Кіріспе

Өз уақытында Уильям Шекспир (1564–1616) көптеген дарынды драматургтер мен ақындардың бірі ретінде бағаланды, бірақ 17 ғасырдың соңынан бастап ағылшын тілінің ең ұлы драматургі мен ақыны деп есептелді. Шекспирдің пьесалары әлемдік сахнада басқа драматургтердің пьесаларына қарағанда едәуір сирек қойылды. Пьесалар жиі сахналық қойылымдарда күрт өңделді. 18 және 19 ғасырларда, ұлы актерлік жұлдыздар дәуірінде, британдық сахнада жұлдыз болу – ұлы Шекспир актері болумен тең болды. Сол кезде монологтарға басымдық берілді, олар жылдамдық пен әрекет есебінен декламациялық түрде орындалды, және Шекспирдің пьесалары күркіреу, найзағай және толқын машиналары арқылы жасалған қосымша музыка, декорациялар мен арнайы эффекттердің астында жоғалып кету қаупінде болды. Пьесалардың редакторлары мен сыншылары, Шекспирдің сахналық қойылымдарының әсемдігі мен мелодрамасына наразылық білдіре отырып, Шекспирді драмалық ақын ретінде қарастыра бастады, оны театрдан гөрі баспа бетінде зерттеуге болатын. Сахнадағы Шекспир мен қағаздағы Шекспир арасындағы айырма 19 ғасырдың басында ең үлкен болды, сол кезде Шекспирдің екі түрі де атақ пен танымалдылықтың шыңына жетті: театрлық Шекспир – көпшілік үшін сәнді және мелодрамалық қойылым, ал кітаптағы немесе кабинеттік драма Шекспир – романтиктердің құрметті түсіндірмелері арқылы бірегей поэзиялық гений, пайғамбар және бард ретінде көтерілді. Романтиктерге дейін Шекспир барлық драмалық ақындардың ішінде ең танымал болды, әсіресе адам табиғатын түсінуі мен реализмі үшін, бірақ Сэмюэл Тейлор Колридж сияқты романтиктер оны дерлік діни құлшылық нысанына айналдырды, ал Джордж Бернард Шоу осы құбылысты сипаттау үшін «бардолатрия» терминін қолданды. Бұл сыншылар Шекспирді басқа жазушылардан биік тұрды, оның пьесаларын «жалғыз ғажайып өнер туындылары» емес, «күн мен теңіз, жұлдыздар мен гүлдер сияқты табиғат құбылыстары» және «өзіміздің қабілеттерімізге толық бағыну» (Томас Де Квинси, 1823) деп қарастырды. Кейінірек, 19 ғасырдың соңында Шекспир ұлттық мақтаныш белгісіне, ағылшын мәдениетінің бағалы мүсініне және Томас Карлайл 1841 жылы жазғандай, бүкіл Британ империясы үшін «біріктіруші нысанға» айналды.

Жакобин мен Каролина

Шекспирдің өмірінде және одан кейін көп ұзамай оның беделі қандай болғанын бағалау қиын. Англияда 1570 жылдарға дейін заманауи әдебиет аз болды, ал заманауи авторлар туралы егжей-тегжейлі сын-пікірлер Карл I патшалық құрғанға дейін пайда бола бастады. Оның беделі туралы деректерді шашыраңқы мәліметтерден ғана болжауға болады. Ол бірнеше замандас ақындардың тізіміне енді, бірақ жас кезінде шайқаста қаза тапқандықтан культ тұлғасына айналған аристократ Филипп Сидни немесе Эдмунд Спенсердей мәртебеге ие болмаған сияқты. Шекспирдің өлеңдері пьесаларынан гөрі көбірек қайта басылды; бірақ Шекспирдің пьесалары оның труппасының қойылымы үшін жазылған, ал ешқандай заң бәсекелес труппалардың пьесаларды пайдалануына тыйым салған жоқ, сондықтан Шекспирдің труппасы пьесаларын басып шығарудың алдын алу үшін шаралар қолданды. Оның көптеген пьесаларының пираттық түрде көшірілуі оның кітап нарығындағы танымалдығын көрсетеді, ал оның труппасына соттан тұрақты демеу, 1603 жылы Джеймс I оны "Патшаның адамына" айналдырған кезде, оның жоғары қоғамдық топтар арасындағы танымалдығын көрсетеді. Заманауи пьесалар (латын және грек тіліндегі пьесалардан өзгеше) кейбір замандастары тарапынан уақытша және тіпті беделсіз ойын-сауық деп есептелді. Шекспирдің кейбір пьесалары, әсіресе тарихи пьесалары, арзан кварто (яғни, жапырақша) түрінде жиі қайта басылды; ал кейбіреулері үшін үшінші басылымға жетуге ондаған жылдар кетті. Бен Джонсон 1616 жылы өзінің туындыларын фолиода (әсем кітап форматында) басып шығу арқылы заманауи пьесаларды канонизациялауды бастағаннан кейін, Шекспир 1623 жылы фолио жинағымен құрметтелген келесі драматург болды. Бұл фолионың 9 жыл ішінде тағы бір басылымға ие болуы оның драматург ретінде ерекше құрметтелгенін көрсетеді. Бен Джонсон мен Джон Милтонның екінші фолиодағы арнау өлеңдері Шекспирдің өз заманының ең ұлы ақыны екенін алғаш рет көрсетті. Бұл қымбатты оқулық басылымдар – сахнадағы Шекспир мен оқырмандар арасындағы жікке алғашқы көрінетін белгі, және бұл жік келесі екі ғасыр бойы кеңейе берді. 1630 жылы жазылған «Timber» немесе «Discoveries» атты еңбегінде Бен Джонсон Шекспирдің пьесаларын қаншалықты жылдам және оңай жазғанын, сондай-ақ оның замандасының адалдығы мен мейірімділігін мақтады.

Патшалық аралығы мен қалпына келтіру

Межбұқаралық кезеңде (1642–1660) пуритан үкіметі барлық қоғамдық сахналық қойылымдарға тыйым салды. Актерлер сахнаны, костюмдерді және декорацияларды пайдалану мүмкіндігінен айырылғанмен, өз кәсіптерін "шоптар" арқылы жалғастыра алды – бұл үлкен пьесалардың қысқа бөліктері болатын, көбінесе қандай да бір бимен аяқталар еді. Шекспирдің шығармалары осы көріністер үшін жиі қолданылды, оның пьесаларынан бөліктер алынып, өңделді. Көбінесе "Жазғы түнгі арман" пьесасынан Боттомның және "Гамлеттен" қабір қазушының көріністері қойылды. 1660 жылы, британдық театр тарихындағы ерекше ұзақ және күрделі үзілістен кейін театрлар қайта ашылғанда, Лондонның екі жаңа лицензияланған театр труппасы – Герцог труппасы және Король труппасы, ескі пьесаларға орындау құқығын алу үшін бәсекелестікке түсті. Шекспир, Бен Джонсон және Бомонт пен Флетчердің бірлескен туындылары ең құнды мүліктердің қатарына жатты және Реставрация драматургиясы дамығаннан кейін де танымал болды. Кристофер Реннің жобалауымен салынған Лондонның әсем Реставрация театрларында Шекспирдің пьесалары музыка, би, жасылшақ, нөсер, толқын машиналары және фейерверктермен қойылды. Текстер сахнаға бейімделіп, "жаңартылды". Ирланд ақыны Нахум Тейттің "Король Лир" пьесасының (1681) қуанышты аяқталуы (1838 жылға дейін сахнада тұрды) осыған бір мысал. Ал Уильям Дэвенант "Темпестті" арнайы эффекттерге толы операға айналдырды. Шындығында, Герцог труппасының директоры ретінде Дэвенант Шекспирдің пьесаларын орындамас бұрын реформалауға және жаңғыртуға заңды түрде міндетті болды – бұл орындау құқығы үшін болған күресте Лорд Чемберленнің қабылдаған ad hoc шешімі, және ол "Дэвенанттың адаптацияларына байланысты 20 ғасырдың көптеген айыптамаларына қызықты жарық түсіреді". Реставрация сахнасын Шекспирдің пьесаларын бұрмалаудың және жаман талғамның белгісі ретінде қарастыру, Хьюм көрскендей, шамадан тыс. 18 және 19 ғасырларда декорациялар мен бейімделулер одан да ерсі болды. Реставрация сахнасының толық емес жазбалары Шекспирдің репертуардың маңызды авторы болғанымен, 1660–1700 жылдары Бомонт пен Флетчердің феноменалды танымалдылығынан оқпанда қалғанын көрсетеді. 1668 жылы драматург Джон Драйден былай деп мәлімдеді: "Олардың пьесалары қазір сахнадағы ең жағымды және жиі қойылатын қойылымдар". Алайда, 18 ғасырдың басында Шекспир Лондон сахнасында Бомонт пен Флетчерден көшбасшылықты қайта алып, одан ешқашан бас тартпады. Сахна тарихынан айырмашылығы, әдеби сын кезінде ешқандай кешігу болған жоқ, басқа драматургтерге уақытша басымдық берілген жоқ: Шекспир кем дегенде 1660 жылғы Реставрациядан бастап ерекше орынға ие болды. Шекспир драма үшін қатаң француздық неоклассикалық "ережелерді" және уақыт, орын және іс-қимылдың үш классикалық бірлігін ұстанбаса да, бұл қатаң ережелер Англияда ешқашан танылмады, ал олардың жалғыз жақтаушысы Томас Раймер ықпалды жазушылардың ешқайсысымен тар догматизмнің мысалы ретінде ғана еске алынды. Мысалы, Драйден өзінің әсерлі "Драмалық поэзия туралы эссесінде" (1668) – сол эсседе ол Шекспирдің пьесалары Бомонт пен Флетчердің пьесаларына қарағанда екі есе аз қойылғанын атап өткен – Шекспирдің көркемдік басымдығын дәлелдеді. Драйденнің айтуынша, Шекспир драмалық конвенцияларды ұстанбаса да, Бен Джонсон ұстанады, нәтижесінде Джонсон "теңдесі жоқ Шекспирден" кейін екінші орынға түседі, ол табиғаттың шәкірті, білімсіз дарын, адам мінезінің ұлы реалисі.

Ұлыбритания

18 ғасырда Шекспир Лондон сахнасында үстемдік құрды, ал Шекспирдің қойылымдары жұлдызды актерлер үшін жарқын рөлдер жасауға айналды. 1737 жылғы Лицензиялау заңынан кейін қойылымдардың төрттен бірі Шекспирдің туындыларынан тұрды, және кем дегенде екі рет Лондонның қарсыластығындағы театрлар бір уақытта Шекспирдің бір пьесасын қойды (1755 жылы «Ромео мен Джульетта» және келесі жылы «Лир патша») және көрермендердің қызығушылығын одан әрі арттырды. Бұл жағдай театр мәдениетінде Шекспир жұлдыздарының артып келе жатқан маңыздылығының айқын мысалы болды, ең басты қызығушылық Ковент-Гарден мен Дрюри-Лейндегі басты рөлдердегі актерлер арасындағы бәсекелестік пен тартыс болды – Спрангер Барри мен Дэвид Гаррик. Барри мен Гаррик, екеуі де 30 жастан асқан, бір маусымда жас Ромео, келесі маусымда қарт Лир патшаны ойнағанда ешқандай қиындық тудырмады. 1769 жылдың қыркүйегінде Гаррик Стратфорд-на-Авонда Шекспирдің маңызды мерейтойын ұйымдастырды, ол бардолатрияның өркендеуіне үлкен әсер етті. Шекспир мерейтойында Гаррик Шекспир әйелдер клубына Шекспирді ұмытылудан құтқарғаны үшін алғыс айтты: «Шекспирді сахнаға қайта келтіргендер – сіздер, сіздер оның даңқын қорғау үшін қоғам құрдыңыз және Вестминстер аббаттығында оның және өздеріңіздің құрметіне ескерткіш орнаттыңыз». Ойналатын пьесалардың мәтіндері түпнұсқаларынан көбірек ерекшелене бастағанда, оқуға арналған мәтіндерді жариялау қарсы бағытта жылдам дамыды, мәтіндік сынның пайда болуымен және Шекспирдің түпнұсқа сөздеріне адалдыққа баса назар аударумен. Бүгін оқылып, қойылатын мәтіндердің көп бөлігі 18 ғасырда қалыптасты. Нахум Тейт және Натаниел Ли 17 ғасырдың соңында редакцияларды дайындап, сахналық бөлімдерді жасаған, ал Николас Роудың 1709 жылғы басылымы пьесалар үшін алғашқы нағыз ғылыми мәтін деп есептеледі. Одан кейін 18 ғасырдағы көптеген жақсы басылымдар жарық көрді, олардың ішінде Эдмунд Малоунның Variorum Edition басылымы ерекше көзге түсті, ол 1821 жылы автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді және қазіргі басылымдардың негізі болып табылады. Бұл жинақталған басылымдар сахнаға қою үшін емес, оқу үшін арналған; Роудың 1709 жылғы басылымы ескі фолианттармен салыстырғанда ыңғайлы кішкентай кітапша болды. Шекспир туралы сын-пікірлер көбінесе театр көрермендеріне емес, оқырмандарға арналды. 18 ғасырда Шекспирдің пьесаларындағы тұрақты түрде ұнамайтын және сынға ұшыраған жалғыз аспектілер – каламбурлар («жапсырмалар») және «төменгі» (жыныстық) мағыналар болды. Бірнеше редакторлар, әсіресе Александр Поуп, каламбурларды және екі мағыналы сөздерді жоюға тырысты, бірақ бұл тез кері қайтарылды, және ғасырдың ортасына қарай каламбурлар мен жыныстық әзіл-қалжыңдар (бірнеше ерекшеліктермен, әсіресе Томас Боудлер) толығымен қалпына келтірілді. Драйденнің Шекспирдің қиялы мен «табиғатты» бейнелеу қабілеті туралы пікірлері 18 ғасырда, мысалы, Джозеф Аддисон («Англияда Шекспир барлық басқалардан әлдеқайда жоғары тұр»), Александр Поп («Шекспирдегі әрбір кейіпкер өмірдегідей жеке тұлға») және Сэмюэл Джонсон («Вольтер мен Раймердің неоклассикалық Шекспир сын-пікірлерін «кішкентай ойлы адамдардың ұсақ-түйек сын-пікірлері» деп кешіріп тастады») тарапынан қайталанды. Романтиктер Шекспирді шынайы бағалаған және оны Бен Джонсоннан артық көрген алғашқы буын болды деген ұзақ уақыттан бері келе жатқан сенімге 18 ғасылдағы жазушылардың мақтауы қайшы келеді. Шекспир туралы көптеген адамдар пост-романтикалық деп санайтын идеялар 18 және тіпті 17 ғасырда жиі айтылды: ол білімді қажет етпейтін, терең түпнұсқалы және ерекше «нағыз» және жеке тұлғаларды жасайтын данышпан ретінде сипатталды (Шекспир сын-пікірлерінің уақыт жобасын қараңыз). Шекспир мен оның білімді замандасы Бен Джонсонды салыстыру сол кезде кең таралған жаттығу болды, бұл салыстыру әрқашан Шекспирді мақтап өтті. Бұл екі жазушының ерекше қасиеттерін атап көрсетуге қызмет етті және әсіресе табиғи дарын ережелерден жоғары тұрады деген мәлімдемеге күш берді, «сындан табиғатқа әрқашан шағымдануға болады» (Сэмюэл Джонсон). Шекспир туралы пікір 1790 жылдары Уильям Генри Ирландияның Шекспир қағаздарын «табуымен» қысқа уақытқа өзгерді. Ирландия бір багажниктен Шекспирдің жоғалған құжаттарын тапқанын, оның ішінде екі пьесасын – «Вортигерн» және «Ровенаны» және «Генрих II» тапқанын мәлімдеді. Бұл құжаттар Шекспир туралы көптеген белгісіз фактілерді көрсетіп, оның туындылары туралы пікірді қалыптастырды, соның ішінде Шекспирдің протестант болғанын және оның заңсыз баласы болғанын дәлелдейтін сенім таныту. Көптеген адамдар құжаттардың шығу тегіне сенсе де, олар көп ұзамай ғалымдардың қатал шабуылдарына ұшырады. «Вортигерн» Ирландия құжаттарды өзі жасағанын және пьесаларды өзі жазғанын мойындағаннан кейін Дрюри-Лейн театрында бір рет қойылды.

Германияда

Ағылшын актерлері 16 ғасырдың соңында "скрипкашылар, әншілер және акробаттар" ретінде жұмыс істеу үшін Киелі Рим империясына келе бастады, және олар арқылы Шекспирдің шығармалары Рейхта алғаш рет танымал болды. 1601 жылы, қабырғаларында ірі ағылшын саудагерлер колониясы орналасқан Данциг еркін қаласына (қазіргі Польшаның Гданьск қаласы) Шекспирдің пьесаларын қою үшін ағылшын актерлер тобы келді. 1610 жылға қарай актерлер Шекспирдің пьесаларын неміс тілінде орындады, себебі оның пьесалары Данцигте кеңінен танымал болған. Неміс жұртшылығын Шекспирге көбірек қызығушылық танытуға ынталандыру мақсатында Иоганн Вольфганг фон Гёте 1771 жылы Франкфуртта Шекспир мерекесін ұйымдастырды. 14 қазан күні сөйлеген сөзінде ол драматургтың Аристотельдік бірліктердің "түрмедей қысымшылық" екенін және "қиялымызға салмақты бөгет" екенін көрсеткенін айтты. Гёте Шекспирді Аристотельдің қатаң ережелерінен азат етуі үшін мақтады: "Мен еркін ауаға секірдім, кенеттен қолым мен аяғым бар екенін сезіндім. Шекспир, досым, егер сен бүгін бізбен болсаң, тек сенмен ғана өмір сүре алар едім". Неміс сыншысы Эрнст Остеркамп былай деп жазды: "Шекспирдің неміс әдебиеті үшін маңызы антикалық дәуірден кейінгі ешбір автордың маңызымен салыстыруға келмейді. Данте де, Сервантес те, Мольер де, Ибсен де оның ықпалына осы деңгейде жақындаған емес. Уақыт өте келе Шекспир Германияның ұлттық авторларының біріне айналды". Шекспирді орыс тіліне алғаш аударған Александр Сумароков, ол Шекспирді "шабыттанған варвар" деп атады және оның пьесаларында "жамандық пен керемет жақсылықтың көп екенін" жазды. Вольтер осы пікірталасқа белсенді қатысты. "Эпикалық поэзия туралы эссе" (1728) еңбегінде ол өзін ағылшын театрының, әсіресе оның трагедияларының жанкүйері деп жариялады, оларды ағылшын сахнасына қойылған барлық басқа жанрлардан артық деп есептеді. Вольтер ағылшын театрына деген құрметі соншалық, оның кейбір ерекшеліктерін Францияға әкелуге тырысты. Мұндай ерекшеліктерді қабылдау бірден немесе оңай болған жоқ. "Трагедия туралы сөз" (1731) еңбегінде Вольтер француз театрларында міндетті түрде сақталуы тиіс барлық ережелерді, бейнелеуге болатын және тыйым салынған оқиғаларды талдады. Нәтижесінде, «әдемілік», «ибалылық» және «дәстүр» Вольтер осы конвенциялардан ішінара бас тартуға ниеттенгенін көрсетті, себебі олар оның жұмыс істеп жатқан кейбір көріністерін жүзеге асыруға кедергі келтірді, ең алдымен Юлий Цезарьдың өлімі. Бұл сахнаның басты кедергісі француз трагедиясында кейіпкерлер өз-өзіне қол жұмсауына, бірақ кісі өлтіруіне рұқсат етілмейтін ереже болды. Вольтер бұл конвенцияны өзгертуге ұмтылды, өзінің тұжырымын ежелгі грек театры мен қазіргі ағылшын театрының мысалдарымен дәлелдеді, онда кісі өлтірулер сахнада жиі көрсетілді. Алайда, Вольтер ағылшын трагедиясы «қан төгіліс орнына» айналуы мүмкін деп мәлімдеді. Ол "Жулиус Цезарь" пьесасындағы Бруттың сөзін өзі аударды, Шекспир пьесасының үзіндісін аударған алғашқы француз болды. Оның аудармасы 1730 жылы жарық көрген "Трагедия туралы сөз" жинағына енгізілді. Бірнеше жылдан кейін ол Гамлеттің монологын аударып, "Философиялық хаттар" (1734) журналында жариялады. Шекспирдің танымалдылығы ғасыр бойы үнемі өсті және басқалар бардты аударумен өзін сынады. Көптеген аудармалардың пайда болуы француз драматургтері мен көрермендерінің талғамы өзгергенін көрсетеді. 1746 жылы Пьер Антуан Ла Плейс барлық Шекспир пьесаларының мазмұндамаларын және олардың кейбіреулерінің ішінара аудармаларын қамтитын сегіз томдық жинақты басып шығарды. 1776 және 1782 жылдар аралығында Пьер Летурнер Шекспирдің пьесаларының толық корпусын аударды. Оның еңбегінде Шекспирге қатысты түсініктемелер, әсіресе оның адам сезімдерін бейнелеу қабілеті және кейіпкерлерді күнделікті тілге жақын тілмен сөйлету қабілеті бар. Летурнердің аудармаларында қателер жоқ емес, бірақ оның жұмысы Шекспир туралы білімді және ағылшын театрын Францияда таратуда маңызды рөл атқарды.

Италияда

Шекспир Италияда 18 ғасырдың басына дейін дерлік белгілі болмады. Ең көп аударылған және құрметтелген ағылшын ақындары – Александр Поуп, Джон Милтон, Томас Грей және Джеймс Томсон болды. Шекспир туралы білім түбіртекте екі түрлі жолмен тарады. Бір жағынан, Англияда біраз уақыт болған итальяндық зиялылар театрлық қойылымдарды көруге және өз тәжірибелері туралы жазуға мүмкіндік алды; олардың мәтіндері содан кейін Италияға жетті. Екінші жағынан, 18 ғасырда көптеген ағылшын адамдар Италияға саяхат жасады, себебі ол Ұлы саяхаттың көптеген бағыттарының бірі еді. Ағылшын және итальяндықтардың арасындағы қарым-қатынасқа көптеген мүмкіндіктер туды. Сонымен қатар, Англиядан көшіп келген немесе қуылған ағылшын азаматтары көбінесе Италияны жаңа мекені ретінде таңдады. Дегенмен, осы кезеңде Еуропада Шекспирдің француз тіліндегі көптеген аудармалары мен бейімделулері тарала бастады, ал көптеген итальян жазушылары Шекспирді француз тілінде оқи бастады. Ағылшын тілін білетін адамдар аз болды және сөздіктер кеңінен қолжетімді болған жоқ. Итальяндықтар үшін ағылшын пьесаларымен алғашқы танысу көбінесе француз аудармалары арқылы болды және олар түпнұсқадан маңызды айырмашылықтар көрсеткенімен, ағылшын театры мен оның ережелерін Италияға енгізді. Француз тіліндегі ең танымал және көп оқылған бейімделулердің бірі – Вольтердің «Жулиус Цезарь» ромасы негізінде жазылған «Цезарь өлімі» («La mort de César»). 1705 жылы Апостоло Дзено «Амблето» шығармасын жазды, ол келесі жылы Венецияда қойылды. «Амблето» – «Гамлеттің» аудармасы емес, тіпті бейімделуі де емес. «Гамлетпен» жалғыз ұқсастығы – оның шабыт көзі болды және қазір автордың Шекспирді білмегені расталды. Қойылым өте сәтті болғандықтан, 1712 жылы Лондондағы Хеймаркет театрының сахнасында көрсетілді. Пьеса 1750 жылы Италияда қайта қойылды, бірақ ол Шекспирдің «Гамлетінен» әсер алмады. Шындығында, ол 1706 жылғы алғашқы нұсқамен бірдей болды. Бұл Италияда ағылшын театрына және оның ерекшеліктеріне әлі қызығушылық болмағанын көрсетеді. 1729 жылы Паоло Ролли «Жоғалған жұмақ» кітабының алғашқы алты кітабын итальян тілінде жариялады. Алғы сөзінде ол Шекспирді мақтап, Дантемен салыстырды. 1739 жылы ол «Гамлеттің» монологтарының бірінің аудармасын жариялады. Шекспирдің трагедиясының алғашқы толық итальян аудармасы – Доменико Валентинидің 1756 жылы басылған «Джулио Чезаре» туындысы. Валентини аудармасы үшін Льюис Теобальдтың 1733 жылы басып шығарған ағылшын тіліндегі трагедиясын пайдаланды. Алғы сөзінде ол ағылшын тілін түсінбейтінін, сондықтан аты-жөні әлі белгісіз кейбір рыцарьлардан көмек сұрағанын айтты. Олар «Ұлы саяхат» аясында Сиенаға келген ағылшын рыцарьлары болған болуы мүмкін. Итальяндықтар мен ағылшындар әлеуметтік және мәдени жиындарда жиі кездесетін. Валентини олармен осылай танысып, аударма процесінде көмек сұраған болуы керек. Ғасырдың соңына қарай басқа да зиялылар Шекспирдің шығармаларымен айналысты. Джузеппе Баретти 1777 жылы «Discours sur Shakespeare et M. r de Voltaire» жариялады; Алессандро Верри 1769 және 1777 жылдар аралығында «Гамлет» және «Отеллоны» аударды; ағылшын театрын бағаламаған Франческо Алгаротти Лондонда «Юлий Цезарь» қойылымын көргеннен кейін пікірін өзгертті. Сондай-ақ, ол Брут сөзіндегі ең маңызды деп санаған бөлімдерді аударды. Джустина Ренье Михель 1798 және 1801 жылдар аралығында «Отелло», «Макбет» және «Кориолан» пьесаларын аударды. Оның жалғыз жұмыс істегені әлі белгісіз. Сезароттимен алмасылған хаттар ғалымдарды оның басқа итальян жазушысынан көмек алған болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Сондай-ақ, ол француз аудармасын пайдалана отырып, жалғыз өзі жұмыс істеген болуы мүмкін. Бұл мәселе әлі шешілмеген.

Испанияда

Шекспирдің өзі және оның шығармалары Еуропа елдеріне, соның ішінде Испанияға, оның қайтыс болғаннан кейін ғасырлар өткен соң ғана жетті, және бұл оңай болған жоқ. Шекспирдің кейбір пьесалары Испанияға 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың бірінші жартысында келген болуы мүмкін, бірақ Испанияда Шекспирдің шығармаларының ең ерте құжатталған мысалы – шамамен 1640 жылғы «Екі асыл туыс». Бірақ Испанияға жеткен алғашқы басылымдар тығырық кітапханаларында болды және Испания драматургтары мен театр көрермендеріне әсер етпеді. 1632 жылдан кейін, Англияда жарық көргеннен соң, «Бірінші фолио» мен тарихи драмаларды қамтитын «Екінші фолио» елге келгеніне әлсіз дәлелдер бар. Сондай-ақ, 1742 жылы Испанияға әкелінген «Үшінші фолио» туралы да мәліметтер бар, бірақ ол қазір жоғалып кетті. Дегенмен, осы басылымдар ғана испан жазушылары мен сыншыларының қызығушылығын оятқан жоқ. Шекспирдің шығармаларын 18 ғасырда көптеген зиялылар оқи бастады, бірақ Шекспир өзінің түпнұсқа тілінде емес, француздық бейімделулер мен қайта жазулар арқылы зерттелді. Испан ғалымдары Шекспирді ағылшын тілінде сирек оқыды. Шекспирдің елге келуі театр, оның қағидалары, артықшылықтары мен кемшіліктері туралы пікірталас тудырды. Классикалық театрдан туындаған испан, француз және итальян театрларының классикалық қағидалары, әртүрлі театрлық дәстүрлерден келген жаңашылдықтарды қабылдауға кедергі келтірді. Мысалы, ағылшын театры классикалық қағидаларды сақтамады. Бұл Шекспир мен оның шығармаларына деген құрмет пен қарсылықты бірге тудырды: бір жағынан оның қиялы таң қалдырды, бірақ екінші жағынан ол испан дәстүрінде өз орнын таппаған көптеген ерекшеліктерді қолданды. 18 ғасырда Бард туралы пікір білдірген сыншылар оны классикалық тұрғыдан бағалады, ал ол театрдың классикалық қағидаларына сай келмегендіктен, бағалауға лайық деп табылмайды. Осының салдарынан, оның шығармалары тек 18 ғасырдың соңында аударыла бастады. Шекспирдің испан тіліндегі алғашқы аудармасы 1798 жылы Леандро Фернандес де Моратиннің «Гамлетті» аударған кезде жарық көрді. Алайда, француз тіліне тікелей араласпай, ағылшын тіліндегі түпнұсқадан тікелей аударылған алғашқы трагедия 1838 жылы жарық көрді, ол Хосе Гарсия де Вильяльтаның «Макбет» аудармасы болды. Шекспирдің пьесалары испан театрларында тек 19 ғасырдың басында қойыла бастады, бірақ олар көбінесе француздық қайта жазулардың негізінде жасалған неоклассикалық бейімделулер болды. 1808 және 1817 жылдар аралығында «Отелло», «Ромео мен Джульетта» және «Макбет» сахнаға қойылды. Шекспир романтизмнің пайда болуымен қатар көбірек бағаланды.

Шекспирдің орындалуы

Театрлар мен театрлық көріністер 19-ғасырда одан әрі дамыды, ал қолданылған актерлік нұсқалар біртіндеп қысқартылып, қайта құрылды. Осылайша, монологтар мен жұлдыздарға көбірек мән берілді, ал орындаулардың қарқыны мен әрекеттері төмендеді. Сахнаны ауыстыру үшін жиі үзілістер қажет болғандықтан қойылымдар одан да баяулады, нәтижесінде спектакльдің ұзындығын қалыпты деңгейде ұстау үшін одан да көп кесулерге түсуге тура келді; Шекспирдің пьесаларын маңызды қысқартуларсыз орындау мүмкін емес деген жалпы қабылданған пікір қалыптасты. 17-ғасырда актерлер көрерменмен байланысу үшін алға шығатын платформа сахнасы жоғалып кетті, актерлер төртінші қабырғаның немесе просцена аркасының артында тұрақты түрде орналасты, оркестр оларды көрермендерден одан да бөліп тұрды (оң жақтағы суретті қараңыз). 19-ғасыр бойында аңызға айналған актерлердің есімдері олар ойнаған пьесаларды көлеңкеге түсірді: Сара Сидонс (1755–1831), Джон Филип Кембл (1757–1823), Генри Ирвинг (1838–1905) және Эллен Терри (1847–1928). Нағыз драманың жұлдызы болу – ең алдымен «үлкен Шекспир актері» болуді білдірді, ерлер үшін – Гамлет, әйелдер үшін – Леди Макбеттің атақты түсіндірушісі болу және әсіресе ұлы монологтарды керемет орындау. Шекспирдің тамашалық, жұлдыздық және монологтік қойылымдарының шыңы актер-директор Генри Ирвингтің 1878 жылдан 1899 жылға дейін Лондондағы Корольдік Лицей театрындағы билігімен келді. Сонымен қатар, Шекспирдің түпнұсқа мәтіндеріне, платформалық сахнаға, декорациялардың болмауына және Елизавета театрының динамикалық көрініс алмасуына революциялық оралу Уильям Пулдың Елизаветалық сахналық қоғамы арқылы жүзеге асырылды.

Шекспир сыншы

18 ғасырдағы Шекспирдің бағаланбауына сенім 19 ғасырдың басында романтиктер тарапынан ұсылды, олар 18 ғасырдағы әдеби сынды тар, формалды және ережеге бағынышты деп қарастырып, осы көзқарасын қолдады. Ақынды пайғамбар және гений ретінде құрметтеу олардың пікіріне қайшы келді. Мұндай идеялар неміс сыншылары Гете мен Шлегель ағайындылары арқылы толыққанды білдірілді. Сэмюэл Тейлор Кольридж және Уильям Хазлитт сияқты романтиктер Шекспирге деген құлшылықты немесе тіпті "бардолатрияны" (1901 жылы Джордж Бернард Шоудың "bard" және "идолопоклонство" сөздерінен шығарған саркастикалық термині, Шекспирге шамадан тыс немесе діни құлшылықты білдіреді) жоғары деңгейге көтерді. Оны басқа Ренессанс драматургтерімен салыстыру, тіпті олардан жоғары деп тану мақсатымен болса да, құрметсіздікке ұқсады. Шекспирді сыншыл қабілеттерді араластырмай зерттеу керек еді, оған тікелей сөйлесіп, дұға ету сияқты құрметпен қарау қажет болды. Мысалы, Томас Де Куинсидің "Макбеттегі есіктің қағуы туралы" (1823) атты классикалық эссесінде: "Улы ақын! Сіздің шығармаларыңыз басқалардың туындылары сияқты қарапайым өнер емес, сонымен қатар табиғат құбылыстарына ұқсайды – күн мен теңіз, жұлдыздар мен гүлдер, мұз бен қар, жаңбыр мен шық, дауыл мен нөсер, оларды өз қабілеттерімізге толық бағынып зерттеуіміз керек". Әдебиеттегі түпнұсқалықтың маңызы артқан сайын, сыншылар Шекспирдің трагедияларын сахнаға қоюға, оларға бақытты соңдар қосуға немесе "Ромео мен Джульеттадағы" әзілдерді өңдеуге қарсы болды. Романтиктер, өздері де драма жазушылар болғандықтан, Шекспирді сахнада қоюдан гөрі оқуға көбірек лайық деп есептеді. Чарльз Лэмб сахнадағы кез келген бейнелеуді мәтіннің нағыз мәнінен алаңдатады деп сақты. Бұл көзқарас, уақыттан тыс шындық ретінде дәлелденген, сонымен қатар 19 ғасырдың басындағы мелодрама мен көрермендердің назарын аударудың табиғи салдары болды. Шекспир 19 ғасырда ұлттық мақтаныш символына айналды, бұл Британ империясының өркендеу кезеңі және британдық биліктің әлемдегі шыңы болды. Томас Карлайлдың "Батырлар, батырларға табыну және тарихтағы батырлық" (1841) еңбегінде Шекспир бүкіл әлемде, тіпті жоғалған американдық отарларда да британдық мәдени патриотизмнің "жинақтау белгісі" ретінде тарихтағы ұлы ақын-батырлардың бірі болды: "Параматтадан, Нью-Йорктен, ағылшын ерлер мен әйелдер қайда болса да, олар бір-біріне: 'Иә, бұл Шекспир біздікі; біз оны жараттық, біз оның тілімен сөйлейміз және оның ойынша ойлаймыз; біз онымен бір қан және бір рулымыз' дейді". Ұлы канондық жазушылардың ең бастысы, ағылшын мәдениетінің маржаны, және Карлайл айтқандай, "нақты, сатуға болатын, пайдалы иелік ретінде", Шекспир 19 ғасырда ана ел мен оның барлық отарлары үшін ортақ мұра құру құралына айналды. Колониалдық кезеңнен кейінгі әдеби сыншылар Шекспирдің пьесаларын осы мақсатта пайдалануды, олардың мәдениетін бағындыру және түбінен жою әрекеті деп қарастырды. Солтүстік теңіздің арғы жағында Шекспир Германияда да ықпалды болды. 1807 жылы Август Вильгельм Шлегель Шекспирдің барлық пьесаларын неміс тіліне аударды, және Шлегельдің аудармасының танымалдылығы (ол Шекспирдің кез келген тілге жасалған ең жақсы аудармаларының бірі саналады) соншалық, неміс ұлтшылдары Шекспирдің шын мәнінде неміс драматургы екенін, жай ғана пьесаларын ағылшын тілінде жазғанын мәлімдеді. 19 ғасырдың ортасына қарай Шекспир неміс әдебиетінің пантеонына енді.

Үшінші рейхте

1934 жылы француз үкіметі Стависки ісі кезінде оңшыл зорлық-зомбылыққа себеп болған «Кориолан» пьесасының даулы қойылымы үшін «Comédie Française» директорын қызметтен босатты. Осыдан кейін болған халықаралық наразылықтардың бірі Германиядан, тіпті Жозеф Геббельстен келді. Германияда Шекспирдің пьесаларын «жетілдіруге» ұшыратса да, ол классикалық драматург ретінде беделді болды, әсіресе 1890 жылдардың соңынан бері неміс үкіметінің үгіт-насихаты бойынша, жаңа неміс пьесаларының барлығы солшылдардың, яһудилердің немесе әлдебір «деграданттардың» туындысы ретінде бейнеленді. Саяси тұрғыдан қабылданған жазушылар бұл олқылықты толтыра алмады, немесе тек үгіт-насихат арқылы ғана толтыра алды. 1935 жылы Геббельс: «Біз автобандар салып, экономиканы жандандырып, жаңа әскер құра аламыз, бірақ жаңа драматургтарды жасауға біздің күшіміз жетпейді» деді. Шилер радикализмі үшін, Лессинг гуманизмі үшін, тіпті Гёте патриотизмге құштар болмағаны үшін күдік тудырғанда, «арий» Шекспирдің мұрасы жаңа мақсаттарға орай бейімделді. Канаданың Виктория университетінің герман және орыс тілдері зерттеулерінің профессоры Родни Симингтон бұл мәселеге «Шекспирді нацистердің иеленуі: Үшінші рейхтегі мәдени саясат» (Edwin Mellen Press, 2005) еңбегінде тоқталды. Ғалымның мәліметінше, мысалы, «Гамлет» пьесасы, ар-ұжданы бар адам емес, неміс жауынгері ретінде қайта қарастырылды. Бір сыншы бұл пьеса туралы: «Егер сарай кеңесшісі Лаерт Парижға, ал гуманист Горацио даниялық емес, римдіктерге жақын болса, Гамлеттің Виттенберг университетінде білім алғаны кездейсоқ емес» деп жазды. Бір танымал журнал Гамлеттің мұрасынан айрылуына себеп болған қылмыстың Версаль келісімінің көрінісі екенін, ал Гертруданың мінез-құлқы «ерсіз» Веймар саясаткерлерін еске түсіретінін мәлімдеді. 1933 жылы Гитлер билікке келгеннен кейін бірнеше аптадан соң партияның ресми басылымы жарық көрді, ол «Шекспир – герман жазушысы» деп аталып, барлық шетелдік ықпалға тыйым салуды қалағандарға қарсылық білдірді. Пропаганда министрлігінде Геббельс театр мәселесін Райнер Шлоссерге тапсырды, ол Шекспирдің ағылшыннан гөрі неміс екенін ойлады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Шекспирдің пьесаларын қоюға тыйым салынды, бірақ Гитлер жеке өзі бұл тыйымды тез арада алып тастады, мұндай жақсылық басқа драматургтарға көрсетілмеді. Режим тек Бардты ғана емес, сонымен қатар Елизавета Англиясын да иеленді. Нацистердің басшылары үшін Елизавета Англиясы жас, күшті мемлекет болды, Үшінші рейх сияқты, қазіргі заманғы құлдырап бара жатқан Британ империясынан мүлдем өзгеше. Шекспирдің ресми мақұлдауына кейбір ерекшеліктер де болды, мысалы, ұлы патриоттық пьесалар, әсіресе «Генрих V» пьесасы қойылмады. «Венеция саудагері» пьесасының қабылдануы ең жақсы жағдайда жылы болды («Мальталық еврей» Марлоудың пьесасы балама ретінде ұсынылды), себебі ол нацистердің талғамына сай антисемиттік сипатқа ие болған жоқ (шоудың соңында еврей қарсыласының қызы христиандыққа өтіп, басқа ұлт өкіліне үйленеді, бұл нәсілдік тазалық туралы нацистік ұғымдарға қайшы келді). «Гамлет», «Макбет» және «Ричард III» пьесалары ең танымал болды.

Кеңес Одағында

Шекспирдің Ресейдегі танымалдығын ескере отырып, Шекспирдің фильмдік нұсқалары болды, олар көбінесе батыс түсіндірмелерінен ерекшеленді, әдетте, кеңес режимін аңтарып сынға алған гуманистік идеяны баса назарда ұстады. Сергей Юткевичтің "Отелло" (1955) фильмі Дездемонаның Отеллоға деген махаббатын нәсілдік жеккөрушілікке қарсы махаббаттың жеңісі ретінде көрсетті. Фильмдегі Гамлет – өзінің тартыншақтығына, қорқыныштары мен күмәндеріне қарамастан, айналасындағы моральдық бұзылысқа төтеп бере алмайтын кеңес диссидентіне ұқсайды. Фильмнің сценарийін Сталин тұсында қуғынға ұшыраған жазушы Борис Пастернак жазған. Андре Жидтің аудармасындағы "Гамлет" 1946 жылға дейін Парижде қойылмаған еді, ол Францияда "Шекспирдің культ деңгейіне көтерілуін" қамтамасыз етті. Бұрын "буржуазиялық батыс империалистік автор" деп айыпталған, қытайлықтардың ешқайсысы құрметтемеген Шекспирдің пьесасын қоюдың өзі – үнсіз қарсылық актісі еді. Шекспирдің пьесаларының ішінде Қытайда 1970-80 жылдары ең танымал пьеса – "Макбет" болды. Қытай көрермендері бұл пьесада, алғаш рет 1606 жылы Англияда қойылған және 11 ғасырдағы Шотландияда өтетін оқиғаларда, 1960 жылдардың соңындағы Ұлы пролетарлық мәдени революцияның көрінісін байқады деп болжанады. Тағы бір сыншы, Жао Сунь: "Макбет – «Төрттік» жойылғаннан кейін қытай сахнасында қойылған бесінші Шекспир пьесасы. Бұл қастандық пьесасы біздің ел тарихының маңызды сәттерінде үнемі қойылып келеді" деп жазды. Пьесаның режиссері, Шекспирді зерттеуі үшін Мәдени революция кезінде зардап шеккен Шекспир ғалымы Фан Пинг, сол кездегі сұхбатында "Лир патшасы" Қытай үшін маңызды екенін айтты, себебі "монархияның ең жоғарғы билеушісі" Лир патшасы, оны жақсы көргендер жазаланатын, ал оны жақсы көрмегендер марапатталатын қатыгездік пен хаосқа толы әлем құрды, бұл Маоның себепсіз адал ізбасарларын жазалаған жиі болмайтын мінез-құлқына жасырын сілтеме еді. 1981 жылғы "Венеция саудагері" қойылымы қытай көрермендері арасында үлкен сәттілікке ие болды, өйткені пьеса өмірдегі әділдік және теңдік тақырыбын насихаттады, ал Порция кейіпкері ерекше танымал болды, себебі ол, бір сыншы жазғандай, "Ренессанстың гуманистік рухын" бейнелейді, ол "жеке тұлғалыққа, адам құқықтарына және бостандыққа" ұмтылады. "Венеция саудагеріндегі" еврей саудагер мен христиан саудагер арасындағы діни қақтығыс тақырыбы қытайдағы "Венеция саудагерінің" қойылымдарында көбінесе назарға алынбайды, өйткені көптеген қытайлықтар еврей-христиан қақтығысының тақырыбын маңызды деп санамайды. Луи Зуковский он бір жасқа келгенде Шекспирдің барлық туындыларын оқыған, ал оның "Төмен: Шекспир туралы" (1947) кітабы – пьесалардағы көздің рөлін зерттейтін, кітап көлеміндегі прозалық өлең. Бастапқы басылымда ақынның әйелі Селия Зуковскаяның "Дауыл" шығармасының екінші томы да қоса берілген.

21 ғасыр

Шекспирдің беделі киноиндустриясына әсерін тигізуде, оның туындыларының жаңа нұсқалары, мысалы, Джоэл Коэн режиссерлік еткен «Макбет трагедиясы» (2021) өндіріске қойылуда. Шекспирдің пьесалары әлем бойынша үздіксіз қойылып келеді, ал Шекспирдің шығармалары көбінесе жас буын студенттер, либералды және прогрессивті Gen Z ұрпағы тарапынан жоғары бағаланады. Сыншылар Шекспирді ағылшын тілінің ең ұлы жазушысы және ақыны деп есептейді. Шекспирдің пьесалары (әсіресе «Жазғы түнгі арман», «Венеция саудагері» және «Юлий Цезарь») әлемдегі дерлік барлық ағылшын тілді мектептерде оқытылады және түрлі тілдерге қайта-қайта аударылады.

Сын еткен цитаталар

Шекспирдің беделінің өсуі Шекспир туралы сын-пікірлердің уақыт жолы арқылы көрсетіледі, Джон Драйденнің "ол бір нәрсені сипаттағанда, сіз оны көру ғана емес, сезінуіңіз де керек" (1668) деген сөзінен бастап, Томас Карлайлдың Шекспирді ағылшын ұлттық санасының "ең күшті біріктіруші белгісі" (1841) деп бағалауына дейін.