Кіріспе

Пахари Потвари – Лахнда тобының индо-арий тілінің бір түрі, Пәкістанның Пунджаб провинциясының солтүстігіндегі Потохар үстіртісінде, сондай-ақ Пәкістан басқаратын Азад Кашмирдің көп бөлігінде және Үндістан басқаратын Джамму және Кашмирдің батыс аймақтарында қолданылады. Бұл тіл Пахари ( /lang//p//ə/'/h//ɑː//r//i/; бұл атау Үндістандағы басқа да байланыссыз тілдерге де қолданылады) және Потвари (немесе Потохари) аттарымен белгілі. Тіл Хиндко мен стандартты Пенджаби тілдерінің арасында кезеңдік тіл болып табылады және олардың екеуімен де өзара түсініседі. Әдеби тіл ретінде дамытуға күш-жігер жұмсалған, бірақ әзірге жергілікті стандарт белгіленбеген. Пунджаби ақыны Миан Мұхаммед Бакш шығармаларында қолданылғандай, тілді жазу үшін Шахмухи әрпі қолданылады. Гриерсонның 20 ғасыр басындағы Үндістан тілдері туралы зерттеуінде бұл тіл Лахнданың (Батыс Пенджаби) «солтүстік кластеріне» жатқызылған, бірақ бұл жіктеу, сондай-ақ осы жағдайда Лахнда тобының дұрыстығы күмәнді. Шын мәнінде, Потвари, басқа Лахнда түрлері және стандартты Пенджаби – «Ұлы Пенджаби» макротілінің «диалектілері». Пәкістандық БАҚ-тағы урду, стандартты Пенджаби және ағылшын сияқты үстем тілдердің, сондай-ақ араб және парсы тілдерінің діни ықпалының нәтижесінде Пахари Потвари, Пәкістанның басқа да аймақтық түрлері сияқты, сөздік қорын қарыз сөздермен үнемі кеңейтіп келеді.

Географиялық таралуы және диалектілері

Кем дегенде үш негізгі диалекті бар: Потвари, Мирпури және Пахари. Гуджар Ханда сөйленетін Потвари тілі Пәкістанда сөйленетін Потвари тілінің ең қадірлі диалектісі деп есептеледі. Диалектілер бір-бірін түсінуге болады, бірақ ең солтүстік және ең оңтүстік диалектілер арасындағы айырмашылық (Музаффарабад және Мирпурден сәйкесінше) түсінуде қиындықтар тудыруға жеткілікті.

Потохар жазығы

Потвари, сонымен қатар Потвари, Потохари және Потохари деп те жазылады, Пенджабтың солтүстігіндегі Потохар үстіртінде сөйленеді, бұл аймақ әкімшілік тұрғысынан Равалпинди облысына кіреді. Потвари – оның ең көп таралған атауы, ал кейбіреулер оны Пенджабтың басқа аймақтарында сөйленетін панджаби тілінен ажырату үшін Пиндивал панджаби деп атайды. Потвари оңтүстікке қарай Тұз жотасына дейін созылады, ал Джелум қаласы Маджха панджаби тілімен шекараны белгілейді. Солтүстікке қарай Потвари Пахари тілді аймаққа өтеді, Исламабадқа жақын орналасқан Бхаракао ауылы Потвари аяқталып, Пахари тілі басталатын нүкте деп есептеледі. Потвари өз халқы мен қауымдастығы тарапынан ұсынылған, олар өз этникалық тобы ретінде таныстырылған. Шаруашылықтардың 85,1%-ы Потвари тілін ана тілі ретінде пайдаланады. Пахари-Потвари диалектілер тобының ішінде Потохарда сөйленетін түрі Равалпинди облысының жалғыз ана тілі болып табылады және ол этнолингвистикалық топқа жатады. Бұл Потвари диалектісі аймақтағы ең беделді диалект ретінде қарастырылады.

Мирпур

Потвари аймағының шығысында, Джелум өзенінен өте, Азад Кашмирдің Мирпур ауданындағы тіл, Азад Кашмирдің қалған бөлігінде сөйленетін Пахари тіліне қарағанда Потвари тіліне жақын. Жергілікті халық оны түрліше атайды: Пахари, Мирпур Пахари, Мирпури және Потвари, ал кейбіреулері оны пәнджәби деп санайды. Мирпурилердің қашмирлік өзіндігінің күшті сезімі бар, ол Азад Кашмирден тыс, Потвари пәнджәбилері сияқты туыс топтармен тілдік байланыстың үстінен шығады. Мирпур аймағы Ұлыбританияға пакистандықтардың көп бөлігінің қоныс аудару ортасы болды. Бұл процесс 1960 жылдары Мангла тоғанының салынуынан мыңдаған адамдар қоныс аударып, Англиядағы еңбек тапшылығын толтыру үшін эмиграциялаған кезде басталды. Британдық Мирпури диаспорасының саны қазір бірнеше жүз мыңға жетеді және Пахари тілі Ұлыбританиядағы екінші ең көп таралған ана тілі деп есептеледі, бірақ бұл тіл кеңінен танымал емес және оның мәртебесі әлі де шатасудың құрсауында қалып отыр.

Кашмир, Мурри және Галиат

Пахари тілі Потваридің солтүстігінде сөйленеді. Пахари диалектілерінің орталық шоғыры Мурри маңында кездеседі. Бұл аймақ Галиатта орналасқан: Равалпинди ауданының солтүстік-шығысындағы Мурри төбелі аймағы (астана Исламабадтан солтүстікке қарай) және оңтүстік-шығыс Абботтабад ауданындағы ілеспе аудандар. Бұл тілге қатысты әдебиетте кейде Дхунди Кайрали (Ḍhūṇḍī Kaiṛālī) аталымы қолданылады, бұл терминді алғаш рет Гриерсон қолданған, ол оны аймақтың екі ірі тайпасының – Кайрал және Дхунд тайпаларының аттарына негіздеген. Мурри төбелі аймағындағы адамдар оны Пахари деп атайды, ал Абботтабад ауданында Хиндко немесе Дхунди деп атайды. Дегенмен, Хиндко – Абботтабад ауданының қалған бөлігі мен Хайбер-Пахтунхваның көршілес аудандарының тілі – көбінесе басқа тіл ретінде қарастырылады. Ол Пахари тілімен диалектілік континуум құрайды, ал екеуінің арасындағы ауысу Азад-Кашмирдің солтүстігінде және Галиат аймағында байқалады. Мысалы, Мурриден солтүстік-батысқа қарай Абботтабад қаласына қарай бара жатқан жолда Пахари Әюбия мен Натиягали арасында Хиндкоға біртіндеп айналады. Бұл тілге жақын диалект Мирпури аймағының солтүстігінде, Азад-Кашмирдегі Джелум өзенінің арғы жағында сөйленеді. Әдебиетте осы диалектпен байланысты аталымдар: Пахари (өзі сөйлейтін адамдар ең көп қолданатын термин), Чибхали, Чибхал аймағының немесе Чибх этностық тобының атынан алынған, және Пунчи (сонымен қатар Пунчи деп те жазылады). Соңғы аталым Пунч ауданына тән Чибхали түріне немесе Азад-Кашмирдің бүкіл солтүстік жартысының диалектісіне әртүрлі қолданылған. Бұл диалект (немесе диалекттер) Мурридегі диалекттен бөлек диалект ретінде қарастырылған, немесе Пахари диалектілерінің орталық тобына жататын деп есептелген. Мысалы, Баг ауданының диалектісі Муридің негізгі диалектілерімен (86–88%) Музаффарабадтың (84%) немесе Мирпурдың (78%) диалектілерімен салыстырғанда көбірек ортақ сөздік қорын бөліседі. Мұзаффарабад диалектісі Пахари диалектілерінің орталық тобымен 83–88% лексикалық ұқсастық көрсетеді, бұл социолингвистикалық зерттеу авторларының оны орталық диалект ретінде жіктеуіне жеткілікті, бірақ оның шекаралық екенін атап өтуге мүмкіндік береді. Алайда, сөйлейтін адамдар өз тілін Хиндко деп атайды және батыста сөйленетін Хиндкомен көбірек сәйкестендіреді, Абботтабад пен Мансехраның негізгі Хиндко диалектілерімен лексикалық ұқсастығы төмен болса да (73–79%). Нейлам аңғарының солтүстігіне қарай, қазіргі Парми диалектісі Хиндкоға жақындай түседі. Пахари тілінде Үндістанның Джамму және Кашмир аймағындағы Пир-Панжал тауларына дейін, Бақылау сызығының ар жағында да сөйленеді. Халық саны шамамен 1 миллион адамды құрайды, олар Джелум және Ченаб өзендері арасындағы аймақта шоғырланған: ең маңыздысы Пунч және Раджури аудандарында, сондай-ақ көршілес Барамулла және Купварада, және 1947 жылғы бөліс кезінде босқындардың келуі нәтижесінде Джамму және Кашмирдің қалған бөлігіне шашырап кеткен. Пахари тілі Джамму және Кашмир Конституциясының алтыншы кестесінде тізімделген аймақтық тілдердің бірі болып табылады. Бұл Пахари тілі кейде Үндістанның оңтүстік-шығысындағы таулы аймақта сөйленетін Батыс Пахари тілдерімен шатастырылады. Бұл тілдер, соның ішінде Бхадарвахи және оның көршілері, көбінесе «Пахари» деп аталады, бірақ олар Пахари-Потваримен тығыз байланысты емес.

Тұрақты уақыт

Пунджаби тілінің басқа диалекттері сияқты, Потвари тілінде де үздіксіз кезеңді білдіру үшін пея (пена етістігінің өткен шақ түрі) қолданылады.

Қазіргі үздіксіз

Мен істеп жатырмын (ер.)
Біз істеп жатырмыз (әр./аралас)
Сен істеп жатырсың (жекеше, ер.)
Сен істеп жатырсың (жекеше, әйел.)
Сендер істеп жатырсыздар (көпше, әр./аралас)
Ол істеп жатыр (ер.)
Ол істеп жатыр (әйел.)
Олар істеп жатыр (ер.)
Олар істеп жатыр (әйел.)

Өрлік топтамалары

Пахари потвари тілінде сөйлейтін адамдар Пәнджабта таралған тайпалардың құрамына жатады. Тайпалардың атаулары өзгермесе де, пәнджаби тіліндегі "ру" деген мағынаны білдіретін Бирадри/Барадри сөзі Пахари потвариде Биладри/Баладри болып айтылады.