Әлеуметтік өзара әрекеттесу және қарым-қатынас нормасы
Reciprocity (social psychology)
Әлеуметтік психологияда өзаралық – жақсылыққа жақсылықпен жауап беру қағидасы. Қоғамдық құрылым ретінде, өзаралық қарым-қатынастарды жақсартады, тұрақты байланыстар құруға көмектеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлеуметтік конструкция
Social construct
Әлеуметтік психологияда өзаралық – бұл оң әрекетке өзге оң әрекетпен жауап берудің әлеуметтік нормасы, мейірімділікке сыйақы беру. Әлеуметтік конструкция ретінде, өзаралық дегеніміз – достық әрекеттерге жауап ретінде адамдар көбінесе жеке мүдделер моделімен күтілгеннен гөрі әлдеқайда жақсырақ және ынтымақтасады; керісінше, жауыздыққа жауап ретінде олар көбінесе өте жағымсыз және тіпті қатыгез болады. Бұл құбылыс өзаралыққа бейімділік деп те аталады. Өзаралық – адамдардың қарым-қатынас жасауы мен қоғамда өмір сүруінің маңызды бір бөлігі, бірақ осы қарым-қатынастарды зерттейтін ғалымдар көбінесе оның маңыздылығын төмендетеді. Өзаралық, өзара алмасу арқылы тұрақты және жалғаса беретін қарым-қатынастар құруға мүмкіндік береді. Фрэнсис Фукуяма былай дейді:
In social psychology, reciprocity is a social norm of responding to a positive action with another positive action, rewarding kind actions. As a social construct, reciprocity means that in response to friendly actions, people are frequently much nicer and much more cooperative than predicted by the self interest model; conversely, in response to hostile actions they are frequently much more nasty and even brutal. It has also been called reciprocity bias. Reciprocity is a crucial aspect of how people interact and live in society but researchers who study these interactions often undermine its importance. Reciprocity makes it possible to build sustainable and continuing relationships with reciprocal exchanges. Francis Fukuyama states:
“Егер демократия мен капитализм институттары тиімді жұмыс істеуі керек болса, олардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін заманауи мәдени дағдылармен қатар өмір сүруі керек”. Одан әрі ол былай деп жалғастырады:
“If the institutions of democracy and capitalism are to work properly, they must coexist within certain premodern cultural habits that ensure their proper functioning”. He goes on to say:
“Заң, келісімшарт, экономикалық саналылық және өркендеу өзаралық, моральдық міндеттеме, қоғамға деген сезімталдық және сеніммен толықтырылуы керек. Бұл соңғылары – қазіргі қоғамдағы өткенге жатпайтын нәрселер емес, керісінше, оның табысының қажетті шарты”.
“Law, contract, and economic rationality and prosperity must as well be leavened with reciprocity, moral obligation, duty toward community, and trust The latter are not anachronisms in a modern society but rather the sine qua non of the latter’s success”
Әлеуметтанушы Алвин Гоулднердің сөзіне сәйкес, бұл норма дерлік барлық жерде кездеседі, және тек бірнеше адам – өте жас, ауру немесе қарттар ғана одан босатылған. R моделі – тұрақты, сау қарым-қатынастарды түсіндіретін теория, оның негізінде өзаралық элементтер жатыр. Теория, қарым-қатынастың тұрақтылығы мен денсаулығы үшін өзаралықтың қажеттігін түсіндіреді. Өзаралықсыз, қарым-қатынас тұрақсыз және дені сау емес деп есептеледі. R моделінің авторы қарым-қатынастағы тепе-теңдіктің маңыздылығын түсіндіреді, және тепе-теңдік болғанда қарым-қатынас дами алады. R моделі – биологиялық, психологиялық және әлеуметтік-қоршаған орта факторларының өзара байланысын зерттейтін трансдисциплинарлық модельдер класына жатады. Ол алғаш рет топтық терапия саласындағы қарым-қатынастардың мәнін түсіну үшін жасалды. Бастапқы модельге Эрик Берн, Джон Боулби және Джордж Кольризердің еңбектері әсер еткен. Өзара әрекеттер, альтруистік әрекеттерден өзгеше, себебі өзара әрекеттер тек басқалардың бастапқы әрекеттерінен кейін ғана болады, ал альтруизм – болашақта жақсы жауап күтпейтін, шарты жоқ әлеуметтік сыйлық беру болып табылады. Кейбір адамдар идеалдық альтруизмді (болашақта сыйлық күтпей беру) және өзара альтруизмді (шектелген күтумен немесе болашақта сыйлық күту мүмкіндігімен беру) ажыратады. Бұл туралы толық ақпарат алу үшін альтруизм немесе альтруизм (этика) беттеріне қараңыз.
According to the sociologist Alvin Gouldner, this norm is nearly universal, and only a few members of society—the very young, the sick, or the old—are exempt from it. The R Model was developed as a theory about sustainable healthy relationships with reciprocal elements at its core. The theory explains the need for reciprocity is necessary for the relationship to be sustainable and health. Without reciprocity, the relationship is considered less sustainable and less healthy. The author of the R Model explains the need for balance in a relationship, and with balance there can be even growth in the relationship. The R Model is a Biopsychosocial model, a class of trans disciplinary models which look at the interconnection between biology, psychology, and socio environmental factors. It was first developed to understand the nature of relationship in the environment and discipline of group therapy. The initial model was influenced by works from Eric Berne, John Bowlby and George Kohlrieser. Reciprocal actions differ from altruistic actions in that reciprocal actions only follow from others' initial actions, while altruism is the unconditional act of social gift giving without any hope or expectation of future positive responses. Some distinguish between ideal altruism (giving with no expectation of future reward) and reciprocal altruism (giving with limited expectation or the potential for expectation of future reward). For more information on this idea, see altruism or altruism (ethics).
Тарих
Өзара қарым-қатынас Хаммурапи заманына (б.з.д. 1792–1750 ж.ш.) дейін барып жетеді. Хаммурапи кодексі – 282 заң мен ереженің жинағы, онда қылмыстар мен оларға берілетін түрлі жазалар, сондай-ақ азаматтардың мінез-құлқына қатысты нұсқаулар тізілген. Кодекс жеке тұлғаның қоғамдық мүдделерге қарай әрекет етуін талап етті. Заңдардағы «көзге көз» принципі тікелей өзара қарым-қатынас идеясын көрсетеді. Мысалы, егер бір адам басқа адамның өліміне себеп болса, ол өлім жазасына кесілуі керек еді. Өзара қарым-қатынас ежелгі Грецияның да маңызды бір бөлігі болды. Гомерлік Грецияда азаматтар ресми үкімет немесе сауда жүйесі болмағандықтан, өзара қарым-қатынасқа тәуелді болды. Гомердің «Илиада» шығармасында ол сыйлық беру арқылы өзара мәмілелердің көптеген мысалдарын келтіреді. Мысалы, «Илиаданың» VI кітабында Глаук пен Диомед аталарының дос екенін білген соң бір-бірімен қару алмасады. Дегенмен, тікелей өзара қарым-қатынасқа қол жеткізу мүмкін болмаған жағдайлар да болды, әсіресе азаматтың өтемақы төлеуге ештеңесі қалмаған қиын жағдайларда. Сондықтан, сол кезде грек мәдениетінде кейінге шегерілген өзара қарым-қатынас та кең таралған. Кейінге шегерілген өзара қарым-қатынас – біреуге сыйлық немесе жақсылық жасау, ал оның орнына алғашқы сыйлаған адам мұқтаж болғанда оған жауап беру түсінігін білдіреді. Бұл өзара қарым-қатынас түрін саяхатшылар, әсіресе «Одиссея» романында жиі пайдаланған. Осы мысалдар көрсеткендей, өзара қарым-қатынас ежелгі аристократия арасында мәдени беделге ие болды, себебі ол олар үшін тиімді болды.
Reciprocity dates as far back as the time of Hammurabi (c. 1792–1750 BC). Hammurabi's code, a collection of 282 laws and standards, lists crimes and their various punishments as well as guidelines for citizens' conduct. The code demanded the individual act in terms of the public interest. The "eye for an eye" principles in which the laws were written mirror the idea of direct reciprocity. For example, if a person caused the death of another person, the killer would be put to death. Reciprocity was also a cornerstone of Ancient Greece. In Homeric Greece, citizens relied on reciprocity as a form of transaction as there was no formal system of government or trade. In Homer's Iliad, he illustrates several instances of reciprocal transactions in the form of gift giving. For example, in Book VI of the Iliad, Glaucus and Diomedes exchange armor when they discover that their grandfathers were friends. However, there were times when direct reciprocity was not possible, specifically in times of great need when a citizen had nothing to give for repayment. Thus, deferred reciprocity was also prevalent in Greek culture at this time. Deferred reciprocity refers to giving a person gifts or favors with the understanding that they will repay this favor at another time when the initial giver is in great need. This form of reciprocity was used extensively by travelers, particularly in the Odyssey. As these examples suggest, reciprocity enjoyed a cultural prestige among ancient aristocracies for whom it was advantageous.
Өзгеріс механизмі ретінде
Ричард Лики мен Роджер Левин адамдардың табиғатын өзара қарым-қатынасқа байланысты деп есептейді. Олар адамзаттың тірі қалғанына себеп, ата-бабаларымыз тауарлар мен қызметтерді «міндеттіліктің құрметті желісі» арқылы бөлісуді үйренгенін айтады. Осылайша, адамдардың сыйлықтар мен жасалған жақсылықтарға жауап беруге міндетті болуы – адам мәдениетінің ерекше бір ерекшелігі. Мәдениеттанушылар бұл идеяны «міндеттілік желісі» деп атайды, онда өзара қарым-қатынас – тіршілікке бейімделу механизмі ретінде қарастырылады. Бұл көзқарас бойынша, өзара қарым-қатынас өзара тәуелді ортаны құрайды, онда еңбек бөлінеді, соның арқасында адамдар тиімдірек жұмыс істей алады. Мысалы, топтың бір мүшесі балаларға күтім жасаса, ал екінші мүшесі топқа тамақ табумен айналысса, әрбір мүше бір қызмет көрсетіп, оған орнына қызмет алады. Осылайша, әрбір адам өз міндетіне көбірек уақыт пен назар аударады, ал бұл бүкіл топқа пайда келтіреді. Бұл, адамдар ресурстарды бергендей беріп, іс жүзінде бермейтіндей сезім тудырады. Өзара қарым-қатынас қағидалары арқылы көмек және сауданың күрделі жүйелері қалыптасты, оларды пайдаланған қоғамдарға зор пайда әкелді, тіпті осы жақсылықты жасаған адамды ұнатпасаңыз да. Сондықтан, бізге ұнамайтын адамдар да бізге шағын сыйлық немесе қызмет көрсету арқылы, оларға жақсылық жасау мүмкіндігімізді арттыра алады. Сонымен қатар, біз осы сыйлықтар мен қызметтерді алуға міндеттіміз, бұл біздің кімге қарыз болғымыз келетінін таңдау мүмкіндігімізді шектейді. Сұраққа жауап берген көптеген адамдар Кунцтың кім екенін білгісі келмеді, олар оның бастапқы әрекетіне жауап ретінде ғана әрекет етті. Саясат – өзара қарым-қатынастың күшін көрсететін тағы бір сала. Саясаткерлер көбінесе сыйлықтар мен жасалған жақсылықтарға байланысты борыш сезімінен тәуелсіз екенін айтса да, олар да осыған бейім. 2002 жылғы сайлауда, ерекше мүдделер тобынан ең көп қаржы алған АҚШ Конгресінің өкілдері, олардың сайлау науқанына ең көп қаржы салған топтың ұсынысын қолдауға жеті есе көп мүмкіндікке ие болды.
Richard Leakey and Roger Lewin attribute the very nature of humans to reciprocity. They claim humans survived because our ancestors learned to share goods and services "in an honored network of obligation". Thus, the idea that humans are indebted to repay gifts and favors is a unique aspect of human culture. Cultural anthropologists support this idea in what they call the "web of indebtedness" where reciprocity is viewed as an adaptive mechanism to enhance survival. Within this approach, reciprocity creates an interdependent environment where labor is divided so that humans may be more efficient. For example, if one member of the group cares for the children while another member hunts for food for the group, each member has provided a service and received one in return. Each member can devote more time and attention to his or her allotted task and the whole group benefits. This meant that individuals could give away resources without actually giving them away. Through the rule of reciprocity, sophisticated systems of aid and trade were possible, bringing immense benefits to the societies that utilized them. and irrespective of liking the person who executed the favor. Thus, individuals who we might not even like have the power to greatly increase our chances of doing them a favor simply by providing us with a small gift or favor prior to their request. Furthermore, we are obliged to receive these gifts and favors which reduces our ability to choose to whom we wish to be indebted. The majority of these individuals who responded never inquired into Kunz's identity, they were merely responding to his initial gesture with a reciprocal action. Politics is another area where the power of reciprocity is evident. While politicians often claim autonomy from the feelings of obligation associated with gifts and favors that influence everyone else, they are also susceptible. In the 2002 election, U. S. Congress Representatives who received the most money from special interest groups were over seven times more likely to vote in favor of the group that had contributed the most money to their campaigns.
Оң және теріс өзара қарым-қатынас
Оң өзара қарым-қатынас бір адамның екінші адамға оң әсер ететін әрекеті, шамамен бірдей оң әсерге ие әрекетпен қайтарылғанда пайда болады. Мысалы, егер біреу екінші адамның итіне күтім жасаса, осы қызметті алған адам да оған кішкентай сыйлық сияқты басқа бір қызметпен жауап беруі керек. Дегенмен, қайтарылған әрекет оң құндылығы тұрғысынан алғашқы әрекетке шамамен тең болуы керек, әйтпесе бұл жағдайды қиын етеді. Егер біреу итіне күтім жасаса, ал екінші адам оған көлік сатып алып жауап берсе, сыйлық пропорционалды емес, себебі ол бастапқы жақсылыққа тең емес. Адамдар әрекеттерге шамамен бірдей құндылықта жауап берілетінін күтеді. Сонымен қатар, тегін үлгілер – бұл өнімді татып көру ғана емес, сонымен қатар өзара қарым-қатынас ережесіне қатысуға шақыру. Көптеген адамдар тегін үлгіні алып, кете алмайды. Олар тіпті өнім ұнамаса да оны сатып алады. Мысалы, егер бір адам екінші адамға зорлық көрсетсе, оған сондай зорлықпен жауап қайтарылатыны күтіледі. Алайда, егер бастапқы теріс әрекетке реакция теріс құндылығы бойынша шамамен тең болмаса, бұл өзара қарым-қатынас нормасын бұзады және рұқсат етілген шектен шығады. Бұл көбінесе "айырбас" немесе "сөйлесу" деп аталады (толық ақпарат алу үшін өзара қарым-қатынас (мәдени антропология) тақырыбына қараңыз).
Positive reciprocity occurs when an action committed by one individual that has a positive effect on someone else is returned with an action that has an approximately equal positive effect. For example, if someone takes care of another person's dog, the person who received this favor should then return this action with another favor such as with a small gift. However, the reciprocated action should be approximately equal to the first action in terms of positive value, otherwise this can result in an uncomfortable social situation. If someone takes care of another person's dog and that person returns the favor by buying that individual a car, the reciprocated gift is inappropriate because it does not equal the initial gesture. Individuals expect actions to be reciprocated by actions that are approximately equal in value. Also, free samples are not merely opportunities to taste a product but rather invitations to engage in the rule of reciprocity. Many people find it difficult to accept the free sample and walk away. Instead, they buy some of the product even when they did not find it that enjoyable. For example, if an individual commits a violent act against a person, it is expected that person would return with a similar act of violence. If, however, the reaction to the initial negative action is not approximately equal in negative value, this violates the norm of reciprocity and what is prescribed as allowable. It is often referred to as "bartering" or "haggling" (see reciprocity (cultural anthropology) for more information).
Жұмыс орнындағы өзара қарым-қатынас
Әлеуметтік өзара қарым-қатынас жұмыс орнында маңызды рөл атқарады, себебі ол тиімді ынтымақтастық, командалық жұмыс және позитивті жұмыс ортасының негізін қалауға көмектеседі. Өзара қарым-қатынас принципі қызметкерлер арасында сенім мен өзара тәуелділік сезімін күшейтеді, бұл жұмыс орнындағы жалпы динамиканы жақсартады. Қызметкерлер бір-біріне қолдау көрсету, ақпарат алмасу немесе жетістіктерді мойындау сияқты позитивті әрекеттер жасағанда, өзара құрмет және ынтымақтастық мәдениеті қалыптасады. Сонымен қатар, жұмыс орнында әлеуметтік өзара қарым-қатынасты дамыту, бірдей мәртебедегі қызметкерлер арасындағы қарым-қатынасты нығайтатын әлеуметтік норма ретінде қарастырылады. Ал жұмыс орнында өзара қарым-қатынас болмаса, онда негативті эмоциялар мен жоғары стресс деңгейіне әкелуі мүмкін. Өзара қарым-қатынастың үзілісі немесе оның жетіспеуі жұмыс мәдениетінің позитивті бейнесін жойып, жұмысты өмірдегі жағымсыз оқиғаға айналдыруы мүмкін. Жұмыс орнындағы өзара қарым-қатынастың жетіспеуі немесе болмауы сенімді төмендетіп, әлеуметтік қолдауды әлсіретіп, стресске байланысты аурулардың көбеюіне себеп болуы мүмкін. Мета-талдау жұмыс орнындағы негативті мінез-құлықты – қорлау мен мазақтаудан бастап, өнімсіз жұмысқа дейін – ауырлығына (зиянның шамасы: жеңіл, орташа, ауыр), активтілігіне (позитивті мінез-құлықтың тоқтатылуынан туындайтын зиян: пассивті, теңгерімді, активті) және нысанына (мінез-құлықтың өзара қайтарылғаны немесе басқа адамға ауыстырылғаны) қарай түрлі категорияларға бөліп талдады. Олар бұл стратегияның мақсаты тепе-теңдік екенін, әсіресе зиянға пропорционалды жауап беруді қамтитынын атап өтті. 30 fMRI зерттеулерінің координацияланған мета-талдауы, өзара қарым-қатынасқа сенім білдірудің, шешімнің нәтижесіне байланысты белгісіздік тудыратындықтан, жаңа таныспен өзара әрекеттесудің басында жағымсыз сезімдерге әкелуі мүмкін екенін көрсетті, яғни адамдар екінші адамның олардың әрекеттеріне жауап беретініне көз жеткізе алмайды.
Social reciprocity holds significant importance in the workplace as it contributes to the foundation for effective collaboration, teamwork, and a positive work environment. The principle of reciprocity fosters a sense of trust and interdependence among employees, which enhances overall workplace dynamics. When employees reciprocate positive actions, such as providing support, sharing information, or acknowledging achievements, it contributes to a culture of mutual respect and cooperation. Moreover, practicing social reciprocity in the workplace can strengthen interpersonal relationships, recognized as a social norm within employees of the same status. Meanwhile, failed reciprocity at work has the potential to lead to negative emotions and heightened stress. By experiencing a continued lack of reciprocity, the perception of positive work culture erodes and work becomes a negative life event. Failed reciprocity, or lack thereof, in the workplace has the potential to diminish trust, weaken social support, and increase stress related diseases. A meta analysis analyzed negative workplace behaviors, which range from bullying and harassment to counterproductive work behavior, by separating them into different categories according to severity (describing the amount of harm: minor, moderate, severe), activity (describing the harm that comes from the withdrawal of positive behaviors: passive, balanced, active), and target (whether the behavior was reciprocated or displaced to another person). They stated that it is a strategy that has balance as a goal, especially because it involves a relatively proportional response to harm. A coordinated meta analysis of 30 fMRI studies has concluded that trust in reciprocity might cause an adversive feeling at the beginning of a series of interactions with a stranger because of the uncertainty of the decision outcome, which means that individuals are not sure if the other person will reciprocate their actions.
Өзіндік мүддеге қызмет ету
Өзаралық қарым-қатынас бұрын автоматты болып құжатталған, себебі ол басқа жеке мүдделерді қамтитын мінез-құлықтарға қарағанда аз саналық бақылауды талап етеді. Осы мәселе бойынша бірнеше тәжірибе жүргізген зерттеушілер осы автоматты өзаралық қарым-қатынастың әділдік пен өзаралыққа ұмтылыстың нәтижесі ме, әлде әділ адам ретінде көрінуге деген ниеттің салдары ма, соны анықтағысы келді.
Reciprocity has been previously documented as automatic because it requires less cognitive control than other self serving behaviors. The researchers of a series of experiments around this topic wanted to investigate whether this automatic reciprocity existed as a motivation to be fair and reciprocal or whether it is a result of wanting to look like a fair person.
Адам емес приматтардағы өзара қарым-қатынас
Адам емес приматтардағы өзаралық қарым-қатынас тақырыбы көптеген зерттеулердегі қайшылықтар мен әртүрлі нәтижелерге толы болды; алайда, жақында жасалған мета-талдауда зерттеушілер приматтардың өзаралық қарым-қатынасты қолдануға қажетті танымдық және әлеуметтік мүмкіндіктері бар деген қорытындыға келді. Олар бұрынғы зерттеулерді қарастырып, оң нәтижелердің теріс нәтижелерден көп екенін анықтады.
The topic of reciprocity in non human primates has been a field with a lot of research contradictions and opposite findings; however, in a recent meta analysis, the researchers concluded that primates have the cognitive and social prerequisites needed to use reciprocity. They evaluated previous findings and found that there are more positive than negative findings.
Өзара жеңілдіктер
Өзара қарым-қатынас ережесін қолданудың одан да нәзік жолдары бар, жай ғана біреуге жақсылық жасап, орнына бір нәрсе күтуден асып түседі. Бұл нәзік өзара қарым-қатынастың бір түрі – өтініш білдіруші бастапқы өтінішін төмендетіп, жауап берушінің екінші өтінішке келісу ықтималдығын арттырады. Өзара қарым-қатынас ережесіне сәйкес, біз өзімізге жеңілдік жасаған адамға жауап ретінде жеңілдік жасауға міндеттіміз. Дегенмен, осы тәсілді қолданғанда сақтық таныту қажет. Егер алғашқы өтініш тым үлкен болып, ақылға сыймас сияқты болса, «бетке есік» тәсілі нәтижесіз болады, себебі соңынан жасалған жеңілдік шынайы болып қабылдаылмайды. «Бетке есік» тәсілін «есіктегі аяқ» тәсілімен шатастырмау керек, онда адамдар алдымен орташа өтінішке келісім беру арқылы үлкен өтінішке келісуге көндіреді.
There are more subtle ways of initiating the reciprocity rule than merely doing something nice for someone so you may expect something in return. One form of this more subtle form of reciprocity is the idea of reciprocal concessions in which the requester lowers his/her initial request, making the respondent more likely to agree to a second request. Under the rule of reciprocity, we are obligated to concede to someone who has made a concession to us. However, one must proceed with caution when using this technique. If the first request is so big that it is seen as unreasonable, the door in the face technique proves useless as the concession made after is not perceived as genuine. The door in the face technique is not to be confused with the foot in the door technique where individuals getting a person to agree with a large request by first getting them to agree to a moderate request.