Кіріспе
Камерунның Адамуа аймағы – Камерун Республикасының құрамына кіретін аймақ. Ол оңтүстікке қарай Орталық және Шығыс аймақтарымен, оңтүстік-батысқа қарай Солтүстік-Батыс және Батыс аймақтарымен, батысқа қарай Нигериямен, шығысқа қарай Орталық Африка Республикасымен (ЦАР) және солтүстікке қарай Солтүстік аймақпен шектеседі. Бұл таулы аймақ Камерунның орманды оңтүстігі мен саванналы солтүстігі арасындағы кедергі болып табылады. Жер ауданы шамамен 64 000 км² құрайтын Адамуа, Камерунның он аймағының арасында үшінші орында тұрады. Дегенмен, жері құнарсыз және сирек қоныстанған, себебі көбі мал өсіруге пайдаланылады. Мұсылман фульбе (фулани) этностық құрамының басым бөлігін құрайды, сонымен қатар тикар, гбая және басқа да халықтар аз санда кездеседі.
The Adamawa Region is a constituent region of the Republic of Cameroon. It borders the Centre and East regions to the south, the Northwest and West regions to the southwest, Nigeria to the west, the Central African Republic (CAR) to the east, and the North Region to the north. This mountainous area forms the barrier between Cameroon's forested south and savanna north. At almost 64,000 km2 in land area, the Adamawa is the third largest of Cameroon's ten regions. The land is rugged and sparsely populated, however, as most is devoted to the rearing of cattle. The Muslim Fulbe (Fulani) form the major ethnic group, though Tikar, Gbaya, and other peoples are present in lesser numbers.
Халықтың алғашқы көші-қоны
Адамуаның ең көне халқы әртүрлі палеосудандық халықтар болды. Олардың көпшілігі 8-ші немесе 9-шы ғасырда басып кірген судандық топтармен ығыстырылды немесе сіңірілді. Олардың ішінде Мбум (Мбум), Ндоро (Дуру), Кутин (Кутин), Лака Mbere, Чамба, Доайо, Фали, Мундун (Моундун) және Тупури (Тупури) халықтары бар. Чад көліне қарасты Канем-Борну империясы осы тайпалармен байланыс жасады. Олар бұл аймақты Фумбина немесе Мабина деп атады (бұл атау қазіргі Нигерия және Орталық Африка Республикасындағы қазіргі провинцияны және аумақтарды білдіреді). Канем-Борну 1349 және 1385 жылдар аралығында қазіргі Нигериядағы Канодағы ислам орталығы арқылы ислам дінін аймаққа әкелді. Дегенмен, тек бірнеше билеуші, ақсүйек немесе саудагер ғана исламды қабылдады. 14-шы және 17-ші ғасырлар аралығында Чад аймағынан тағы көптеген тайпалар келді. Олардың ішінде Бамилеке, Бамун, Ком, Нсо, Тикар, Видикум және Вимбам сияқты жартылай банту тайпалары бар. Сондай-ақ Банту тайпалары да келді, мысалы Бети Пахуин, Мака және Нжем. Басқа топтардың ішінде қазіргі Орталық Африка Республикасынан келген Гбая және Чад көлі аймағынан келген Вуте халықтары болды. Вутелер аймақтың алғашқы теміршілері болды және олар Мбамнян (қазіргі Баньо) және Тибаре (қазіргі Тибати) қалаларын құрды. Жартылай банту халықтары 17-ші және 19-шы ғасырлар аралығында Мбам өзенінің бастауына дейін біртіндеп оңтүстікке қарай жылжыды. Бантулар олардан шығысқа қарай, Адамуа жазығының оңтүстігіне қоныстанды. Осы халықтардың бірі немесе барлығы Баньо, Тибати және Нгаундере қалаларын салған. Ал банту және жартылай банту тайпаларының шабуылдары ұзақ уақыттан бері қоныстанған судандық халықтарды солтүстікке қарай ығыстырды. Мбум, Ндоро, Кутин және Лака Mbere қазіргі провинцияның солтүстік бөлігіне көшіп кетті, ал қалған судандықтар одан да алысқа кетті. Бұл кезең Адамуа аймағының халқының қазіргі заманға дейінгі ең жоғары деңгейін көрсетеді. Алайда, аймақ үшін ауыр салдарға әкелген бір оқиға болды: фульбелердің келуі.
Фулбе джихады
Алғашқы фулбе қоныс аударушылары Адамаваға қазіргі Нигериядан немесе Камерунның солтүстігінен 13 ғасырда келді. Бұл қоныс аударушылар мен көшпелілердің саны ешқашан көп болған жоқ, және олар көбінесе басқа тайпаларға бағынышты болды. Дегенмен, уақыт өте келе, фулбе иммигранттарының үздіксіз ағыны көптеген аймақтарда фулбе қауымдастықтарының құрылуына әкелді. Бұл ертедегі фулбелер 17 ғасырда ислам дінін қабылдады, бастапқыда қонысқа ұйымдасқан, яғни қалалық фулбелер қабылдады. 1804 жылы аумақтағы және одан тыс жерлердегі фулбелер пұтқа табынушы тайпаларға бағынудан көңілі тоқырады. Олар сонымен қатар мал жаюға қолайлы кеңірек аумақтарды іздеді. Фулбе басшысы Усман дан Фодио осы сезімге жауап ретінде джихадқа шақырды. Усман өзінің лейтенантын Модима Адам әл Хасан, немесе Модибо Адама деп атады, ол Фумбинаның ламидосы болды, және Адама аумақта жылдам түрде әскер жинады. Адаманың күштері дерлік тоқтатылмас болды. Ол 1835 жылы Мбамнян және Тибаредегі маңызды вуте орталықтарын басып алды, оларды тиісінше Баньо және Тибати деп атады. Адаманың 1847 жылы қайтыс болуымен, фулбе атты әскерлері батыста Нігер өзенінен, шығыста Логон өзенінен, солтүстікте Сахарадан және оңтүстікте Санага өзенінен бастап, Сокото халифатын құрды. Адаманың әмірлігі (Адамава әмірлігі деп белгілі) губернаторларға бағынышты округтерге бөлінді; Адамава платосы Нгаундере бөлімшесіне кірді. Жергілікті халықтарға қарсы күрес көп жылдар бойы жалғасты. Шамамен 1830 жылы фулбелер Мбум ауылы Дельбені басып алды, оны жақын орналасқан төбенің атымен Нгаундере деп атады. Көптеген мбум ислам дінін қабылдап, сол жерде қалды, бірақ көптеген басқалары солтүстікке көшті. Қала Ардо Нджобди ламидатының орталығына айналды. 1835 жылдан бастап, фулбе иммигранттары жаңадан басып алынған аумақтарға көптеп ағылып келді. 1850 жылға қарай фулбелер Камерунның солтүстігінде берік орнықты. Жергілікті халықтар бағындырылды және жергілікті ламидолардың билігіне бағындырылды. Жергілікті халық ислам дінін қабылдауға, құлдыққа түсуге немесе қашуға мәжбүр болды. Фулбе саудагерлері солтүстік Африкадан тұз бен жылқыларды қабылдап, солтүстіктегі мұсылман империяларында сатуға арналған құлдарға айырбастады. Аз ғана құлдар Атлант мұхиты арқылы сауда үшін оңтүстікке жіберілді. Қарсылық көрсеткен топтар тікенді тауларға немесе оңтүстіктегі ормандарға қашудан басқа амалдары қалмады. Фулбелермен соғысқан Гбая сияқты тікелей көршілес топтар өздерінің жолында жатқан басқаларын, мысалы Камерунның банту халықтарын ығыстырды. Осылайша, фулбе джихады Камерунның оңтүстігінде халықты қоныстандырудағы ең маңызды оқиғаға айналды. Дегенмен, джихад Камерунның солтүстігін тек қана халықтан айырды. Фулбе басқыншылары жаңа елді мекендер құрмады. Олар бағындырылған жерлерін мал жаюға пайдаланды. Осы топтардың көптеген бөліктері Камерунның жаңа отарлаушыларымен – немістермен байланысқа келгенде әлі де көшіп жатты.
Еуропалық байланыс
1822 жылы британдық зерттеушілер Адамуа аймағына алғашқы еуропалықтар ретінде келді. Германиялық дәрігер Густав Начтигал 1869-1873 жылдар аралығында бұл аймақты жан-жақты зерттеген алғашқы батыстық болды. Начтигал аймақта қандай топтар тұратынын, олардың көршілерімен қарым-қатынасы қалай екенін және аймақтан қандай пайдалы қазбаларды алуға болатынын мұқият бақылады. 1882 жылы британдық Эдуард Э. Флегель Начтигалдан кейін Адамуа әмірлігін зерттеді, сауда байланыстарын орнатты және оңтүстікке қарай Баньоға дейін жетті. Алайда, ол 1883 жылы экспедиция барысында қайтыс болды, соның салдарынан Батыс пен Фулбе империясы арасындағы бейбіт байланыс үзілді. Оның орнына Германия 1884 жылы Адама империясының бір бөлігін аннексиялады, ал қалған бөлігі Британдық Нигерияның құрамына кірді. Еуропалықтар үшін Адама әмірлігі болмай қалды.
Германия әкімшілігі
Фулбелер неміс үстемдігіне күшті қарсылық көрсетті. Неміс губернаторы Джеско фон Путткамер көтерілістерді басу үшін капитан фон Кампц басқаратын әскерлерді жіберді, ал 1899 жылдың 7 мамырында Баньо бас сауғалаған алғашқы маңызды қалаға айналды. Тибати бір айдан кейін, ал Нгаундере 1901 жылдың 20 қыркүйегінде түсті. Адамуа жазығы көбінесе бейбіттендірілді, ал немістер маңызды сауда қаласы Гаруаға қарай солтүстікке жылжыды. Германия ақырында Фулбелерге қарсы жеңіске жетті, ал қазіргі Адамуа Нгаундере әкімшілік аймағының, немесе "тұрғын үйінің" құрамына кірді. 1902-1903 жылдары Германия көптеген ламидолардың неміс бақылауында болса да билікте қалуына рұқсат берді; ынтымақтастық көрсетпеген билеушілер қызметтен алынды. Колониялықтар сонымен қатар аймақтың мұсылман емес халқын исламға өткізуге ынталандырды, себебі бұл оларды неміс губернаторына бағынышты ламидолардың билігіне бағындыратын еді.
Француздық әкімшілік
1916 жылы Германияның Африкадағы жеңілісі Бірінші дүниежүзілік соғыста француздарға аймақты бақылауға мүмкіндік берді, бұл аймақтың бір ғасырдың ішінде үшінші оккупациялық күші болды. Жаңа губернаторлар аймақты Мора Гаруа әкімшілік аймағына қосты, астанасы Гаруа қаласы болды. Француз колониялық саясаты неміс алдыңғыларынан көп өзгешеленбеді. Ламидолар формалды билікте қалды, бірақ олар француз саясатын іске асыруы тиіс еді. Франция қарсылық көрсеткен билеушілерді де жойды, және 1936 жылға қарай аймақта 39 ламидо мен бір сұлтан болды. Францияның аймаққа басты үлесі – инфрақұрылымды жақсарту болды. Жол құрылысы, әсіресе француз үкімдігі кезінде қарқын алды, отарлаушылар Фумбаннан Гаруаға Баньо, Тибати және Нгаундере арқылы жол салдырды. 1956 жылы Франция Батыс Африкадағы барлық колонияларын өздік басқаруға көштірді. Андре Мари Мбида Камерунның алғашқы премьер-министрі болды. Бірақ Мбида Абонг Мбанг қаулыларын қабылдағанда мұсылмандық солтүстіктің наразылығын тудырды. Олардың бірі Камерунның солтүстігін «демократияландыруды» талап етті, мұсылман билеушілері бұл олардың ықпалын жоюдың коді екенінен қорқып еді. Мұсылман лидерлері Камеруннан бөлініп, француздық Чадқа қосылуымызды талап етті, егер қаулылар қайта қаралмаса. Осы оқиғалар Мбиданың премьер-министрліктен қуылтуына және оның орнына елдің солтүстігінен шыққан мұсылман Ахмаду Ахиджоның тағайындалуына әкелді.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
Ахиджо 1960 жылғы 1 қаңтарда ел тәуелсіздік алғаннан кейін Камерунның тұңғыш президенті болды. Ол өз туған солтүстік аймағын дамытуға көп күш жұмсады, мысалы, Яундеден солтүстікке қарайғы жолды кеңейтіп, Камерунның солтүстігі мен оңтүстігін жақсырақ байланыстырды. Одан кейін теміржол салынып, құрылысы 1961 жылы басталып, он жылдан соң Нгаундереге жетті. Солтүстік мұсылмандары Камерунның екінші президенті Пол Бияның келуіне күдікпен қарады. Бұл бастысы Мусса Яя деген Ахиджоның жақтасының есесінен болды, оны Бия мен баспасөз ламидоларды жаңа басшыға қарсы қоюға тырысқан деп айыптады. Бия бүгінде провинцияда біршама қолдауға ие, бірақ оның танымалдылығы Камерунның оңтүстігіндегідей жоғары емес. Мұның себебі Бияның солтүстіктегі іс-әрекеттері азы болды. Ол 1983 жылы Солтүстік провинцияны үш бөлікке бөліп, қазіргі Алыс Солтүстік аймағын (Камерун), Солтүстік және Адамава провинцияларын құрды. Сондай-ақ ол Нгаундере университетін ұлттық жүйеге қосты. 2014 жылдың басында Орталық Африка Республикасындағы зорлық-зомбылықтан қашқан мыңдаған босқындар Адамава аймағы, Шығыс аймағы және Солтүстік аймақтың шекаралық қалалары арқылы Камерунға келді.
2008 жылғы президенттік жарлық провинцияларды жойды
2008 жылы Камерун Республикасының Президенті Пол Бия «Провинцияларды» тарату және олардың орнына «Аймақтарды» енгізу туралы қаулыларға қол қойды. Осылайша, елдің барлық он провинциясы енді «Аймақтар» деп аталады.
Жер
Адамуа – Камерунның геологиялық тұрғыдан алуан түрлі аймақтарының бірі. Нигериямен шекарадағы Готель және Мамбила таулары негізінен граниттен тұрады, олар кристаллдық және метаморфтық жыныстарға, мысалы, мика, шиста және гнейске ауысады. Бұл жерлер көбінесе вулкандық базальтпен жабылады, бұл комбинация Фаро өзеніне дейін басым. Одан шығысқа қарай тағы да граниттер басым, бірақ шөгінді тау жыныстары Мбере өзенінің аңғарын құрайды, ал оны метаморфтық тау жыныстарының аймағы қоршап тұрады. Лом өзені де метаморфтық жыныстар аймағында басталады. Вулкандық жыныстар солтүстік-батыста Готель тауларының шығысында және провинция астанасы Нгаундеренің солтүстік-шығысында, Солтүстік провинциямен шекарада кездеседі. Топырақтар көбінесе қоңыр немесе қоңыр-қызыл түсті латериттерден тұрады, бұл құрғақ және ылғалды мерзімдердің жылдық алмасуының және таулардағы топырақ эрозиясының нәтижесі. Темір мен алюминийдің жоғары құрамы тотығу салдарынан беткі қабатта қатты қабықшалардың, дюракросттың немесе кирассалардың пайда болуына себеп болады. Лом аңғарының топырағы – шикізаттың жақсы жетілмеген құрамы, сондай-ақ Мбакау суқоймасының солтүстік-батысында және Фаро өзенінің батысындағы топырақ та осы сипатта. Провинцияның ең солтүстік-батыс бөлігінде темірлі топырақтар кездеседі, ал провинцияның көптеген тауларында, соның ішінде Готес пен Мамбилаларда бірнеше топырақ түрлерінің қоспалары бар.
Су бұру
Адамуа кейде Камерунның «су мұнарасы» деп аталады, себебі елдің көптеген өзендері осы аймақта басталады. Олардың бәрі тропикалық режимде, мамырдан қыркүйекке дейінгі жаңбырлы маусымда судың көп болуымен, ал қазаннан сәуірге дейін судың азаюымен немесе тіпті толық құрғауымен сипатталады. Олардың кейбіреулері, мысалы, Мбакау су қоймасы маңындағы Джерем, маусымдық су тасқынына ұшырайды. Облыстың өзендері үш түрлі бассейне жатады: Нигер өзеніне, Чад көліне және Атлант мұхитына құятын өзендер. Майо-Део өзені Готель тауларынан басталып, Солтүстік провинцияға құяды. Фаро өзені Майо-Деодан біршама шығысқа қарай басталып, Вина және Фаро-Део бөлімдері арасында шығысқа және солтүстікке қарай кең, доға тәрізді бағытта ағып, Солтүстік провинцияға келіп қосылады (екі өзен ақырында бірігеді). Чад бассейнінде екі ірі өзен бар. Мбере өзені Меиганга қаласынан солтүстікке қарай басталып, Солтүстік провинция мен Орталық Африка Республикасымен шекараға қарай солтүстік-шығысқа қарай ағады. Вина өзенінің бастауы Нгаундеренің солтүстігінде орналасып, содан кейін Солтүстік провинцияға кіреді. Бұл екі өзен бірігіп Логон өзенін құрайды. Мбам, Ким және Джерем Атлант бассейнінің ірі өзендері болып табылады. Мбам және Ким оңтүстік-батыстан басталып, Орталық провинцияға құяды. Джерем шығыс және батыс салаларынан құралып, олар Мбакау су қоймасында бірігеді. Одан кейін өзен оңтүстікке қарай Шығыс провинциясына құяды. Су қоймасының (екі миллион куб метр су сыйымдылығы бар) арқасында Джерем Камерун үшін маңызды гидроэлектр энергиясының көзіне айналды. Соңында, Лом өзені Меигангадан шамамен 60 км шығысқа қарай басталып, оңтүстікке қарай Шығыс провинциясына құяды. Джерем ақырында Санага өзеніне айналады, ал басқа өзендердің бәрі соған құяды. Аймақтағы ұзаққа созылған жанартаулық белсенділік нәтижесінде бірнеше кратерлік көлдер пайда болған, олар сумен толған құлаған жанартаулардың қалдықтары. Ең танымалдары – Нгаундереге жақын орналасқан Тисон (Тайсон, Тиссон) және Мбаланг көлдері.
Көңіл көтеру
Адамуа жерін күшті геотермиялық күштер қалыптастырды. Облыс Оңтүстік Камерун үстіртінің бір бөлігі ретінде оңтүстіктен басталады. Жер бедері 6 градус ендігіне дейін бірте-бірте, бірақ тегіс емес көтеріледі. Осы жерде Адамуа үстірті басталады, ол 1000-ден 2000 метрге дейінгі биіктікте (орташа есеппен шамамен 1100 метр) және Нигериядан Орта Африка Республикасына дейін созылады. Биіктік Джерема және Мбере аңғарларында, сондай-ақ Нгаундеренің солтүстігіндегі шекарада 500 метрге дейін төмендейді. Үстірт шамамен 8 градус солтүстікке дейін жалғасады, содан кейін Бенуэ төмендігіне тік жартастар мен белсенді жанартаулар арқылы күрт төмендейді (бірақ бұл өтпелі аймақ көбінесе Солтүстік провинцияда орналасқан). Аймақтың өзінде де жарылымдар бар, олардың ең ірісі – Креда кезеңінен бастау алған Камерун жарылымы. Мбанг таулары осы жарылымды бойлай шығысқа қарай тікелей созылады. Облыста басқа да таулар кездеседі. Мамбила таулары Нигериядан және Солтүстік-Батыс және Батыс провинцияларынан оңтүстік-батысқа қарай созылады. Готельдер олардан солтүстікке қарай, Нигериямен шекарада орналасқан. Бұл таулардың барлығы Камерун қырқасының бір бөлігін құрайды. Готельдерде орналасқан Чабал Мбабо – ең биік шыңы, оның биіктігі 2460 метр.
Өсімдіктер мен жануарлар әлемі
Адамуаның өсімдік жамылысы адамның әрекетінен көп өзгерген. Бұрын бұл аймақ тығыз орманды болған, бірақ қайталап өртеу және малдың басыптап жүруі жер бедерін өзгертіп жіберді. Оңтүстікте бұл – Гвинея саваннасы, Камерунның орманды оңтүстігі мен шөлейт солтүстігі арасындағы көшіру аймағы. Ал үстіртінде саванна жалғаса береді, бірақ ағаштар аз. Шөп жамылғысы біркелкі және тығыз, ал өзен аңғарларында бастапқы өсімдіктер әлі де сақталған. Ландшафтта сирек кездесетін ағаштар 1800 метр биіктікке дейін мәңгі жасыл және жапырақты болып келеді, одан кейін папоротниктер мен бамбуктар басым болады. Шөптер – өсімдіктердің басым түрі, тек орманды аймақтар мен кейбір бұталы жерлерде ғана ерекшеленеді. Сонымен қатар, Майо Баньо бөлігінің оңтүстік-батыс жартысы тығыз орманды саванна болып табылады. Адамуада екі ұлттық қорық бар. Олардың біріншісі – Адамуа және Шығыс провинцияларында 4165 км² аумақты қорғайтын Мбам және Джерем ұлттық паркі. Бұл парк саванна мен орманның кең аумақтарын қамтитынымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, Боумба Нджида ұлттық паркінің шағын бөлігі Солтүстік провинциядан бұл аймаққа дейін созылады.
Елдестіру үлгілері
Адамуада халық сирек қоныстанған. Аумақтың үлкен бөлігі дерлік фулбе малшыларының мал өсіруіне арналған, бұл жайылымдар тек шашыраңқы елді мекендермен толықтырылған. Камерун үкіметі фулбе малшыларын отырықшы өмір салтына көндіруге тырысты, бірақ көшпелі дәстүрлер өзгеруге көңіл білдірмейді. Алайда, саванна оңтүстікке қарай ығысқандықтан, қазір Орталық және Шығыс провинцияларына қоныс аударушылардың саны көбейді. Нгаундере Камерунның солтүстік-оңтүстік темір жолының соңғы станциясында орналасқандықтан, Камерунның ең қарқынды дамитын қалаларының біріне айналды. Қазіргі қала – бұл дәстүрлі қаланы айнала қоршаған, қиялы жоқ көшелердің кең аумағы. Бұл аймақ провинцияның этникалық әртүрлілігінің шағын үлгісі болып табылады, өйткені Адамуаның көптеген халықтарының өкілдерін мұнда кездестіруге болады. Оңтүстік-батыстағы Майо Баньо ауданының халық тығыздығы провинцияның қалған бөлігіне қарағанда сәл жоғары, себебі Мамбила және Конья тайпалары Мамбила тауларында, ал Вуте және Пере тайпалары Готель тауларында тығыз қоныстанған. Пере тайпасын Кутин немесе Кутин деп те атайды, бірақ бұл шын мәнінде фулбелер берген, "иттер" деген мағынаны білдіретін, өте қорлаушы сөз. Солтүстік шекарадағы халық тығыздығы фулбе аймағына қарағанда сәл жоғары.
Адамдар
Тіл Адамуаның этностық топтарын жіктеудің ең қолайлы құралы болып табылады. Халықтың көп бөлігі әртүрлі оңтүстік бантоид тілдерінде сөйлейді. Бұл бантоидтық халықтар негізінен провинцияның батыс үштен бірін, Фаро және Део, сондай-ақ Майо Баньо бөлімдерін қамтиды. Ндоро – ең солтүстіктегі топ, олар Нигерия шекарасындағы Жоғарғы Майо-Деода тұрады. Олардың оңтүстігінде Мбумдар «Суга» деп атайтын Ньем-Ньемдер орналасқан, Майо Баньо бөлімінің солтүстік үштен бірінде және Мэн өзенінің батыс жағалауында. Вутэ халқы олардан оңтүстікке қарай, Нигерия шекарасында және Мбаркау су қоймасының оңтүстік-батыс жағалауындағы екінші халық орталығында тұрады. Мамбилалар оңтүстік-батыс шекарада, ал Коньялар Баньо-Банким жолы бойында олардан ішкі аймаққа қарай орналасқан. Тикарлар провинцияның оңтүстік-батыс бұрышында, ал олардың аумақтары көршілес провинцияларға дейін созылады. Адамуа тілдерінде сөйлейтін халықтар келесі ірі топты құрайды. Перелер осы топтардың арасында ең батыста орналасқан, үш негізгі шоғырланған жерде тұрады. Біріншісі – провинцияның солтүстік-батысында, Майо-Балео қаласынан солтүстікке қарай. Олардың тағы бір орталығы Тиньереден оңтүстікке қарай Паро ауылында, ал үшіншісі Мэн өзенінде. Кали провинцияның солтүстік-шығысында, Солтүстік провинция шекарасының бойында, Белельде орналасқан. Мбум (Мбум) – Нгаундал қаласын және оның төңірегін мекендейтін соңғы топ. Нгаундеренің шығысында Солтүстік провинциясында үлкен аумақтары бар Диилер орналасқан. Убанги тілінде сөйлейтін Гбаялар да маңызды топты құрайды. Олардың аумағы Мбере бөлімінің барлық аумағын, сондай-ақ Вина бөлімінің оңтүстік-батысындағы шағын аумақты қамтиды. Олар оңтүстікке қарай Шығыс провинциясына қарай жалғасады. Фулбелер Адамуа халқының шамамен 60% құрайды. Олар екі топқа бөлінеді: отырықшы, немесе қалалық Фулбелер және көшпенді Фулбелер, немесе Бороролар. Отырықшы Фулбелер көбірек және провинцияның көптеген ірі қалаларында, соның ішінде Баньо, Тибати, Тиньере және астанасы Нгаундереде тұрады. Жергілікті халықтармен араласу нәтижесінде олар физикалық тұрғыдан Судандық көршілеріне ұқсас болған. Көшпенді Фулбелер тек уақытша қоныстар құрып, үлкен мал бақталарымен провинция бойынша және одан әрі көшіп-қонуды жөн көреді. Бұл Фулбелер қалалық туыстарындарына қарағанда терісі ашық, бойлары биік, арық, сүйкімді келбетті. Фулбелер Камерунның Фулфулде тілінің диалектісінде сөйлейді. Тарихи үстемдігіне байланысты ол лингва франка ретінде де қолданылады. Басқа маңызды тілдерге битаре, дии, гбая, мамбила және тикар тілдері жатады. Көптеген білімді тұрғындар француз тілінде де сөйлейді.
Дін
Адамуада ислам дінін көптеген адамдар ұстанады, әсіресе фулбе көпшілігі арасында. Дегенмен, тіпті олардың ішінде де, дінге көбірек бейімделген, отырықшы фулбелер мен көбінесе тек есімді ғана мұсылман санайтын көшпелі Бороролар арасында айқын ерекшелік бар. Христиандық кеңінен тарады, бірақ христиандар азшылықты құрайды. Көптеген тайпалар әлі де анимистік, немесе "бұтқа табынушылық" сенімдерін сақтайды, әсіресе Нигерия шекарасына жақын таулы аймақтарда.
Климат
Облыстың жоғары орналасуы салдарынан орташа температурасы 22-25 градус Цельсий аралығында салыстырмалы түрде салқын климатқа ие. Дегенмен, Оңтүстік Камерун мен Адамава жазықтарындағы нақты жағдайлар әртүрлі. Оңтүстік Камерун Гвинея типіндегі экваторлық климатқа ие, онда төрт маусым бар: желтоқсаннан мамырға дейін созылатын ұзақ құрғақ кезең, мамырдан маусымға дейінгі қысқа ылғалды кезең, шілдеден қазанға дейінгі қысқа құрғақ маусым және қазаннан қарашаға дейінгі ұзақ ылғалды маусым. Адамава жазығының климаты Судан типіндегі тропикалық климат ретінде жіктеледі. Онда екі маусым ғана бар: қараша айы құрғақ кезеңнің бастамасы, ал сәуір айы ылғалды кезеңнің бастамасы болып табылады. Жылдық жауын-шашын мөлшері орташа есеппен 900-1500 мм құрайды және солтүстікке қарай азая береді. Мамыр және маусым айлары ең ылғалды айлар, кейде торнадолар болады; тамыз айы да жауын-шашынның жоғары нүктесі болып табылады. Қарашадан қаңтарға дейін температура төмендейді, себебі орташа белдеуде қысқа ұқсас жағдайлар пайда болады. Қаңтар айында басталатын Харматан салдарынан температура көтеріліп, сәуір айында ең жоғары деңгейге жетеді. Мамыр және маусым айларындағы шектен тыс жаңбырлар температураны қайтадан төмендетеді. Адамаваның оңтүстік-батыс бөлігінде (көптеген Майо Баньо аудандары) үшінші климат түрі кездеседі. Бұл аймақта Камерун типіндегі экваторлық климат басым. Жауын-шашын мөлшері 1500-2000 мм аралығында, одан кейін ұзақ құрғақ және ылғалды кезеңдер кезектеседі.
Мал шаруашылығы
Адамуаның экономикасы негізінен бір нәрсеге – мал шаруашылығына, фулбе монополиясына құрылған. Аймақтың сирек халқы, жоғары ылғалдылығы және кең шөп алаңдары мал жаюға өте қолайлы. Малшылар жайылымдарды ауыстырып жайып, өздері мен малдары үшін суару орындары немесе құдықтар қазады. Бороро мен олардың малдары арасындағы тығыз байланыс фулбелердің мал басының санына зор мәдени маңыз береді, ал адамның мал басы көп болған сайын, ол соғұрлым бай болады. Сондықтан малшылар көбінесе малдарын өлтірмейді, тіпті ауру малды да байлығының бір бөлігін жоғалтудан қорқып, тірі ұстайды. Дегенмен, көптеген фулбе малшылары малдарын Яунде және Дуала қалаларының ірі базарларына сатуға апарып жатады (кейбіреулері Габон мен Конгоға дейін барады). Басты трансгуманция жолдары провинцияның батыс бөлігінде және Чадпен шекарада орналасқан. Бұл малдың көп бөлігі – кеуекті зебу тұқымына жатады. Нгаундере және Баньо маңында оларды фулани зебу деп атайды, бұл ірі денелі, етті және қоңыр-ақ дақты жануарлар. Ал көшпелі фулбелер Бороро зебуларын жайып бағады. Бұл жануарлар жұқа, ашық түсті және ұзақ қашықтыққа саяхаттауға бейім. Мемлекеттік Institut de Récherche Zootechniques (IZR) және SODEPA да бірнеше заманауи мал фермаларын құрды. Олардың ірілері Ларо, Вакво және Ндокаяо ауылдарының жанында орналасқан. Бұл жерде фермерлер жергілікті фулбе малын американдық брахманмен будандастырып, жаңа тұқымды мал өсіруде. Үкіметтік бастамалар аймақтағы цеце шыбығын жоюға да көмектесті. Көптеген фермерлер мен бороролар жылқы мен есек те өсіреді. Сонымен қатар, Адамуада ешкі мен қойдың басқа провинцияларға қарағанда саны көп, себебі олар ірі қалаларда да тіршілік ете алады. Алайда, ислам дінінің аймақта кең таралғандығына байланысты шошқалар сирек кездеседі.
Ауыл шаруашылығы
Облыстағы шаруашылықтың көбісі күн көріс деңгейінде жүзеге асырылады. Негізгі дақыл – қарақұмыс, бірақ жүгері мен маниока да маңызды рөл атқарады. Кокоям, ямс және жер жаңғағы сияқты басқа да дақылдар аз көлемде өсіріледі. Гбая, Мбум және Дуру аймақтың ең өнімді шаруалары болып табылады, тіпті малшылар да жаңбырлы маусымда егін шаруашылығымен айналысады. Шаруашылықтар әдетте бұталы жерлерден тазартылып немесе өртеліп, содан кейін құрғақ маусымда егілетін шағын учаскелерден тұрады. Дақылдар жаңбырлы маусымда өсіп, орақпен жиналады. Құрғақ маусым ұзақ болғандықтан, дақылдарды сақтау қажет, сондықтан олардың көп бөлігі астыққа айналдырылады, ол қолмен диірмен мен иінтірекпен ұрып-соғылады. Аймақ экономикасында ақшалай дақылдардың үлесі шамалы. Нгаундер қаласына жақын Вассандеде 100 км² жерде SODEBLE бидай өсіреді. Оңтүстік-батыс Майо Баньо бөлімінде де кофе плантациялары бар. Соңғы жылдары басқа да компаниялар жер жаңғағы, қарақұмыс және бидай плантацияларын құрды.
Өнеркәсіп
Адамуада біршама өнеркәсіп бар, оның көп бөлігі астанада орналасқан. Бұл өнеркәсіптің көп бөлігі аймақтың мал шаруашылығымен байланысты. Мысалы, Нгаундереде былғары өңдеу маңызды өнеркәсіп болып табылады, мұны Société des Tanneries et Peausseries du Cameroun (STPC) зауыты дәлелдейді. Каучук, парфюмерия және сүт өнімдері де астанада өңделеді. Ағаш өңдеу және кілем тоқу сияқты қолөнер де жекелеген сала құрайды. Қалайы Майо Дарле және Нигерия шекарасының жанында, сондай-ақ Баньоның оңтүстік-батысында өндіріледі, ал боксит Нгаундал және Миним Мартап маңында табылса, Доунгеде минералды су кездеседі.
Көлік
Нгаундере провинцияға қақпа болып табылады және оған Оңтүстік Камеруннан «Транскам II» теміржол желісі арқылы ең оңай жетуге болады. Сапар 12-ден 30 сағатқа дейін созылады, бірақ төсек-орынның болуы сапарды шыдамды етеді. Дегенмен, басқа жолаушылар барлық қол жетімді орындарға, тіпті тамақ вагонына да тығылып отырады. Адамдардың көптігіне байланысты ұрылар да қауіпті. Оңтүстіктен автомобильмен саяхаттау да мүмкін, бірақ бұл Орталық провинциядан нашар жолдармен немесе Шығыс провинция арқылы ұзақ айналым жолымен шектеледі, онда жолдар одан да жақсырақ емес. Адамава провинциясының ішіндегі жолдар көбінесе асфальтталмаған және нашар күйде (әсіресе Нгаундереден оңтүстікке қарай) жеткілікті күтім болмауына байланысты. Алайда, Нгаундереден Солтүстік провинцияға қарайғы жол асфальтталған, яғни пойызбен саяхаттайтындар Солтүстік және Қиыр Солтүстікке тым қиындықсыз жете алады. 6-шы республикалық жол Батыс провинциясындағы Фумбаннан провинцияға кіріп, Баньо, Тибати және Меигангаға дейін жалғасады. 15-ші республикалық жол Орталық провинциясындағы Сангбеден Тибатиге және Нгаундереге дейін өтеді. Нгаундередегі аймақтық әуежай Яунде, Дуала, Гаруа және Маруа қалаларына рейстер жасайды. Тиньере, Баньо, Нгаундал, Тибати және Мбакау су қоймасының барлығында ұшақтарға қону-қону жолақтары бар.
Туризм
Көптеген саяхатшылар Адамуаны тек Нгаундереде пойызбен автобусқа ауысқанда қысқа ғана көреді. Алайда, провинцияның бай мәдени тарихына қызығушылық танытқан келушілер де бар. Көптеген ламидолар туристерге өз сарайларын аралауға рұқсат береді, мысалы, Нгоның билеушісі әр жұма және жексенбі күндері ақсүйектерді қабылдайды. Провинцияда кратерлік көлдерден, үңгірлерден және сарқырамалардан бастап, көптеген әдемі табиғат орындары бар.
Әкімшілік және әлеуметтік жағдайлар
Адамуадағы әлеуметтік теңсіздіктер көбінесе аймақтың жоғары мәдени біртектілігінен туындайды. Облыстың көп бөлігі мұсылман фульбелер, ал олар емес дегенде, әсіресе ауылдық жерлерде нәсілшілдік пен кемсітуге жиі ұшырайды. Камерун үкіметі аймақтағы көшпелілерді қоныстандыруға тырысты, бірақ әзірге аз нәтижеге қол жеткізді. Адамуаның халқы аз болғандықтан, Камерун саясаткерлері үшін маңызы шамалы. Дегенмен, фульбе тайпасы елдің барлық аймақтарында, әсіресе үш солтүстік провинцияда кең таралған, және олар Камерун саясаткерлері назардан тыс қалдыра алмайтын маңызды күш құрайды. Осы арқылы Камерунның солтүстігі оңтүстікке тиімді саясатқа қарсы тұра алады.
Дәстүрлі саяси ұйым
Ламидолар, дәстүрлі мұсылман билеушілері, әлі де фулбе халқына зор ықпал етеді. Облыстағы көптеген ірі қалаларда ламидо бар, сондай-ақ көптеген кішігірім ауылдарда да бар. Ламидолар өздеріне қызмет ететін кеңесшілерді сайлайды, олар фулбе және басқа тайпалардан болуы мүмкін. Камерун үкіметі осы билеушілерге өз соттарын және түрмелерін ұстауға рұқсат береді, бұл адам құқықтарын қорғайтын ұйымдардың назарындағы мәселелі жайт. Аймақтағы көптеген басқа тайпалар номиналды түрде басшының билігінде болады. Дегенмен, бұл адамдардың көпшілігі бүгінде тек атақты тұлғалар ғана. Бірақ Тикар тайпасы арасында олар әлі де маңызды билікке ие. Әр Тикар басшысының жанында кеңесшілер тобы немесе "Ақсақалдар кеңесі" жұмыс істейді. Олардың төменінде ауылдың немесе қаланың белгілі бір бөлігін басқаратын әртүрлі бөлімше басшылары (sous chefs) орналасқан. Ал аудан басшылары (chefs de quartier) нақты бір маңайды басқарады.
Білім
Адамуа халқының білім деңгейі көбінесе өте төмен. Көшпелі Бороро тайпасы балаларын мектепке сирек жібереді. Ал қаладағы фульбелер қыздарын жасөспін шағында ерте үйлендіріп жібереді, ал үйленген қыздар мектепке бармайды. Облыстағы сауатсыздық деңгейі шамамен 80% құрайды. Тағы бір кедергі – мектептер мен мұғалімдердің жетіспеушілігі. Көптеген мектептер ірі қалаларда немесе облыс орталығында орналасқан, сондықтан оқушылар көбінесе ұзақ қашықтыққа саяхаттауға немесе үйден алыс тұруға мәжбүр, әсіресе жоғары сыныптарда. Бұған қоса, Камерун мұғалімдері облысқа тағайындалғанда, оның шалқарлығына байланысты жиі баруға келіспейді.
Денсаулық
Адамуаның көптеген қалаларында, тіпті кішкентай клиника болса да, денсаулық сақтау қызметкерлері бар. Аймақ орталығында аурухана да бар. Аймақтың басты денсаулық мәселесі – санитарияның жетіспеуі. Бұл әсіресе қала болып дамып келе жатқан Нгаундереде айқын көрінеді. Тағы бір маңызды мәселе – ВИЧ және ЖИТС. Ресми үкімет деректері бойынша, провинцияда ВИЧ жұқтыру деңгейі 17%, бұл елдегі ең жоғары көрсеткіш. Алайда, бұл көрсеткіштер тек Нгаундереде алынған сынамаларға негізделген, ал ауылдық аймақтарда жұқтыру деңгейі төмен болуы мүмкін.
Мәдени өмір
Адамуа халқы жанды дәстүрлі мәдениетін сақтайды. Соның бір көрнекті мысалы – тикар тайпасының менанг биі. Бишілер түрлі себептермен билейді, мысалы, жауынгерлерге көмектесуден бастап әйелдердің әсемдігін көрсетуге дейін. Туылу, жерлеу және үйлену тойлары аймақтағы мұсылман емес халық арасында да кең тойлануға мүмкіндік береді.