Кіріспе
Отбасылық дисавтономия (FD), сондай-ақ Райли Дей синдромы деп аталады, автономды жүйке жүйесінің сирек кездесетін, рецессивті генетикалық ауруы. FD – тұқым қуалайтын сезімдік және автономды нейропатиялар (HSAN) тобының бір мысалы. Барлық HSAN сезімталдық функцияның кең ауқымда бұзылуымен және сезімдік және автономды нейрондардың толық дамымауынан туындаған өзгермелі автономды дисфункциямен сипатталады. Осы аурулардың бір-бірінен генетикалық тұрғыдан ерекшеленеді деп саналады.
Белгілері мен симптомдары
Отбасылық дисавтономияның белгілері мен көріністері әдетте нәресте кезінде басталады және жас өскен сайын нашарлайды. Оларға асқазан-ішек трактының қимылсыздығы (гастрикалық эвакуацияның бұзылуы, асқазан-ішек рефлюксі, өңеш перистальтикасының бұзылуы, ауыз-жұтқыншақ координациясының жоқтығы), өсудің баяулауы, дамудың кешігуі (әсіресе жүру және ересек болу, әсіресе қыздарда), тамақ немесе құсық жұту салдарынан рецидивтік аспирациялық пневмония, гипотония, энурез, аритмия, гипертония (эмоционалдық стресске немесе ішкі ауыруға жауап ретінде эпизодтық гипертония, дене бітімінің кіші болуы, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі (жиі кездеседі), көру қабілетінің нашарлауы, когнитивтік қабілеттің өзгеруі, уақыт өте келе дамитын ерекше бет пішіні, діріл сезімін білдіру қабілетінің төмендеуі, тілдегі саңылаулы сопақшалардың жоқтығы, туған бауырларымен салыстырғанда төмен салмақ, жаңа туған кезде көзден жас шығу болмайды және 2-3 айдан кейін ғана байқалады. Израильдегі Sheba медициналық орталығында зерттеулер жүргізілуде, ал Сан-Франциско аймағында жоспарлануда. FD-ға себеп болатын ген анықталған және тіндік ерекшеліктері бар сияқты, бірақ қазіргі уақытта тиімді ем жоқ. Аспирациялық пневмония – маңызды мәселе. Регургитацияны болдырмау арқылы жасалатын фундаплокация және ауыз арқылы тамақтануды болдырмау үшін гастростомиялық түтіктер ауруханаға түсу жиілігін азайтты. Емдеуге болатын басқа да мәселелерге FD дағдарысы, сколиоз және көздің түрлі жағдайлары (жас шығудың шектелуі немесе тоқтауы) жатады. FD емдеуі профилактикалық, симптомдық және қолдаушы болып табылады. FD әрбір науқаста әртүрлі көрінеді. Симптомдардың түрлері мен ауырлығы науқастар арасында және тіпті бір науқаста әртүрлі жаста әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан науқастарға жеке ем жоспары қажет. Дәрілер құсуды, көздің құрғауын және қан қысымының бұзылуын бақылау үшін қолданылады. Көбінесе қолданылатын емдеу стратегияларына жасанды жас тамшылары, дұрыс тамақтану режимі (жеткілікті тамақтануды сақтау, аспирациядан сақтану (нәрестелер үшін қою формула және әртүрлі пішіндегі сосқалар)), созылмалы өкпе ауруына күнделікті физиотерапия (ингаляция, бронходилататорлар және дренаж), вегетативтік функцияларды фармацевтикалық түрде басқару (мысалы, ішке немесе тік ішекке диазепам немесе хлорал гидрат енгізу), жарақат алудың алдын алу, ортостатикалық гипотонияның алдын алу (гидратация, аяқ жаттығулары, жиі тамақтану, тұзды диета және дәрілер (мысалы, флудрокортизонмен)), ортопедиялық проблемаларды емдеу және тұрақсыз қан қысымын түзету кіреді. Ата-аналар мен науқастарға күнделікті көз күтімі және мүйіз қабығының проблемаларының ерте белгілері туралы, сондай-ақ көздің ішкі бұрышын каутеризациялау туралы хабарлау керек. Науқастар мен күтіммен айналысатын адамдарды хабардар ету мүйіз қабығының зақымдануын азайтты және тарсорафия, конъюнктивальді қанаттар және мүйіз қабығын трансплантациялау сияқты күрделі хирургиялық шараларға қажеттілікті азайтты.
Болжам
Өлімнің орташа жасы өмірдің үшінші онжылдығында болады, бірақ әсер еткен адамдар 70 жасқа дейін өмір сүре алады.
Зерттеу
2001 жылдың қаңтар айында Фордэм университетінің және Массачусетс жалпы ауруханасының зерттеушілері бірдей уақытта ФД ауруын тудыратын генетикалық мутацияны тапқандарын мәлімдеді. Бұл жаңалық диагностика мен емдеудің көптеген мүмкіндіктеріне есік ашты. Содан кейін 2001 жылы генетикалық тестілеу қолжетімді болды, бұл ашкенази еврейлеріне олардың ауру тасымалдаушылары екенін білуге мүмкіндік берді. Дененің өзінен жаңа жасушаларды (ствол жасушаларын) пайдалану арқылы емдеу болашақтағы ем ретінде қарастырылып жатыр. Әрине, емдеуді бала әйелдің құрсағында (in utero) жүрген кезде де жасау мүмкін болады. ФД ауруымен ауыратын балалардың ата-аналары құрған және басқаратын қайырымдылық қорлары емдеуді зерттеуге қаржы жұмсап жатыр. ФД диагнозы қойылғандарды кейбір бағдарламаларға қатысуға құқылы деп мойындаудан басқа, мемлекеттік қолдау көрсетілген жоқ.