Кіріспе

Пойыздар мен теміржолдар туралы британдық көркем кітаптар сериясы – «The Railway Series» Содор аралында орналасқан Солтүстік-Батыс темір жолы деп аталатын темір жол туралы британдық кітаптар сериясы. Серияда 42 кітап бар, алғашқысы 1945 жылғы мамыр айында Уилберт Одри пастор жазған. Одри 26 кітаптың авторы, соңғысы 1972 жылғы қазанда жарық көрді. Оның ұлы Кристофер Одри 1983 жылғы қыркүйектен 2011 жылғы шілдеге дейін тағы 16 кітап жазды. Серияда көптеген адам кейпінде бейнеленген көліктер бар, оның ішінде Томас танк локомотиві. Томас – сериалдағы ең танымал және әйгілі кейіпкер, сондай-ақ 1984 жылдан 2021 жылға дейін «Томас және оның достары» телесериалының басты кейіпкері болды. Балалар телесериалы осы оқиғалардың бейімделуінен пайда болды. «Темір жол сериясының» барлық оқиғалары дерлік нақты оқиғаларға негізделген. Өмір бойы теміржолға құмар болғандықтан, Одри оқиғаларының мүмкіндігінше шынайы болуын қалады. Локомотивтердің кейіпкерлері көбінесе нақты локомотив түрлеріне негізделген, ал кейбір теміржолдар Британ аралдарындағы нақты бағыттардың үлгісі болды. «Темір жол оқиғалары» атты аудиоверсиялары әр түрлі уақытта жазылған.

Мәдени контекст

Локомотивтерді адам кейпінде бейнелеу әдеби дәстүрі кем дегенде 1897 жылы Рудьярд Киплингтің ".007" әңгімесіне дейін жетеді.

Кристофер Одридің жалғасуы

Кристофер Одри әкесі сияқты теміржолға қызығушылық танытқан. Нене аңғары теміржолына сапар жасағанда, ол өзінің алғашқы "Үштік бас" әңгімесін жазуға шабыттанды. Бұл оқиға теміржолшының локомотивтің мақсатына жетпей тұрып буын бітіруі туралы әңгімесіне негізделген. Оқиғада Томас, Перси және Дак Гордонның экспресін қабылдайды, бірақ оны көтере алмайтынын түсінеді. Кристофер тағы үш әңгіме жазды: "Қорықшыны тоқтатып тұр!", "Велосипедке назар сал!" және "Балық". Ол оларды әкесіне көрсетті, ол Кристоферді оларды жариялауға жіберуге ынталандырды. Сол кезде телевизиялық бейімделу жұмыстары жүргізіліп жатты және Кей мен Уорд "Теміржол сериясын" қайта жандандыруға ниеттенді. 1983 жылы "Шын мәнінде пайдалы локомотивтер" кітабы жарық көрді. Уилберт бұл атауды өзінің 27-ші томы үшін қарастырған, бірақ кейіннен жобадан бас тартты. Кристофер тағы он үш кітап жазды, соның ішінде 50 жылдық мерейтойға арналған "Томас және майлы бақылаушының локомотивтері". Ол телесериалға да әңгімелер жазды, әсіресе "Томас танк машинасы туралы және Теміржол сериясының 30-шы томы". Телесериалдың сәттілігі Кристофер мен баспагерлер арасында керішіліктерге әкелді. Томас телесериалдың орталық кейіпкері болды және баспагерлер Томасқа бағытталған әңгімелерді қалады. Кристофер "Томас және майлы бақылаушының локомотивтері" кітабын шығарды, онда Томас туралы бір ғана оқиға бар, ал "Томас үйге оралады" кітабында Томас соңғы бетке дейін пайда болған жоқ. 1996 жылы серияның 40-шы томы "Жаңа кішкентай локомотив" жарық көрді. Кей мен Уордтан кейін келген Эгмонт баспасы "Теміржол сериясы" кітаптарын жарияламады және бұрынғы каталогтың басылымнан шығуына рұқсат берді. 2004 жылы алғашқы 26 кітаптың таңдамалы басылымы болды, бірақ 2005 жылы Уилберттің алғашқы кітабының алпысыншы жылдығында Одри отбасы барлық әңгімелердің түпнұсқа форматында қолжетімді болмауына көңіл көшін білдірді. 2005 жылы Кристофер өзінің "Sodor Enterprises" баспасында "Sodor: Reading Between the Lines" кітабын жариялады. Бұл кітап Содордың ойдан шығарылған әлемін кеңейтті. Ол тағы бірнеше кітап жазды, олардың көпшілігі Ұлыбританиядағы нақты теміржолдарға арналған. 2006 жылы Эгмонт Уилберттің кітаптарын түпнұсқа форматында қайта жариялай бастады. Кристофердің он төрт кітабы 2007 жылдың тамызында қайта басылды. 2007 жылдың 3 қыркүйегінде Кристофер серияның 41-ші кітабын жарық көрді: "Томас және Виктория", суреттемесі Клайв Спонгтың еңбегі. Кітап теміржол сақтау қозғалысына қатысты мәселелерді қамтиды. 2011 жылдың шілдесінде Эгмонт серияның 42-ші кітабын шығарды: "Томас және оның достары". Соңғы оқиға "Соңы" деген сөздермен аяқталды. Ол Персидің моделін суретшіге анықтама ретінде жасаған, бірақ Далби оны пайдаланбады. Одримен болған қиын қарым-қатынасына қарамастан, Далби, бәлкім, серияның ең жақсы есте қалған суретшісі. "The Eight Famous Engines" (1957) сериясының иллюстрациясын Джон Т. Кенни жүзеге асырды. Оның стилі Далбидің стиліне қарағанда азырақ түрлі-түсті, бірақ реалистік болды. Кенни Одридің модельдік локомотивтерін анықтама ретінде пайдаланды. Реализмге және техникалық дәлдікке берілгендігінің арқасында ол Одримен әлдеқайда жақсы қарым-қатынас жасады, ол "Gallant Old Engine" (1962) дейін жалғасты, осы кезде Кеннидің көру қабілеті нашарлай бастады. Оның орнына швед суретшісі Гунвор Эдвардс таңдалды. Ол "Степни "Блюбелл" локомотивін" суреттеуді бастады, бірақ бұл жұмысқа өзін лайықсыз сезінді. Оған бұл томды жазуда күйеуі Питер көмектесті, ол содан кейін толыққанды жұмысты өз мойнына алды. Екі суретші де жұмысы үшін авторлық құқықты сақтады, ал "Эдвардс дәуірі" Уилберт Одридің соңғы томы "Трамвай локомотивтеріне" дейін созылды. Бұл томдарда қолданылған стиль әлі де шындыққа жақын болды, бірақ импрессионистік сезімге ие болды. 1983 жылы Кристофер Одри серияның авторы болғанда, баспагер Далбидің суреттерінің әдемілігіне де, Кенни мен Эдвардстың суреттерінің реализміне де жақын суретшіні табуға ниеттенді. Таңдалған суретші - Клайв Спонг. Ол Кристофер Одридің барлық кітаптарын суреттеді, бұл "Теміржол сериясында" жұмыс істеген кез келген суретшіден көп. Ол сондай-ақ Одрилер жазған бірқатар қосымша оқиғалар үшін суреттер жасады, ал оның суреттері "Содор аралы: оның халқы, тарихы және теміржолдары" кітабында пайда болды.

Формат және ұсыну

Кітаптар ерекше ландшафттық форматта жарық көрді. Әрқайсысының көлемі шамамен алпыс беттен тұрды, оның ішінде отызы мәтін, ал отызы суреттерден құралды. Бұл формат, әр кітаптың кіші өлшемімен бірге, оларды кішкентай балаларға тартымды етеді. Кітаптардың әрқайсысы төрт оқиғаға бөлінді (Генри – Жасыл локомотивтен басқа, ол бесеуге бөлінген). "Томас – Танк машинасынан" бастап, әр кітап алғы сөзбен ашылды. Бұл кітапқа, оның кейіпкерлеріне немесе тақырыптарына қысқаша кіріспе қызметі ретінде тағайындалған. Олар әдетте оқырмандарға ("Қымбат достар") жолданған хат түрінде жазылған, бірақ кейде оқиғаның құрылысына қатысқан жеке балаларға да арналды. "Томас – Танк машинасының" алғы сөзі Кристофер Одриге жазылған хат болды. Бұл бөлімде көбінесе нақты теміржолдар жарнамаланды немесе адамдар мен ұйымдардың көмегіне ризашылық білдірілді. "Кішкентай ескі локомотивтің" алғы сөзі ерекшеленеді, себебі ол Скарлойдың (және, сөзсіз, "Темір жол сериясының" барлығының) ойдан шығарылған екендігін мойындайды. Кітаптардың ерекше пішіні оларды бірден танытуға мүмкіндік берді. Алайда, бұл кітап сатушылардың оларды көрсету қиындығына және тіпті оңай ұрлануы мүмкін екендігіне шағымдануына себеп болды. Дегенмен, бұл форматты баспагер Иан Аллан өзінің "Сэмми – Шунтер" және "Чуффаллонг" кітаптарында қолданды. Қатаңдық кезеңіндегі балалар кітаптары үшін ерекше жағдай ретінде, "Темір жол сериясы" басынан бастап толық түсте басылды, көптеген сыншылардың пікірінше, бұл оның алғашқы күндерінің маңызды сату артықшылығы болды.

Содор

Қасиетті У. Одриге жас жанкүйерлерден локомотивтер мен олардың темір жолы туралы, сондай-ақ әңгімелердегі қарама-қайшылықтар туралы көптеген хаттар келіп түсті. Осы сұрақтарға жауап беру мақсатында ол кітаптар үшін нақты орта құруға кірісті. Мэн аралына сапар барысында ол сол жердегі епископтың Содор және Мэн епискобы деп аталатынын білді. Атаудың "Содор" бөлігі Судрейлерден алынған, бірақ Одри осы атпен Мэн аралы мен Англия арасындағы ойдан шығарылған арал өз әңгімелері үшін өте қолайлы орын болатынын шешті. Ағасы Джорджпен (Ұлттық Либералдық Клубтың кітапханашысы) бірлесіп, Содордың тарихын, географиясын, тілін, өнеркәсібін және тіпті геологиясын жасады. Осы жұмыстың нәтижесі 1987 жылы "Содор аралы: халқы, тарихы және темір жолдары" атты кітапта жарияланды.

Камео-спектакльдер

Аудрилер екеуі де Содорды олар барып көрген нағыз орын сияқты суреттеді, ал оқиғалардың бірінші қолдан алынғанын айтты. Бұл әрбір кітаптың алғы сөзінде жиі «құжатталған». У. Одридің кейінгі кітаптарының кейбірінде ол Жұқа дін қызметкері болып пайда болды және жазушы ретінде сипатталды, бірақ оның аты мен сериямен байланысы ешқашан нақты көрсетілмеді. Оған әрдайым Жыу дін қызметкері ілесіп жүрді, ол Тедди Бостонға негіделген, теміржолға құштар және жақын дос болған. Екі дін қызметкері де теміржолға құштар адамдар ретінде бейнеленді және Кіші локомотивтерді табуға және Жоғалған Герцог локомотивін ашуға жауапты болды. Олар көбінесе күлкілі кейіпкерлер болды, су шашылып немесе шатырдан құлап кетуі мүмкін еді. Ол сондай-ақ көптеген иллюстрацияларда, әдетте суретшінің әзілі ретінде пайда болды. Джон Т. Кеннидің «Дақ және дизель локомотиві» атты суретінде ол С. Реджинальд Далбиге өте ұқсайтын кейіппен бірге бейнеленген, бұл Брайан Сибли Далбидің Дақтың кейіпкерін дұрыс емес көрсетуі болуы мүмкін деп болжады. Викарий «Эдвард көк локомотиві» және басқа да томдарда Тревор трактор локомотивінің иесі ретінде пайда болады. Бұл Тедди Бостонға сілтеме болуы мүмкін, ол өзі қираған трактор локомотивін құтқарып қалған. Далби бүкіл Одри отбасын – Уилберт, Маргарет, Кристофер, Вероника және Хилариді – Перси станциядан өтетінін көріп суреттеді («Труднодвигатели» кітабындағы «Перси қашады» (53-бет)). Бұл Кристофер Одринің иллюстрациядағы жалғыз көрінісі болды, бірақ ол кітаптың алғы сөзінде локомотивтермен кездесулерін көбінесе юмормен сипаттады. «Теміржол» сериясымен байланысты басқа да адамдар туралы айтылды. Далби кітаптарында ол екі рет дүкен таңбаларында өзіне сілтеме жасады («Рельстерден тыс» және «Құтылып құтылды») және «Перси суға түседі» кітабындағы «Кеме жабдықтары» компаниясының таңбасында «Теміржол сериясын» редакциялаған Э.Т.Л. Мариотқа сілтеме жасады. Питер Эдвардс Гордонның бетін Эрик Мариоттың бейнесіне сүйеніп салғанын айтады. Майлы бақылаушы (алғашқы кітаптарда «Майлы директор» деп аталған, бұл 1948 жылы Ұлыбритания теміржолдары мемлекеттік меншікке алынар алдында жазылған) – ойдан шығарылған кейіпкер болды, бірақ Кристофер Одри сол кездегі дәрігері әкесіне «естеліксіз үлес қосып» болуы мүмкін екенін мойындады. Кітаптардағы тар теміржол локомотивтеріне жауапты Жұқа бақылаушы Эдвард Томас мырзаға негізделген, ол 1951 жылы энтузиастар оны өздеріне алғанға дейін Талиллин теміржолын басқарған. Кейбір оқиғалар сол кездегі теміржолшылар басылымдарында жарияланған мақалаларға негізделген. Ай сайын шығатын «Теміржол журналы» ұзақ жылдар бойы энтузиастардың серігі болды және бірнеше оқиғалардың шығу тегін тануға болады. С. Гамильтон Эллис жазған теміржол кітаптары да бір дерек көзі болды.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Сатирикалық "Private Eye" журналы "Темір жол сериясы" стилінде жазылған "Томас – жекешелендірілген локомотив" атты кітап шығарды. Ондағы әңгімелер жеке теміржол компанияларын және Джон Мейджор үкіметін қатаң сынап, "Channel Tunnel" (Канал тоннелі), Лондон метрополитені, радиоактивті қалдықтарды тасымалдау және теміржолдардың қауіпті жағдайы сияқты мәселелерді қамтыды. Эндрю Ллойд Вебер "Темір жол сериясы" негізінде музыкалық телесериал жасауды жоспарлаған, бірақ Одри оған қажетті бақылауды беруден бас тартты. Соңынан Ллойд Вебер 1984 жылы "Жұлдызды экспресс" мюзиклін жазды және "Шын мәнінде пайдалы локомотивтер" деген сөз тіркесінен шабыттандырылып, "The Really Useful Group" құрды. Серияның үш бейімделуі жасалды. Біріншісі – 1953 жылы тікелей түсірілген, техникалық кемшіліктері бар сәтсіз пилоттық жоба болды. Шамамен үш он жылдан кейін 1984 жылы көрсетілімге түскен және 2021 жылы аяқталған "Томас және оның достары" сериясы пайда болды. Одан кейін бұрынғы серияның туындысы болып табылатын "Томас және достары: Барлық локомотивтер жүріс жолында!" сериалы шықты, ол 2D анимацияны және көбірек мультфильмдік стильді қолданады.