Кіріспе

Photinia (/f//oʊ/'/t//ɪ//n//i//ə//, //f//ə// /) – шағын ағаштар мен ірі бұталардың шамамен 30 түрінен тұратын туыс, бірақ таксономиясы соңғы уақытта үлкен өзгерістерге ұшырады, кейде Heteromeles, Stranvaesia және Aronia туыстары Photinia-ға қосылады. Олар роза тұқымдасына (Rosaceae) жатады және алмамен туыс. Ботаникалық туыс атауы грек тіліндегі «photeinos» сөзінен шыққан, ол «жарық», «жылтыр» деген мағынаны білдіреді және көбінесе жылтыр жапырақтарымен байланысты. Көптеген түрлері мәңгі жасыл, бірақ жапырақты түрлері де кездеседі. Шағын алма пішіндес жемістерінің мөлшері 4–12 мм аралығында болады және көп мөлшерде түседі. Олар күзде пісіп, көбінесе қыстың ортасына дейін бұтада тоқталып тұрады. Құстар бұл жемістерді тамақ ретінде пайдаланады, олардың тұқымдарын нәжісі арқылы таратып, өсімдіктің таралуына көмектеседі. Бұл түрлердің табиғи ареалы жылы және қоңыржай Азияға – Гималайдан бастап Жапонияға дейін, оңтүстікке қарай Үндістан мен Таиландқа дейін созылады. Дегенмен, олар әсем гүлдері мен қызыл жемістері үшін бүкіл әлемде сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі. «Photinia» ғылыми атауы жиі қолданылатын атау ретінде де пайдаланылады. Кейде «Рождество жидегі» деген атау да қолданылады, бірақ бұл шатасуға әкелуі мүмкін, себебі ол Heteromeles, Lycium, Schinus және Ruscus сияқты бірнеше туыстарға жататын өсімдіктерге де қолданылады. «Photinia» атауы сонымен қатар бұрын осы туысқа кірген Мексика мен Орталық Америка тауларында өсетін шағын ағаштардың бірнеше түрлеріне де қолданыла береді.

Сипаттама

Фотониялар әдетте 4–15 м биіктікте өседі, көбінесе бұрышты бұтақтары бар, дұрыс емес тәждерімен ерекшеленеді; бұтақтары көбінесе (әрдайым емес) тікенді болады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, тұтас немесе ұсақ тісті, түрлеріне қарай 3–15 см ұзындықта және 1,5–5 см енінде болады; көптеген түрлері мәңгі жасыл, бірақ бірнешеуі жапырақты. Гүлдері маусымның басында тығыз шоғырлы гүлшошаларда гүлдейді; әр гүлдің диаметрі 5–10 мм, бес дөңгелектелген ақ жапырақшасы бар; олардың иісі жұмсақ, қызылжебе иісіне ұқсас. Жемісі – 4–12 мм диаметрлі, жарқыраған қызыл түсті, жидек тәрізді шағын алма тәрізді жеміс, күзде көп мөлшерде пісіп, қыс бойы сақталады. Жемістерін құстар жейді, оның ішінде торғайлар, қарлығаштар және сүйріктер; тұқымдары олардың құрылысы арқылы таралады. Фотония түрлері кейде қарапайым изумруд, қауырсынды тікен және жіңішке еврей әрпі сияқты кейбір Lepidoptera түрлерінің личинкаларына тамақ ретінде қолданылады. Фотониялар жапырақ шіруіне шалдығады. https://homeguides.sfgate.com/photinia-blight-43033.html.

Уыттылық

Фотонияның кейбір түрлері жапырақтары мен жемістерінің жасушаларындағы вакуольдерде цианогенді гликозидтердің болуына байланысты уытты болады. Жапырақтарды шайнағанда бұл заттар бөлініп, тез түрленеді және жасушалық тыныс алуды бұзатын сутегі цианидіне (HCN) айналады. Құрамында пайда болатын HCN мөлшері түрлер арасында айтарлықтай өзгешеді және көбінесе жас жапырақтарда көп болады. Тұяқты жануарлар цианогенді гликозидтерге ерекше сезімтал, себебі олардың ас қорыту жүйесінің алғашқы бөлігі (қарын) HCN-ді босату үшін, бірқарынды омыртқалы жануарлардың асқазанына қарағанда қолайлы жағдай жасайды.