan of the Ottoman Empire (r. 1617–1618, 1622–1623)
Мұстафа I (1600/1601 – 20 қаңтар 1639), екінші билік кезінде «қасиетті Мұстафа» (Вели Мустафа) деп аталып, тарихшылар оны «есуақты Мұстафа» (Дели Мустафа) деп атады. Ол 22 қараша 1617 жылдан 26 ақпан 1618 жылға дейін және 20 мамыр 1622 жылдан 10 қыркүйек 1623 жылға дейін Осман империясының сұлтаны болды. Ол Мехмед III сұлтан мен Халиме Сұлтанның ұлы.
Mustafa I ('/m//ʊ//s//t//ə//f//ə/; ; 1600/1601 – 20 January 1639), called Mustafa the Saint (Veli Mustafa) during his second reign, and called Mustafa the Mad (Deli Mustafa) by historians, was twice the sultan of the Ottoman Empire from 22 November 1617 to 26 February 1618, and from 20 May 1622 to 10 September 1623. He was the son of sultan Mehmed III and Halime Sultan.
Ерте өмір
Мұстафа 1600 жылы Топкапи сарайында дүниеге келді. Ол Абхазиялық әйел Халиме Сұлтан мен III Мехмед сұлтанның ұлы еді. 1603 жылға дейін Осман сұлтандарының дәстүрі бойынша, таққа отырғаннан кейін көп ұзамай бауырларын өлімге жіберу қалыпты жағдай болған (Мұстафаның әкесі III Мехмед өзінің 19 бауырын өлтірген). Бірақ он үш жасар Ахмет I, Мұстафаның үлкен жарты бауыры, 1603 жылы таққа отырғанда, Мұстафаның өмірін сақтап қалды. Мұстафаның тірі қалуына Кесем Сұлтанның (Ахметтің сүйікті әйелі) ықпалы да себеп болды, ол Ахметтің басқа әйелден туған тұңғыш ұлы Османның мұрагерлігін алдын ала тоқтатуды қалаған болуы мүмкін. Егер Осман сұлтан болса, Ахмет пен Кесемнің ұлдары – өз бауырларын өлтіруге тырысқан болар еді. (Бұл оқиға кейін 1621 жылы Осман II өзінің жарты бауыры Мехметті, Ахмет пен Кесемнің үлкен ұлын өлтірген кезде шындыққа айналды.) Сонымен қатар, Ахмет таққа отырғанда, Мұстафа жалғыз мұрагер еді. Егер Ахмет оны өлтіріп, содан кейін ұлсыз қайтыс болса, әулет тоқтап қалар еді. Дегенмен, шетелдік елшілердің хабарламалары Ахметтің шын мәнінде жарты бауырына жақсы көңілмен қарағанын көрсетеді: ол үлкен жарты бауыры Шәһзаде Махмудпен (Мұстафаның толық бауыры, әкесі Мехмед III және әжесі Сафие Сұлтан жазалап өлтірген) жақсы қарым-қатынаста болған, оның өліміне қатты қайғырған, сондай-ақ Мұстафаның өте жас екеніне аянып, көңіл бөлген. Мұстафа бастапқыда анасы және әжесі Сафие Сұлтанмен бірге Ескі сарайда тұрды, кейіннен Ахмет 1617 жылы қайтыс болғанға дейін Кафесте өмір сүрді.
Mustafa was born around 1600 in the Topkapi Palace. He was son of Sultan Mehmed III and Halime Sultan, an Abkhazian concubine. Before 1603 it was customary for an Ottoman Sultan to have his brothers executed shortly after ascending the throne, (Mustafa's father Mehmed III had executed 19 of his own brothers). But when the thirteen year old Ahmed I, Mustafa's older half brother, was enthroned in 1603, he spared the life of Mustafa. A factor in Mustafa's survival is the influence of Kösem Sultan (Ahmed's favorite consort), who may have wished to preempt the succession of Sultan Osman II, Ahmed's first born son from another concubine. If Osman became Sultan, he would likely try to execute his half brothers, the sons of Ahmed and Kösem. (This scenario later became a reality when Osman II executed his half brother Mehmed, the oldest son of Ahmed and Kösem, in 1621.) Furthermore, when Ahmed ascended the throne, Mustafa was the only possible heir. Had Ahmed executed him and then died sonless, the dynasty would have died out. However, the reports of foreign ambassadors suggest that Ahmed actually liked his half brother: he had been on good terms with his older half brother Şehzade Mahmud (full brother of Mustafa, executed by his father Mehmed III and his grandmother Safiye Sultan) and was shocked by his death, and also felt sympathy for Mustafa's very young age. Mustafa lived at first in the Old Palace, along with his mother, and grandmother Safiye Sultan and later in the Kafes until Ahmed's death in 1617.
Бірінші билік (16171618)
Ахметтің қазасы Осман империясында бұрын-соңды болмаған қиын жағдайды тудырды. Сан алуан ханзадалар енді мұрагерлікке үміткер болатын, және олардың бәрі Топкапы сарайында тұрды. Мұстафаның билікке келуі, империя соңына дейін сақталатын, үлкендерлік принциптерін орнатып берді. Бұл Осман сұлтанының ұлының орнына, алғаш рет інісі таққа отыруы болды. Оның анасы Халиме Сұлтан Валиде Сұлтан болып, сонымен қатар регенттікке ие болып, зор билікке ие болды. Мұстафаның психикалық денсаулығының нашарлығына байланысты, ол регент ретінде әрекет етіп, билікті тікелей жүзеге асырды. Мұстафаның психикалық күйін жақсарту үшін тұрақты түрде адамдармен қарым-қатынас жасауға үміттенді, бірақ оның мінез-құлқы ерекше болып қалды. Ол қазынашылардың тымаларын шешіп, сақалдарын жұлып тастады. Басқалары оның құстар мен балықтарға монета лақтырғанын көрді. Осман тарихшысы Ибрагим Печеви: «Бұл жағдайды мемлекеттік қайраткерлер мен қара халықтың бәрі көрді және оның ақыл-есі дұрыс емес екенін түсінді» деп жазды.
Ahmed's death created a dilemma never before experienced by the Ottoman Empire. Multiple princes were now eligible for the Sultanate, and all of them lived in Topkapı Palace. Mustafa's rise created a new succession principle of seniority that would last until the end of the Empire. It was the first time an Ottoman Sultan was succeeded by his brother instead of his son. His mother Halime Sultan became the Valide sultan, as well as regent, and wielded great power. Due to Mustafa's mental conditions, she acted as regent and exercised power more directly. It was hoped that regular social contact would improve Mustafa's mental health, but his behavior remained eccentric. He pulled off the turbans of his viziers and yanked their beards. Others observed him throwing coins to birds and fish. The Ottoman historian İbrahim Peçevi wrote "this situation was seen by all men of state and the people, and they understood that he was mentally disturbed."
Депозит беру
Мұстафа Топкапы сарайындағы сарайлық топтардың құралы ғана болды. 1618 жылы, қысқа ғана билік еткен соң, тағы бір сарайлық фракция оны жас немересі Осман II (1618–1622) пайдасына тақтан түсірді, ал Мұстафа Ескі сарайға қайтарылды. Яничарлар мен Осман II арасындағы қақтығыс оған екінші мүмкіндік сыйлады. 1622 жылы яничарлардың көтерілісі Осман II-нің тақтан түсіріліп, өлтірілуіне әкеп соқты, содан кейін Мұстафа тағы бір жылға таққа қайта отырды.
Mustafa was never more than a tool of court cliques at the Topkapı Palace. In 1618, after a short rule, another palace faction deposed him in favour of his young nephew Osman II (1618–1622), and Mustafa was sent back to the Old Palace. The conflict between the Janissaries and Osman II presented him with a second chance. After a Janissary rebellion led to the deposition and assassination of Osman II in 1622, Mustafa was restored to the throne and held it for another year.
Психикалық тұрақсыздық
Дегенмен, Баки Тезжанның пікірінше, Мұстафа таққа отырғанда психикалық тұрақсыз болғанын нақты дәлелдейтін жеткілікті мәлімет жоқ. Мұстафа "арсеналға және кемежайларға бірнеше сапар жасап, түрлі қару-жарақтарды қарады және армия мен флотының оқ-дәрімен қамтамасыз етілуіне қызығушылық танытты". Француз елшісі барон де Сансидің бір хатында "Мұстафаның Сафави жорығын өзі басқаруға ниеттенгені және сол үшін Коньяда қыстауды жоспарлағаны" айтылған. Сонымен қатар, бір замандас төңкеріс себебін түсіндіргенде Мұстафаның қабілетсіздігіне ешқандай сілтеме жасамайды. Барон де Санси бұл құлатуды Ұлы адмирал Әли Паша мен Бас қара евнух Мұстафа Аға арасындағы саяси қастандық деп есептейді. Олар Мұстафа сұлтанның тақтан түсірілуіне ашуланып, төңкерістен кейін сұлтанның психикалық денсаулығына қатысты қауесет таратып, осылайша оны заңдастыруға тырысқан болуы мүмкін.
Nevertheless, according to Baki Tezcan, there is not enough evidence to properly establish that Mustafa was mentally imbalanced when he came to the throne. Mustafa "made a number of excursions to the arsenal and the navy docks, examining various sorts of arms and taking an active interest in the munitions supply of the army and the navy." One of the dispatches of Baron de Sancy, the French ambassador, "suggested that Mustafa was interested in leading the Safavid campaign himself and was entertaining the idea of wintering in Konya for that purpose." Moreover, one contemporary observer provides an explanation of the coup which does not mention the incapacity of Mustafa. Baron de Sancy ascribes the deposition as a political conspiracy between the grand admiral Ali Pasha and Chief Black Eunuch Mustafa Agha, who were angered by the former's removal from office upon Sultan Mustafa's accession. They may have circulated rumors of the sultan's mental instability subsequent to the coup in order to legitimize it.
Екінші билік (16221623)
Мұстафа өзінің екінші билігін Осман сұлтанды өлтіруге қатысқандардың барлығын жазалау арқылы бастады. Көтерілісшілердің басшысы Ходжа Өмер Эфенди, қызлар ағасы Сүлеймен аға, уәзір Дилавер паша, каиммакам Ахмет паша, дефтердар Баки паша, сегбанбаши Насух аға және янышәрілердің генералы Әли аға жазаға тартылды. Оның билік кезінде оны "Veli" (қасиетті) деп атады. Психикалық жағдайы жақсармаған Мұстафа анасы мен қарындасының күйеуі, ұлы уәзір Қара Дауд пашаның ықпалындағы қуыршақтай болды. Ол Осман II әлі тірі деп сенді және сарайдың әр бөлмесін аралап, есік қағып, немересіне биліктің салмағынан босатуды өтініш айтты. Ағылшын елшісі сэр Томас Роудың айтуынша, "қазіргі император ақымақ", ол бұрынғы сұлтанмен салыстырғанда кемтар саналды. 1623 жылдың 10 қыркүйегінде 11 жастағы Мурад IV, Ахмет I мен Кесемнің ұлы, таққа отырды. Мұстафаның анасы оның тақтан түсірілуіне келіскені үшін, оны өлімнен сақтау туралы өтініші қабылданды. Мұстафа өмірінің соңына дейін Кафеске, ал анасы Ескі сарайға жіберілді, онда ол қайтыс болды.
Mustafa commenced his second reign by executing all those who had taken any part in the murder of Sultan Osman. Hoca Ömer Efendi, the chief of the rebels, the kızlar Agha Suleiman Agha, the vizier Dilaver Pasha, the Kaim makam Ahmed Pasha, the defterdar Baki Pasha, the segban bashi Nasuh Agha, and the general of the Janissaries Ali Agha, were executed. The epithet "Veli" (meaning "saint") was used in reference to him during his reign. His mental condition unimproved, Mustafa was a puppet controlled by his mother and brother in law, the grand vizier Kara Davud Pasha. He believed that Osman II was still alive and was seen searching for him throughout the palace, knocking on doors and crying out to his nephew to relieve him from the burden of sovereignty. "The present emperor being a fool" (according to English Ambassador Sir Thomas Roe), he was compared unfavorably with his predecessor. The 11 year old Murad IV, son of Ahmed I and Kösem, was enthroned on 10 September 1623. In return for her consent to his deposition, the request of Mustafa's mother that he be spared execution was granted. Mustafa was sent in the Kafes for the rest of his life, while his mother was sent to the Old Palace, where she died.
Өлім
Мұстафа 1639 жылғы 20 қаңтарда Кафеде қайтыс болды.