Жұмыр тілден қазіргі славян тілдерінің даму тарихы

Кіріспе

Славян тілдерінің тарихы 3000 жылдан астам уақытты қамтиды, прото-балтық славян тілінен (шамамен б.з.д. 1500 ж.) басталып, бүгінде Шығыс, Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа, сондай-ақ Солтүстік Азия мен Орталық Азияның бір бөлігінде қолданылатын қазіргі славян тілдеріне дейін жалғасады. Алғашқы 2000 жылға жуық уақытты славян тілінің алғашқы кезеңі құрайды: тіл біртұтас күйінде қалып, айқын диалектілік ерекшеліктер пайда болмайтын, біртіндеп дамудың ұзақ және тұрақты кезеңі. Тілдің ішкі айырмашылықтарсыз сақталған соңғы кезеңі шамамен 500 жылға дейін датирленеді және кейде "нағыз протославян" немесе "ерте протославян" деп аталады. Одан кейін ортақ славян кезеңі (шамамен 500–1000 жж.) басталады, оның ішінде алғашқы диалектілік айырмашылықтар пайда болса да, славян тілінде сөйлейтін барлық аймақ бір тіл ретінде сақталады, дыбыстық өзгерістер бүкіл аймаққа таралуға бейімделді. Шамамен 1000 жылға қарай, аймақ жекелеген шығыс славян, батыс славян және оңтүстік славян тілдеріне бөлінеді, ал келесі ғасырларда, яғни 11–14 ғасырларда, олар қазіргі славян тілдеріне одан әрі жіктеледі: шығыста – белорус, орыс, русин және украин; батыста – чех, словак, поляк, кашуб және сорб тілдері, ал оңтүстікте – болгар, македон, серб-хорват және словен тілдері. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларынан бастап ортақ славян кезеңінің соңына дейінгі (шамамен 1000 ж.) кезең славян тілінде сөйлейтін аймақтың қарқынды өсуімен бірге, тез өзгерістердің уақыты болды. Осы кезеңнің соңына қарай қазіргі славян тілдерінің көптеген ерекшеліктері қалыптасты. Славян тілдерінің алғашқы тарихи жазбалары 6 ғасыздан бастап грек құжаттарындағы жеке есімдер мен сөздерде кездеседі, осы кезде славян тілінде сөйлейтін тайпалар алғаш рет грек тілінде сөйлейтін Византия империясымен байланысқа түседі. Алғашқы тұтас мәтіндер 9 ғасырдың соңына таандық және христиан дінін қабылдаушылар Кирилл мен Мефодий және олардың ізбасарларының күш-жігерінің нәтижесінде, Грекияның Македониясындағы Салоники маңында сөйленетін оңтүстік славян диалекттеріне негізделген алғашқы славян әдеби тілі – Ежелгі шіркеу славян тілінде жазылған. Бұл мәтіндер ортақ славян кезеңінде жазылғандықтан, олар құжаттаған тіл протославян тіліне жақын және славян тілінің тарихын лингвистикалық тұрғыдан қайта құру үшін маңызды. Бұл мақалада славян тілдерінің ортақ славян кезеңінің соңынан (шамамен 1000 ж.) бастап қазіргі уақытқа дейінгі дамуы қарастырылады. Протославян тілінің кейінгі бірінші мыңжылдықтың соңындағы протославян тілінің сипаттамасы және осы тілдің ерте тілдік тарихы туралы ақпарат алу үшін "Протославян" мақаласын қараңыз.

none

The history of the Slavic languages stretches over 3000 years, from the point at which the ancestral Proto Balto Slavic language broke up (c. 1500 BC) into the modern day Slavic languages which are today natively spoken in Eastern, Central and Southeastern Europe as well as parts of North Asia and Central Asia. The first 2000 years or so consist of the pre Slavic era: a long, stable period of gradual development during which the language remained unified, with no discernible dialectal differences. The last stage in which the language remained without internal differences can be dated to around 500 AD and is sometimes termed Proto Slavic proper or Early Proto Slavic. Following this is the Common Slavic period (c. 500–1000 AD), during which the first dialectal differences appeared but the entire Slavic speaking area continued to function as a single language, with sound changes tending to spread throughout the entire area. By around 1000 AD, the area had broken up into separate East Slavic, West Slavic and South Slavic languages, and in the following centuries, i. e. 11–14th century, it broke up further into the various modern Slavic languages, of which the following are extant: Belarusian, Russian, Rusyn and Ukrainian in the East; Czech, Slovak, Polish, Kashubian and the Sorbian languages in the West, and Bulgarian, Macedonian, Serbo Croatian and Slovene in the South. The period from the early centuries AD to the end of the Common Slavic period around 1000 AD was a time of rapid change, concurrent with the explosive growth of the Slavic speaking era. By the end of this period, most of the features of the modern Slavic languages had been established. The first historical documentation of the Slavic languages is found in isolated names and words in Greek documents starting in the 6th century AD, when Slavic speaking tribes first came in contact with the Greek speaking Byzantine Empire. The first continuous texts date from the late 9th century AD and were written in Old Church Slavonic—the first Slavic literary language, based on the South Slavic dialects spoken around Thessaloniki in Greek Macedonia—as part of the Christianization of the Slavs by Saints Cyril and Methodius and their followers. Because these texts were written during the Common Slavic period, the language they document is close to the ancestral Proto Slavic language and is critically important to the linguistic reconstruction of Slavic language history. This article covers the development of the Slavic languages from the end of the Common Slavic period (c. 1000 AD) to the present time. See the article on Proto Slavic for a description of the Proto Slavic language of the late first millennium AD, and history of Proto Slavic for the earlier linguistic history of this language.

Шығу тегі

Протославян тіліне айналу, ықтимал, Протобалтославян континуумының оңтүстік шетінде болған. Бұл славян гидронимдерінен көрініп тұр, олардың ең ежелгілері батыста Карпат тауларының солтүстік-шығыс шетінен, ортаңғы Днепр, Припет және шығыста жоғарғы Днестр өзендері бойында табылады. Жақындағы глоттохронологтар Протобалтославян тілінің оның ұрпақ тілдеріне бөлінуін б.з.д. 1300-1000 жылдар аралығында деп даталады, бұл Комаров және Чернолес мәдениеттерінің протославяндық болғандығын көрсетеді. Б.з.д. 500-200 жылдар аралығында скифтер, содан кейін сарматтар өз билігін орман-далаға дейін кеңейтті. Осының салдарынан, кейбір шығыс иран тілінен алынған сөздер, әсіресе діни және мәдени амалдарға қатысты, мәдени ықпалдың куәсі ретінде қарастырылады. Соңынан герман тілінен алынған сөздер де пайда болды. Бұл шығыс германдық топтардың Висла алабына, содан кейін Днепрдің орта алабына қоныс аударуымен байланысты, бұл сәйкесінше Пржеворск және Черняхов мәдениеттерінің пайда болуымен байланысты. Біздің заманымызға дейін әртүрлі балтославян диалектілері Висладан Дон мен Ока алаптарына дейін, Балтық теңізінен және жоғарғы Волгадан Ресейдің оңтүстігіне және Украинаның солтүстігіне дейін созылған диалектілік континуумды құрады. Шамамен 500 жылдан бастап славян тілінде сөйлейтіндер Польшаның шығысы мен Украинаның батысындағы отанынан барлық бағытта жылдам тарады. Біздің заманымыздың сегізінші ғасырына қарай протославян тілі Салоникиден Новгородқа дейін біркелкі қолданылған деп есептеледі.

Нөмірлік

Прото-Балт-славян тілі#Ноттация бөлімін қараңыз. Прозодияны (á, à, â, ã, ȁ, a̋, ā, ă) көрсету үшін ең көп қолданылатын диакритикалық белгілердің қолданылуы, сондай-ақ түрлі фонетикалық айырмашылықтарды (ą, ẹ, ė, š, ś және т.б.) Балт-славян тілдерінде қалай белгіленетіні туралы толыққанды мәліметтер берілген.

Басқа прозодикалық диакритикалық белгілер

Балтық-славян тілдерінде прозодияны көрсету үшін бірнеше бәсекелес жүйелер қолданылады (толық мағлұмат алу үшін Прото-балтық-славян тілі#Белгілеу бөлімін қараңыз). Бұл мақала үшін ең маңыздылары: Протославян, Протобалтық-славян және қазіргі литва тілінің үш түрлі жүйесі: жіті дауыс (á), айналмалы дауыс (ȃ немесе ã) және қысқа дауыс (à). Серб-хорват тілінің төрт түрлі жүйесі, сондай-ақ словен тілінде және көбінесе славян тілдерін қайта құруда қолданылады: ұзақ көтеріңкі (á), қысқа көтеріңкі (à), ұзақ төмендеуші (ȃ), қысқа төмендеуші (ȁ). Чакавия диалектісінде және басқа архаикалық диалектілерде ұзақ көтеріңкі акцент тильдамен (ã) белгіленеді, бұл оның кеш ортақ славян тіліндегі неоакут акцентінен шыққандығын көрсетеді (жоғарыда қараңыз). Ұзындығы ғана, мысалы, чех және словак тілдерінде: ұзын (á) және қысқа (a). Қысым ғана, орыс, украин және болгар тілдеріндегідей: қысымды (á) және қысымсыз (a).

Диалектілік дифференциация

Жалпы славян тілінің ыдырауы біртіндеп болды және көптеген дыбыстық өзгерістер (мысалы, екінші регрессивті палатализация) сол кезде диалекттік континуум болған аймақта таралды. Дегенмен, бірнеше өзгерістер шектеулі болды немесе әртүрлі нәтижелерге әкелді. Жалпы славян дәуірінің соңы йерлердің (прото-балто-славян тілінен және түптеп келгенде прото-индоевропалық *i және *u-дан туындаған әлсіз жоғары дауыстылар) жоғалуымен аяқталды. Бұл көптеген жабық буындарды құру арқылы, буындық үйлесімнің дәуірін (бастапқыда барлық буындар ашық болған кезде) аяқтады. Йерлердің қайсысы күшті, ал қайсысы әлсіз болғанына қатысты шарттар көптеген немесе барлық славян тілдерінде бірдей, бірақ нақты нәтижелер күрт өзгеше. *tl және *dl тіркестері Батыс славян тілінен басқа барлық тілдерде жойылды, әдетте *l-ге жеңілдетілді. Ерекшеліктері – кейбір Солтүстік орыс диалектілері, олар оларды *kl және *gl-ге ауыстырды (қазір бұл өзгерістің іздері ғана қалды) және словен тілінің Гейл аңғары диалектісі (басқа Каринтия диалектілерінде де іздері бар). Көптеген жалпы славян диалектілері үшін – оның ішінде Батыс славян тілінің көп бөлігі, Шығыс славян тілінің ең солтүстік бөлігінен басқасы және Оңтүстік славян тілінің кейбір батыс бөліктері – протославян тіліндегі дауыстық веляр жарылысы дауыстық веляр үскірігіне ( → ) айналды. Бұл кейбір қазіргі тілдерде сақталған: мысалы, чех тіліндегі hlava, белорус тіліндегі галава́, украин тіліндегі голова́, олар протославян тіліндегі golvà сөзінен пайда болған. Бұл өзгеріс барлық тілдерге бірдей әсер етпегендіктен және ол бірқатар Шығыс славян диалектілері үшін (мысалы, белорус және оңтүстік орыс) Хавликтің заңы қолданылғаннан кейін ғана болғандықтан, бұл өзгеріс туралы ертегі болжамдарға күмән тудырады және үш тәуелсіз бастаманы ұсынады, ең ертесі б.з. 900 жылына дейін, ал ең кеші – он үшінші ғасырдың басына дейін даулануда.

Тілдер туралы жалпы түсінік

Славян тілдері көбінесе Шығыс славян, Оңтүстік славян және Батыс славян тілдеріне бөлінеді. Дегенмен, салыстыру мақсатында Оңтүстік славян тілдері біртұтас топ ретінде қарастырылмайды. Болгар және македон тілдері бір-біріне өте ұқсас болғамен, дауыстану және грамматика жағынан басқа оңтүстік славян тілдерінен күрт ерекшеленеді. Болгар және македон тілдерінің дауыстану ерекшеліктері олардың ең жақын славян көршісі – серб-хорват тіліне қарағанда Шығыс славян тілдеріне жақын (бұл бүкіл славян аумағындағы ерте замандағы шығыс-батысқа қарайғы бөліністі көрсетеді, Оңтүстік славян тілдері венгр және румын тілдерінің таралуы арқылы қалған славян тілдерінен бөлінуге дейін). Грамматикалық тұрғыдан болгар және македон тілдері басқа славян тілдерінен ерекше дамыды, жақындастық белгілерінің көбін жойды (ол белгілер басқа тілдерде сақталған), бірақ синтетикалық аорист және келісімсіз етістен тұратын ежелгі индоевропалық аспектілік жүйені сақтап қана қоймай, нығайтты да (ол жүйе басқа тілдерде жаңа славян аспектілік жүйесінің пайдасына тоқтатылған). Ескі шіркеу славян тілі (ЕШС) деректері Кейінгі ортақ славян тілін (КОС) қайта құру үшін өте маңызды. Басты ерекшелік – КОС акцентін қазіргі славян диалектілерінен ғана анықтау мүмкіндігі.

Жалпы палатализация

Көптеген тілдерде (бірақ серб-хорват және словен тілдерінде емес) алдыңғы дауыстылардың алдындағы дауыссыз дыбыстардың (соның ішінде алдыңғы йерь ь) жалпы палаталдануы, сондай-ақ *r-дің *ьr-дегі палаталдануы, ортақ славян тілінің соңында, әлсіз йерлер жойылғанға дейін болды. Әлсіз йерлердің жойылғандығы осы дыбыстарды фонемалық етіп, фонемалар санын шамамен екі есеге арттырды. Бұрыннан палаталданған немесе палаталданған дыбыстар — велярлық палаталданулар мен иотацияның нәтижесі — өзгеріссіз қалды. Жаңа палаталданған *l' *n' *r' дыбыстары иотациядан пайда болған *ľ *ň *ř дыбыстарымен бірікті. Дегенмен, жаңа палаталданған *t' *d' *s' *z' дыбыстары әдетте иотациядан пайда болған *ť *ď немесе велярлардың алғашқы палаталдануынан пайда болған *č *š *(d)ž дыбыстарымен біріктірмеді. Кейіннен жаңа дыбыстар барлық славян тілдерінде әртүрлі деңгейде депалаталданып, сәйкес келетін палаталданбаған дыбысқа айналды. Бұл ресей және поляк тілдерінде ең аз байқалады: басқа дауыссыздардың алдында, l'-ден басқа (ол әрқашан сақталды, мысалы, сколько skol'ko "қанша"), тіс дыбыстарының алдында, мысалы, тьма t'ma / ćma "қараңғылық", және лабиалдар алдында үзіліс болғанда. r' тіс дыбыстарының алдында ерте депалаталданды, мысалы, чёрт čort / czart "шайтан", бірақ поляк тілінде және көптеген орыс диалектілерінде, сондай-ақ кейбір ескі стандартты тілдегілерде сақталды, олар верх деп айтады ver'h (поляк тіліндегі wierzch-ке қараңыз). Көп жағдайда палаталдану кейінірек аналогты түрде қайта жаңартылды, әсіресе орыс тілінде. Орыс тілі сонымен қатар палаталданбаған C, палаталданған C', палаталданған + жұмсақ таңба C'j (ортақ славян тілінен *Cьj, жұмсақ таңбасы әлсіз болған) және палаталданбаған + жұмсақ таңба Cj (тек анық морфема шекарасында, префикс морфема басында келгенде) арасындағы ерекше төрт түрлі ажыратуды енгізді; алайда, тек тіс дыбыстары ғана j алдында айқын контраст көрсетеді.

Чех тілі 13-ғасырда жалпы депалаталдануға ұшырады. Чех тілі көп жағдайларда палаталдануға ешқашан ұшырамаған деуге болады, бірақ чех тіліндегі ř дыбысы (ерекше фрикативті діріл) ортақ славян тілінің соңында *r дауысы алдыңғы дауыстыға ілесіп келген жерде кездеседі. Бұл бұрынғы *r' депалаталданудан құтылып қалғанын көрсетеді, өйткені ол депалаталдану болған кезде сәйкес палаталданбаған дыбыспен жұптаспай, жаңа дыбысқа айналды. Поляк тілінде де осыған ұқсас жағдай болды. Жұпталған палаталданған дыбыстар тек дауыстылардың алдында кездеседі, бірақ бастапқы *r' *l' *t' *d' *s' *z' дыбыстары *r *l *t *d *s *z дыбыстарынан сөз соңында және дауыссыздардың алдында өзгеше көрінеді, өйткені барлық алты жұп депалаталдану басталғанға дейін айырмашылыққа ие болды. *r' чех тіліндегідей эволюциялады, кейіннен , бірақ әлі де rz деп жазылады. *t' *d' *s' *z' альвеолопатальды дауыстыларға айналды; ал *l' жағдайында палаталданбаған *l артқы велярға, содан кейін , әлі де ł деп жазылады. Болгар тілінде ерекше палаталданған дауыстылар тек стандартты болгар тіліндегі алдыңғы дауыстылардың алдында кездеседі, велярлар аллофоникалық түрде палаталданады; Шығыс болгар тілінде барлық дауыстылар үшін де осы жағдай орын алады. Палаталдану ортақ славян тіліндегі *y және *i дыбыстарының бірігуіне әкелді. Шығыс славян және поляк тілдерінде екі дыбыс аллофонға айналды, олар палаталданбаған дыбыстардан кейін және палаталданған немесе палаталданған дыбыстардан кейін пайда болады. Чех, словак және оңтүстік славян тілдерінде екі дыбыс толығымен бірікті (бірақ чех тілінде *i бірігуге дейін t d n дыбысының палаталдануын, ал словак тілінде t d n l дыбысының палаталдануын тудырды). Зерттеушілер жұпталған палаталданған дауыстыларды жеке фонемалар ретінде қарастыру керек пе, жоқ па деген мәселеде келіспейді. Орыс тіліндегі барлық талдаулар олардың сөз соңында және дауыстылардың алдында пайда болуына және поляк және болгар тілдеріндегі фонемалық айырмашылыққа байланысты фонемалық палаталданған дауыстыларды анықтайды, көптеген зерттеушілер кейбір немесе барлық жұпталған палаталданған дауыстыларды палаталданбаған дауыстылардың негізгі түрі ретінде қарастырады.

Czech underwent a general depalatalization in the 13th century. It might be argued that Czech never underwent palatalization at all in most cases, but the Czech sound ř (an unusual fricative trill) is found everywhere that *r followed by a front vowel is reconstructed in Late Common Slavic. This suggests that former *r' escaped depalatalization because it had evolved into a new sound — no longer paired with a corresponding non palatal sound — by the time that depalatalization occurred. The same thing happened more broadly in Polish — paired palatalized sounds occur only before vowels, but original *r' *l' *t' *d' *s' *z' are reflected differently from *r *l *t *d *s *z even word finally and before consonants, because all six pairs had diverged by the time any depalatalization occurred. *r' evolved as in Czech, later becoming , but still written rz. *t' *d' *s' *z' evolved into alveolopalatal consonants; and in the case of *l', non palatal *l evolved into a back velar and then further into , still written ł. In Bulgarian, distinctively palatalized consonants are found only before Velars are allophonically palatalized before front vowels in standard Bulgarian; the same thing happens to all consonants in Eastern Bulgarian. Palatalization triggered a general merger of Common Slavic *y and *i. In East Slavic and Polish, the two sounds became allophones, with occurring after non palatal sounds and after palatal or palatalized sounds. In Czech, Slovak and South Slavic, the two sounds merged entirely (although in Czech, *i triggered palatalization of t d n prior to the merger, and in Slovak, it triggered palatalization of t d n l). Researchers differ in whether the paired palatalized consonants should be analyzed as separate phonemes. Almost all analyses of Russian posit phonemic palatalized consonants due to their occurrence word finally and before consonants, and due to the phonemic distinction between and In Polish and Bulgarian, however, many researchers treat some or all paired palatalized consonants as underlying sequences of non palatal consonant + Researchers who do this in Polish also generally treat the sounds and as separate phonemes.

Жарыс жылдары

Бұрынғы жылдар қатал дыбыстар деп аталды және олар ерекше өңделді. Орыс тілінен басқа тілдерде кейде *ьj *ъj дыбыстары орнына қарамастан *ij *yj болып өзгерді. Орыс тілінде кейде керісінше болды, *ij *yj дыбыстары *ьj *ъj-ге дейін төмендеді, содан кейін күшті немесе әлсіз дыбысқа айналып дамыды. Орыс тілінен басқа тілдерде *ijV немесе *yjV тізбегі бір дауыстыға дейін қысқаруы мүмкін (әсіресе чех тілінде). Нәтижелер тұрақты емес және түрлі факторларға байланысты. Мысалы, *ъj ұзақ сөздерде чех тілінде í болып қысқартылады, ал орыс тілінде басылған oj, басылмаған yj (ескі әдеби айтылуда және кейбір диалекттерде ăj) болып айтылады. Орыс тілінде *ьj-дегі дыбыс әлсіз болған жағдайда, жіңішке дауысты + тізбегі пайда болды, ол әдеттегі жіңішке дауыстылардан ерекшеленді. Басқа тілдерде, тізбек бір жіңішке дауысқа біріктірілді немесе жіңішке дауыс жұмсатылды. Мысалы, ортақ славян тілінен *ustьje "эстуар" сөзінен, егер дыбыс әлсіз деп есептелсе, орыс тілінде úst'e, поляк тілінде ujście, словен тілінде ûstje; ал күшті деп есептелсе, чех тілінде ústí (*ije қысқартылуымен), болгар тілінде ústie сөздері пайда болады.

Сұйық дифтонгтар

Протославян тілінде көптеген дифтонгтар жойылды, нәтижесінде ұзақ монофтонгтар немесе мұрынды дауыстылар қалыптасты. Алайда, тілде *l немесе *r және тағы бір дауыссызға ілесетін қысқа дауыстылардың тізбегі сақталды, олар "сұйық дифтонгтар" деп аталады. Бұл тізбектер ашық слог заңына қайшы келді және протославян тілінің даму соңына қарай жойылды, бірақ әрбір диалектіде әртүрлі жолмен.

Ортаңғы дауыстылар

*e және *o ортаңғы дауыстыларының жағдайы салыстырмалы түрде қарапайым. Оңтүстік славян тілдері метатезді қолданды: сұйық дауыс және дауыстылар орын алмасты, дауыстылар тиісінше *ě және *a-ға дейін ұзартылды. Шығыс славян тілдері оның орнына плеофония деп аталатын процеске ұшырады: сұйық дауыссыздан бұрынғы дауыстының көшірмесі одан кейін қосылды. Дегенмен, *el *olo-ға айналды, *ele-ге емес. Батыс славян тіліндегі жағдай одан да күрделі. Чех және словак тілдері Оңтүстік славян үлгісін қабылдап, ұзартылған метатезді қолданды. Поляк және сорб тілдері метатезден өтті, бірақ ұзартусыз, ал солтүстік-батыс лехиттік тілдер (помераниялық, словин және полаб) *or-ды ешқандай метатезсіз сақтап қалды. Протославяндық ОКС болғ. Мак. С. Слвн. Чех. Слвк. Пол. Каш. Бел. Рас. Укр. *el lě le/lja le lije/le/li le le lie le le olo olo olo, oli *ol la la la la la la la la ło ło *er rě re/rja re rije/re/ri re ře rie rze rze ere ere ere *or ra ra ra ra ra ra ra ra ro ar oro oro oro, ori

Болгар тіліндегі le/lja, re/rja нұсқалары, серб-хорват тіліндегі lije/le/li, rije/re/ri нұсқалары – диалектілік айырмашылықтар. Украин тіліндегі oli, ori нұсқалары *ō > дыбыстық өзгерісінен туындады, онда *o белгілі бір акценттік жағдайларда жоғалған «ер» алдында ұзартылды.

Жоғары дауыстылар

Түрлі қыз тілдеріндегі жоғары дауыстылар бар сұйық дифтонгтардың эволюциясы әртүрлі. Кейбір Батыс славян және Оңтүстік славян тілдерінде сөздік соноранттар пайда болады, ал басқаларында (мысалы, поляк тілінде) контекстке байланысты дауысты-дауыссыз немесе дауыссыз-дауысты тізбегі пайда болады, бұл сөздік соноранттар бар ертерек кезеңді қабылдау арқылы оңай түсіндіріледі (бұрынғы ь немесе ъ дыбыстарының палаталдануға немесе оның болмауына әсері). Алайда, Шығыс славян тілінде үнемі е немесе о дауыстыларымен дауысты-дауыссыз тізбегі болады, оны сұйық дифтонгтардың иерлерге қатысты өзгерістерге дейін өзгермеген деп болжау арқылы оңай түсіндіруге болады (осы тізбектегі иерлер әрқашан күшті деп есептелген). Нәтижесінде, пікірлер екіге бөлінген: кейбір ғалымдар жоғары дауысты сұйық дифтонгтардың орта славян тілінің басында (оның ішінде ортаңғы дауысты сұйық дифтонгтардың метатезіне дейін) сөздік соноранттарға айналғанын, ал басқалары сөздік соноранттарға өзгеріс орта славян тілінің соңғы өзгерістерінің бірі болғанын және көптеген тілдерде мүлдем болмағанын (мысалы, Шығыс славян тілінде) жақтайды. Ежелгі шіркеу славян тілінде бұл *lь, *lъ, *rь, *rъ деп жазылған, метатезис орын алғандай. Алайда, әртүрлі ішкі деректер бұл түпнұсқа протославян *lь, *lъ, *rь, *rъ дыбыстарынан өзгеше әрекет еткенін көрсетеді, сондықтан олар, басы артық, сөздік соноранттар ретінде айтылған болуы мүмкін. (Бұл кейінірек тілдердегі деректермен де сәйкес келеді.) Қолжазбаларда бұл орында тек бір дауысты дыбыс кездеседі, көбінесе *ъ, бірақ кейбір қолжазбаларда *ь да тұрақты түрде қолданылған. Бұл палаталдануға ие сөздік соноранттардың палаталдануға ие емес соноранттарға біріккенін көрсетеді. Сөздік соноранттар чех және словак тілдерінде өзгеріссіз сақталған. Македония, серб-хорват және словен тілдерінде сөздік r сақталған, бірақ сөздік l алдынан эпентетикалық дауысты қосылған. Болгария тілінде екеуінің алдынан да эпентетикалық ǎ қосылған. Серб-хорват тілінде де l дауыстық жүйесі пайда болған. Шығыс славян тілінде *ьr және *ъr сәйкесінше ер және ор болып қайта жаңартылған, ал *ьl және *ъl ол болып біріктірілген (протославян *vьlna > Шығыс славян вълна > орыс волна), *el және *ol оло болып біріктірілуімен ұқсас. L дауыстық жүйесі кейін белорус және украин тілдерінде пайда болды: мысалы, протославян vьlkъ > көне Шығыс славян вълкъ > украин вовк, белорус воўк.

The evolution of the liquid diphthongs with high vowels in the various daughter languages is more diverse. In some West Slavic and South Slavic languages, syllabic sonorants appear, and in others (e. g. Polish), either vowel consonant or consonant vowel sequences appear depending on the context, which is most easily derived by assuming an earlier stage with syllabic sonorants (with the former occurrence of ь or ъ transferred into palatalization or lack thereof). East Slavic, however, consistently has vowel consonant sequences with e or o as the vowel, which can be easily derived by assuming that the liquid diphthongs continued unchanged until the changes involving yers (assuming that the yers in these sequences were always treated as if strong). As a result, there is a divergence of opinion, with some scholars assuming that the high vowel liquid diphthongs evolved into syllabic sonorants early in the Common Slavic period (even before the metathesis of the mid vowel liquid diphthongs), while others assume that the change to syllabic sonorants was one of the last changes in the Common Slavic period and did not occur at all in many languages (e. g. East Slavic). Old Church Slavonic writes these as *lь, *lъ, *rь, *rъ, as if metathesis had occurred. However, various internal evidence indicates that these behaved differently from original Proto Slavic *lь, *lъ, *rь, *rъ, and hence were probably actually pronounced as syllabic sonorants. (This is also consistent with evidence from later languages.) In the manuscripts, only a single vowel is found in this position, usually *ъ but also consistently *ь in a few manuscripts. This appears to indicate that the palatal(ized) syllabic sonorants had merged into the non palatal ones. The syllabic sonorants are retained unchanged in Czech and Slovak. In Macedonian, Serbo Croatian and Slovene, syllabic r is retained but an epenthetic vowel was inserted before syllabic l. Bulgarian inserted an epenthetic ǎ before both. Serbo Croatian also underwent l vocalization. East Slavic reflects original *ьr and *ъr as er and or respectively, but merges *ьl and *ъl as ol (Proto Slavic *vьlna > East Slavic вълна > Russian волна), similarly to the merger of *el and *ol as olo. L vocalization later occurred in Belarusian and Ukrainian: for example, Proto Slavic vь̑lkъ > Old East Slavic вълкъ > Ukrainian вовк , Belarusian воўк .

Мұрынның ę және дауыстылары

Алғашында мұрындық дауыстылар көптеген славян тілдерінің диалектілерінде сақталған, бірақ көп ұзамай одан әрі өзгерістерге ұшырады. Назализм қазіргі поляк тілінде, сондай-ақ словен тілінің кейбір шеткі диалектілерінде (мысалы, Каринтия диалект тобы) және болгар/македон тілдерінде (мысалы, Салоники мен Кастория аймақтарында) сақталған. Дегенмен, басқа славян тілдерінде мұрындық дауыстылар мұрындықтылығын жоғалтып, басқа дауыстылармен бірікті. Нәтижелері мынадай:

Proto Slavic OCS Bulg. Mac. S C Slvn. Czech Slvk. Pol. Bel. Russ. Ukr. *ę ę e ja, e e ẹ̄ a, ě a, ä ię ja ja *ę̄ ę̄ ē á, í ia ią *ǫ ǫ ǎ ja, a u ọ̄ u u ę u u u *ǭ ǭ ū ou ú ą

Ұзын және қысқа мұрындық дауыстылар негізінен екпін айырмашылықтарынан пайда болды. Жаңа екпін әрқашан ұзын дауыстыларды тудырды, бірақ қалған екпіндердің (циркумфлекс және ескі жіңішке) нәтижесі диалектке байланысты болды. Толығырақ жоғарыда қараңыз. Чех тілінде көрсетілген екі нәтиже тиісінше қатты және жұмсақ ортада кездеседі. "Қатты орта" – альвеолярлық консонанттың алдындағы қатты (көкшелік немесе жұмсақ емес) дыбыс. Словакия тілінде *ę > ä лабиалдардан кейін, әйтпесе a. Поляк тілінде түпкі *ę және *ǫ дыбыстарын олардың алдындағы консонантты палаталдауы арқылы ғана ажыратуға болады. Македон тілінде көрсетілген екі нәтиже сәйкесінше сөз басында және сөз басында емес ортада кездеседі.

Қазіргі заманғы прозодикалық құбылыстар

Қазіргі славян тілдері фонемиялық дауысты ұзындығы, акцент және тонның прозодикалық құбылыстарының кездесуімен ерекшеленеді, олардың барлығы ортақ славян тілінде (ОС) болған, толық сақталудан (серб-хорват тілі) толық жоғалуға дейін (поляк тілі) ауытқып келеді. Дегенмен, нақты бір тілде ұзындықтың, акценттің және/немесе тонның көрінуі, осыған сәйкес ОС құбылыстарын қалпына келтіру деңгейімен міндетті түрде сәйкес келе бермейді. Мысалы, серб-хорват әдеби тілінің барлық стандартты формаларында фонемиялық тон болғанымен, оларды кезеңді ОС тонын қалпына келтіру үшін пайдалануға болмайды; тек кейбір стандартты емес диалекттер (мысалы, чакавиан диалектісі) осы тұрғыда пайдалы. Сол сияқты, македон тілінде (маргиналды) фонемиялық акцент болғанымен, ол ОС акцентінің орнын жалғастырмайды. Керісінше, қазіргі поляк тілінде дауысты ұзындығы болмаса да, кейбір дауысты сапаларының айырмашылықтары (мысалы, мұрындық дауыстыларда) бұрынғы ұзындық айырмашылықтарын көрсетеді. Фонемиялық тон тек батыс оңтүстік славян тілдерінде – серб-хорват және кейбір словен диалектілерінде (оның ішінде екі әдеби стандарттың бірінде) кездеседі. Фонемиялық ұзындық серб, хорват, словен, чех және словак тілдерінде кездеседі. Фонемиялық акцент серб-хорват, шығыс славян тілдерінде, болгар, солтүстік кашуб диалектілерінде, словен тілінде аздап және македон тілінде одан да аздап кездеседі. Қазіргі тілдердің қайсысы ОС прозодикалық ерекшеліктерін сақтайтыны туралы сөз болғанда, ұзындық, тон және акценттің бір-бірімен тығыз байланысқандығын түсіну маңызды. Ортаңғы ОС-та фонемиялық ұзындық болған жоқ, ал кезеңді ОС ұзындығы көбінесе тондық және акценттік өзгерістерден пайда болды. (Сонымен қатар, кейбір ұзын дауыстылар дауыстылардың жиырылуынан немесе жоғалған «ер» алдындағы дауыстылардың ұзартылуынан пайда болды, әсіресе чех және словак тілдерінде.) Сондықтан, кейбір тілдердегі (мысалы, чех тіліндегі) ұзындық айырмашылықтары басқа тілдердегі (мысалы, серб-хорват тіліндегі) тондық айырмашылықтарға сәйкес келуі мүмкін.