Кіріспе
Микронезия валютасы – раи тасы немесе фей тасы.
A rai stone , or fei stone,
Rai stones were quarried on several of the Micronesian islands, mainly Palau, but briefly on Guam as well. The practice stopped in the early 20th century. Today around 6,000 large rai stones are outstanding on the island, and several can be seen in museums worldwide. The stones were highly valued by the Yapese and used for important ceremonial gifts. The ownership of a large stone, which would be too difficult to move, was established by its history as recorded in oral tradition rather than by its location. Appending a transfer to the oral history of the stone thus effected a change of ownership. In the 20th century, the name "fei" fell into disuse. In the best worked ones, the thickness gradually decreases from the center to the rim or in two or three steps. The central hole has about 1/6 of the diameter of the stone. Sometimes there are additional holes off center. The diameter varies from to , but most are between
The stone occurs in Palau as deposits slowly formed on the walls of some caves by percolating rainwater (speleothems, specifically flowstones). Tectonic activity millions of years ago lifted limestone deposits out of the sea, eroded by rainwater, forming a typical cave riled karst geology.
Раи тастары бірнеше Микронезия аралдарында, негізінен Палауда, бірақ қысқа мерзімге Гуамда да қазылып алынған. Бұл практика 20-шы ғасырдың басында тоқтатылған. Бүгінде аралда шамамен 6000 ірі раи тасы сақталған, ал олардың бірнешеуін әлемдік мұражайларда көруге болады. Яп халқы бұл тастарды жоғары бағалап, маңызды салтанатты сыйлықтар ретінде пайдаланған. Көшіруге тым ауыр болған ірі тастың меншігі оның орналасқан жерінен емес, ауызша дәстүрде сақталған тарихы арқылы анықталған. Тастың ауызша тарихына көшіру туралы мәліметтерді қосу арқылы меншік иесінің өзгеруі жүзеге асырылған. 20-шы ғасырда "фей" аталымы қолданыстан шығып қалды. Сапалы өңделген тастардың қалыңдығы ортасынан шетіне қарай немесе екі-үш сатымен бірте-бірте азаяды. Ортаңғы тесіктің диаметрі тастың диаметрінің шамамен 1/6 бөлігін құрайды. Кейде ортасынан ауытқыған қосымша тесіктер де кездеседі. Диаметрі әртүрлі, бірақ көпшілігі аралығында. Тас Палауда жаңбыр суының (спелеотемдер, атап айтқанда ағын тастары) әсерінен кейбір үңгірлердің қабырғаларында баяу қалыптасқан шөгінділер түрінде кездеседі. Миллиондаған жылдар бұрын болған тектоникалық белсенділік әк тасты шөгінділерін теңізден көтеріп, жаңбыр суымен эрозияға ұшыратып, әдеттегі үңгірлі карст геологиясын қалыптастырды.
A rai stone , or fei stone,
Rai stones were quarried on several of the Micronesian islands, mainly Palau, but briefly on Guam as well. The practice stopped in the early 20th century. Today around 6,000 large rai stones are outstanding on the island, and several can be seen in museums worldwide. The stones were highly valued by the Yapese and used for important ceremonial gifts. The ownership of a large stone, which would be too difficult to move, was established by its history as recorded in oral tradition rather than by its location. Appending a transfer to the oral history of the stone thus effected a change of ownership. In the 20th century, the name "fei" fell into disuse. In the best worked ones, the thickness gradually decreases from the center to the rim or in two or three steps. The central hole has about 1/6 of the diameter of the stone. Sometimes there are additional holes off center. The diameter varies from to , but most are between
The stone occurs in Palau as deposits slowly formed on the walls of some caves by percolating rainwater (speleothems, specifically flowstones). Tectonic activity millions of years ago lifted limestone deposits out of the sea, eroded by rainwater, forming a typical cave riled karst geology.
Пайдалануы мен құны
Раи тастары, қазірге дейін, сирек кездесетін маңызды әлеуметтік мәмілелерде қолданылып келеді, мысалы, неке қию, мүлікті мұраға беру, саяси келісімдер жасау, одақ белгілеу, шайқаста қаза тапқандар үшін құн төлеу немесе өте сирек жағдайда тамақпен алмасу. Тағы бір дерек бойынша, аталған экспедицияны Анагамганг пен Яп аралының Рулл аралдық Фатхаан басқарған. Көзге түсетін басқа бір аңыз, бұл жайтты Палауға дауыл салған балықшылар тобының кездейсоқ тапқанын айтады. Бір нұсқаға сәйкес, олар жергілікті жылтылдаған тастан балық пішінді бұйым жасап, аулаудан оралмаған балықтарының орнына Рулл патшасына сыйлаған.
Археологиялық және антропологиялық дәлелдер
Раи тас тастарының Яп аралында қанша уақыттан бері қолданылып келе жатыны белгісіз. Онде 2000 жылға дейінгі жалпақ тастар табылды, бірақ ең көнесі қазіргі раи тастарына ұқсамайды және олардың қалай қолданылғаны да белгісіз. Кальцит шұңғырлары Яп аралдарында кездеспейді, себебі аралдардың көп бөлігі метаморфтық тау жыныстарынан тұрады, әктас емес. Дегенмен, Палаудағы ағынты тастарға ұқсас жылтыр сыртқы түрі бар, метаморфтық шығу тегі бар кристаллды кальцит тау жыныстары бар. Яп халқы алдымен осы кендерден кристаллды кальцитті бағалап, кейін Палау үңгірлеріндегі одан да көп кен орындарын тапқан деген болжам бар. Археологтар Палаудың салыстырмалы түрде шағын аймағында яптар қолданған карьерлерді анықтады, ол аймақ Бабелдаобтың оңтүстік жағы мен Корордың солтүстік бөлігін қамтиды. Кейбір раи тастары Палаудың басқа жерлерінде де табылды, бірақ 2006 жылға дейін егер карьерлер болса, олар табылған жоқ. Қазба жұмыстары Ореор аралындағы Омис үңгірінде, Орак аралындағы Челехоль ра Орак және Жоғарғы Оракта, сондай-ақ осы аттас аралдағы Метукер ра Бисех карьерлерінде жүргізілді. Алғашқы екі орын – жағажайға ашылатын үңгірлер – еуропалықтармен байланысқа дейін пайдаланылған сияқты көрінеді, бірақ оның мерзімін анықтау мүмкін болмады. Қалған екі орын жағажайдан шалқары орналасқан, төбеде жатыр. Метукер ра Бисехтегі карьерлерді қазу яптар темір құралдарды алғаннан кейін, шамамен 1700 жылдан бастау алған сияқты. Метукер ра Бисех карьерінен шығарылатын кезде сынған үлкен тас (диаметрі 3,5 м, қалыңдығы 20 см) сол жерде тасталып қалды. Ауызша дәстүрлерге сәйкес, орталық тесік "өрт бұрғысы" ретінде пайдаланылған коралл рифі тасымен жасалған, бұл үлкен иінтірек бұрғысы болған десе де болады. Тастарды жерге көтеріп тасу үшін тесікке бұрғы немесе бамбук салынып, бірнеше адамның иығында көтерілген. "Оң патшалық О'Киф" кітабында оның Яптағы өмірі туралы айтылады. Осы аттас фильм, Бёрт Ланкастердің қатысуымен 1954 жылы түсірілді.
Өндірістің аяқталуы
Раи тастары саудасы 20-ғасырдың басында испан және неміс мүдделері арасындағы сауда даулары салдарынан тоқтады. Кен орындары тасталып қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Яп аралын жапон әскерлері басып алғанда, олар кейбір тастарды құрылысқа немесе якорь ретінде пайдаланды. Қазіргі заманғы валюта күнделікті қолданыстағы ақша ретінде тастарды ығыстырғанмен, раи тастары яп халқы арасында дәстүрлі тәсілмен әлі де қолма-қол айналысқа түседі. Олар ұлттық символ саналады және жергілікті тіркеу нөмірлерінде бейнеленген.
Экономикалық түсіндіру
1991 жылғы мақаласында экономист Милтон Фридман Яп аралдарындағы жылжымайтын ақша жүйесі көрінгенде қызық болғанымен, Нью-Йорк Федералдық резерв банкінің алтын қоймасының жұмысынан көп ерекшеленбейтінін айтты. Ол бір үкіметтен екіншісіне алтын төлеуге мүмкіндік береді, ал алтын қоймадан шықпайды. 1932 жылы Франция үкіметінің АҚШ-тан мұндай төлем талап етуі бүкіл елдегі банк паникасына әкеліп соқты, бұл өнеркәсіп дамыған елдердің Яп аралдарының халқы сияқты экономикалық ғұрыптардың ықпалына түсе алатынын көрсетті. Суссекс университетінің ғылыми фантастика жазушысы және зерттеушісі Джо Линдсей Уолтонның 2022 жылғы мақаласы Батыс экономикалық еңбектеріндегі тас ақша туралы, соның ішінде Фридманның жұмысындағы қарама-қайшылықтарды, қателерді және жіберілгендерді атап көрсетеді. Уолтонның мақаласында "Яп Батыс саяси экономикасында пайда болғанда, авторлардың шығарған қорытындылары көбінесе Яп тарихына немесе экономикасына емес, интеллектуалдық және саяси пікірсайыстардағы олардың позициясын көрсетеді" делінген.