Кіріспе

Экваториалдық Гвинея аралдарындағы португал тіліне негізделген креол тілі. Аннобон креол тілі – бұл өз тілдесдері "Фа д'Амбу" немесе "Фа д'Амбо" (Fala de Ano Bom) деп білетін португал креол тілі. Ол Экваториалдық Гвинея жағалауындағы Аннобон және Биоко аралдарында, көбінесе африкалық, португалдық және испандық тегі бар адамдар қолданады. Испан тілінде оны annobonense немесе annobonés деп атайды. Экваториалдық Гвинеяда осы тілге қатысты көзқарас жағымды. Малабо қаласындағы арнайы курстарда оқытылады.

Шығу тегі

Креол тілі бастапқыда португал еркектері мен басқа жерлерден, әсіресе Сан-Томе мен Анголадан әкелінген африкалық құл әйелдерінің араласуынан туған ұрпақтар қолданған, сондықтан ол португал тілінен және Сан-Томедегі босатылған құлдардың форро креол тілінен тараған. Экваториалдық Гвинея үкіметі Аннобон аймағында Instituto Internacional da Língua Portuguesa (IILP) ұйымның әлеуметтік-тіл білімі зерттеуін қаржылады, ол Сан-Томе мен Принсипи, Кабо-Верде және Гвинея-Бисаудағы португал креолдық халықтарымен күшті байланысты анықтады.

Географиялық таралуы

Анабон тілі Аннобон аралында, Малабо қаласында, Биоко аралының басқа жерлерінде және Экваториялық Гвинеяның материгінде сөйленеді.

Ерекшеліктері

Аннобонез тілі Форроға ұқсас. Шындығында, ол Форродан туындаған болуы мүмкін, себебі олардың құрылымы бірдей және лексикасының 82% ортақ. Аннобон Испанияның құрамына өткеннен кейін, тілге испан тілінен алынған бірнеше сөздер енді (лексикасының 10%), бірақ испан және португал тілдерінің өте ұқсас екенін ескере отырып, сөздің қай тілден шыққандығын анықтау қиын.

Қарапайым сөйлемдер

Фа дамбо сөздерді зат-етістік-объект (SVO) ретімен қолданады. Екі объектілі сөйлемдерде (яғни тікелей және жанама объектілерді қамтитын сөйлемдерде) жанама объекті тікелей объектінің алдына қойылуы тиіс. Фа дамбо тілінде жанама объектілерге препозиция қосылмайды. Төмендегі кесте осы ерекшелікті көрсете түсу үшін Fa d’Ambô, португал және ағылшын тілдеріндегі бір сөйлемнің аудармасын ұсынады: +Fa d’AmbôПортугалАнглиз Pay da mina dyielu. O pai dá dinheiro à menina. The father gives money to the child. "Pay da mina dyielu" сөйлемін сөздер бойынша аударғанда "Әке балаға ақша береді" деген мағынаны береді. Португал тілінде, a сөзі a menina (a + a қысқартылып à) деген жанама объектінің алдында тұрады, бұл "балаға" деген мағынаны білдіреді. Фа дамбо тілінде жанама объектілердің алдында осы типтегі препозициялық маркерлер қолданылмайды.

Есімдіктер жіктелуі

Аннобонез креол тіліндегі есімдер көбінесе өзгермейді, грамматикалық жынысты немесе класты қолданбайды. Дегенмен, жанды зат есімнің нақты жынысын көрсету үшін, еркек екенін немесе әйел екенін ажырату үшін түбір сөзге "напай" (еркек, адам) немесе "миела" (әйел) қосылуы мүмкін. Мысалы, "напай" мен "мина" (бала) сөздері бірігіп, "напай мина" (ұл, бала) сөзін жасайды. Бірақ дұрыс формасы – "мина напай" (бала еркек) және "мина намай" (бала әйел). Сол сияқты, "миела" + "мина" = "миела мина" (қыз, қыз) да жасалады. Сонымен қатар ("мина миела") (жас әйел, бойжеткен). Ал жас еркек үшін "на номе" (наноме) қолданылады. Дегенмен, "намай" – әйелді, ал "миела" – әйел адамды білдіреді. "Нампай" немесе "номе" – еркек.

Көптік

Анобоне креол тіліндегі есімнің көп түрі көбінесе белгіленбейді (Ø), себебі ол есімнің сөйлемде немесе сөйлем бөлігіндегі контекстісінен түйсініледі. Егер көптік тікелей білдірілмесе және көптік маркері қажет болса, оны жасаудың бірнеше тәсілі бар:

Көптік көрсеткішті (яғни, бұл, сол) қолданыңыз. Мысалы: galafa (бөтелке) + nensyi (солар) = galafa nensyi (солар бөтелкелер)
Сан есімдік белгіні қолданыңыз. Мысалы: canoe (каноэ) + tisyi (үш) = canoe tisyi (үш каноэ)
Сандық сипаттағыш қолданыңыз. Мысалы: xadyi (үй) + muntu (көп) = xadyi muntu (көп үйлер)
Есімді толық қайталау арқылы көбейтіңіз (толық қайталау). Назарда болыңыз, бұл нақты көптік маркері есімнің барлық мүшелерін қамтитынын көрсетеді. Мысалы: ngolo (қабық) + ngolo = ngolo ngolo (барлық қабықтар)

Мақалалар

Мақалалар тілде тек қажет болған кезде ғана қолданылады. Олар қолданылғанда, зат есімнің тікелей алдына қойылады. Анықталған мақала зат есімнің жекеше және көпше түрі үшін бір түрін пайдаланады, ол – na. Белгісіз мақала жекеше зат есімдер үшін wan немесе an, ал көпше түрі үшін zuguan болып келеді. Мысал: Аннобоне тіліндегі Na may banku сөйлемі ағылшын тіліне "Ақ әйел" деп аударылады, онда na – "the" анықталған мақаласын, may – "әйел" сөзін, ал banku – "ақ" түс сипаттаушысын білдіреді. Белгісіз мақала сөздердің реті туралы жоғарыдағы бөлімде келтірілген мысалда қолданылады, онда wan анықталмаған xat (хатты) белгілейді: No skéve wan xat (Біз хат жазамыз). Мақалалардың көптік белгілерімен бірігуі (жоғарыдағы көптік бөліміне қараңыз) тілде де жиі кездеседі. Бұл бірігістер анықталған мақаланың көптігін нақтылауға көмектеседі, себебі олардың өздерінің көпше түрі жоқ. Мысал: Na mina nensyi (Бұл балалар/осы балалар). Nensyi – "бұл" немесе "солар" көптік көрсеткіші. Na mina, егер контекст белгісіз болса, көптік көрсеткішсіз "балалар" емес, "бала" деп түсіндірілуі мүмкін.