Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Судандық араб тіліне негізделген креол тілі
Sudanese Arabic based creole language
Нуби тілі (Ki Nubi, كي نوبي деп те аталады) – Угандада Бомбо маңында және Кенияда Кибера маңында сөйлейтін, судандық араб тіліне негізделген креол тілі. Бұл тілде нуби тайпасының көптеген өкілдері тұрады, олардың көпшілігі Эмин Пашаның судандық әскерлерінің ұрпақтары болып табылады, олар британдық отарлық әкімшілік тарапынан осы жерлерге қоныстандырылған. 1991 жылғы халық санауы бойынша Угандада шамамен 15 000 адам, ал Кенияда 10 000 адам осы тілде сөйлейді; тағы бір дереккөз 2001 жылға қарай 50 000-ға жуық адам сөйлейтінін көрсетеді. Лексиканың 90% араб тілінен алынған, бірақ грамматикасы және дыбыс жүйесі қарапайымдастырылған. Найробиде нуби тілінде сөйлейтіндердің ең көп саны шоғырланған. Нубиде араб тілінде де кездесетін префикстер, суффикстер және құрама сөздерді жасау процестері бар. Көптеген нуби тілінде сөйлейтіндер – Каква тайпасынан шыққан, олар Нубия аймағынан бастап Экваторияға, содан кейін оңтүстікке қарай Уганда мен Демократиялық Конго Республикасына келген. Олар Уганда президенті Иди Аминнің, ол да Каква тайпасынан еді, кезінде танымал болды. Джонатан Оуэнс нубидің Дерек Бикертонның креол тілінің қалыптасу теорияларына қарсы келетін маңызды мысал екенін айтады, оның "Бикертонның жалпыға ортақ креолдық ерекшеліктерімен кездейсоқ ұқсастығы ғана бар" екенін көрсетеді, бірақ осы ерекшеліктерге әкелуі тиіс тарихи жағдайлардың барлығын толығымен орындайды. Ғалымдар (Sebit, 2023) нуби тілінің Шығыс Африкадағы нуби қауымдастығының бірлігін сақтаудағы маңызды фактор болғанын болжайды, олардың түрлі топтардан келген қиындықтарды жеңуіне көмектескен.
The Nubi language (also called Ki Nubi, كي نوبي) is a Sudanese Arabic based creole language spoken in Uganda around Bombo, and in Kenya around Kibera, by the Ugandan Nubians, many of whom are descendants of Emin Pasha's Sudanese soldiers who were settled there by the British colonial administration. It was spoken by about 15,000 people in Uganda in 1991 (according to the census), and an estimated 10,000 in Kenya; another source estimates about 50,000 speakers as of 2001. 90% of the lexicon derives from Arabic, but the grammar has been simplified, as has the sound system. Nairobi has the greatest concentration of Nubi speakers. Nubi has the prefixing, suffixing and compounding processes also present in Arabic. Many Nubi speakers are Kakwa who came from the Nubian region, first into Equatoria, and from there southwards into Uganda and the Democratic Republic of the Congo. They rose to prominence under Ugandan President Idi Amin, who was Kakwa. Jonathan Owens argues that Nubi constitutes a major counterexample to Derek Bickerton's theories of creole language formation, showing "no more than a chance resemblance to Bickerton's universal creole features" despite fulfilling perfectly the historical conditions expected to lead to such features. Scholars (Sebit, 2023) have suggested that the Nubi Language was the main factors of unity among the Nubi community in east Africa, to survive the hardship they got from different community components.
Сызықтардың құрылымы
Буынның әдетте CV, VC, V немесе CVC құрылымы болады, VC тек бастапқы буындарда кездеседі. Соңғы және бастапқы екі дауыссыздың (CC) тіркесі тек бірнеше нақты мысалда ғана кездеседі, мысалы, skul – "мектеп" немесе sems – "күн" деген мағынаны білдіреді. Буынға түсетін екпін сөздің мағынасын өзгерте алады, мысалы, saba сөзі екпін бірінші буынға түскенде "жеті", екінші буынға түскенде "таң" деген мағына береді. Дауыссыз буындардағы әріптер көбінесе екпінсіз соңғы буындарда жіберіліп қалады, кейде тіпті пассивті формадағы соңғы "u" әрпі "м", "н", "л", "ф" немесе "б" әріптерінен кейін жойылуы мүмкін. Бұл буындардың тіркесін тіпті сөздердің арасында да өзгертуге алып келуі мүмкін.
Syllables typically have a CV, VC, V or CVC structure with VC only occurring in initial syllables. Final and initial CC occur only in a few specific examples such as skul which means "school" or sems which means "sun". Stress can change the meaning of words for example saba means "seven" or "morning" depending on whether the stress is on the first or second syllables respectively. Vowels are often omitted in unstressed, final syllables and sometime even the stressed final "u" in the passive form may be deleted after "m", "n", "l", "f" or "b". This can cause syllables to be realigned even across words.