Кіріспе
Галилеяның ежелгі яһуди қонысы Бетсайда (/b//ɛ//θ/'/s//eɪ//.//ɪ//d//ə/ bethSAYidə; Βηθσαϊδά; арамей және בֵּית צַידָה тілдерінен, еврей түбірі צ י ד; بيت صيدا), сондай-ақ Джулияс немесе Джулия (Ἰουλία) деп те аталады, Жаңа Өсиетте есімдері жиі кездесетін жер. Джулияс Гаулонит аймағындағы әкімшілік округке кірген. Тарихшылар бұл атаудың раввиндік әдебиеттерде (צַידָן) деген эпитетпен де кездесетінін болжайды.
Bethsaida (/b//ɛ//θ/'/s//eɪ//.//ɪ//d//ə/ bethSAYidə; from Βηθσαϊδά; from Aramaic and בֵּית צַידָה, from the Hebrew root צ י ד; بيت صيدا), also known as Julias or Julia (Ἰουλία), is a place mentioned in the New Testament. Julias lay in an administrative district known as Gaulonitis. Historians have suggested that the name is also referenced in rabbinic literature under the epithet (צַידָן).
Жаңа Келісім
Киелі кітапта Петір, Андрея және Филипп елшілердің туған жері Бетсайда деп жазылған. Марк жазған Ізгі хабарда Исаның ежелгі Бетсайда ауылының жанындағы бір соқыр адамның көзін ашқаны айтылады. Сол кезде Иса Бетсайданың жанында бес мың адамды керемет түрде тойдырды. Ежелгі Плиний өзінің «Табиғи тарих» еңбегінде Бетсайданы Ғалилея теңізінің шығыс жағында орналастырған. Тарихшы Иосиф Флавийдің айтуынша, Бетсайда қаласы (сол кезде Юлия деп аталған) Иордан өзенінің Ғалилея теңізінің ортасына құйылатын жерінен алыс емес, Семехонит көлінен 120 стадий қашықтықта жатқан. VI ғасырда Феодосий архидиакон жазған «De Situ Terrae Sanctae» еңбегінде Бетсайданың Қапарнаумға қатысты орналасқан жері сипатталады, ол Қапарнаумнан 6 миль (10 км) қашықтықта екені айтылады. Бетсайда мен Панейдің арақашықтығы 50 миль (80 км) болған деседі. Бетсайда Ғалилея теңізінің солтүстік жағалауында, Бетсайда аңғарында орналасқан деп есептелсе де, ғалымдар оның нақты қай жерде екендігі туралы келіспеушілікте. Он тоғызыншы ғасырдан бері үш орын Киелі кітаптағы Бетсайданың болуы мүмкін деген болжам бар: Мессадие бедуин ауылы; Эль-Арадж (Бейт ХаБек, «Бейдің үйі») кішкентай, қараусыз қонысы; және Эт-Телл археологиялық орны. Уақыт өте келе, соңғы екі орынның дұрыс болу ықтималдығы арта түсті. Мессадие мен Эль-Арадж Ғалилея теңізіне жақын болса, Эт-Теллде балық аулау құралдарының сынықтарын қамтитын маңызды археологиялық жәдігерлер табылды.
Археология
Иордан өзенінің шығыс жағалауындағы Эт-Телл жерін Рами Арав басқаратын Бетсайда қазбалары жобасы насихатайды. Екінші топ, Мардехай Авиам жетекшілігінде, қасиетті жерлерді зерттеу орталығының (CHLS) қолдауымен Эль-Араджді ұсынады.
Ет-Телл
Археологтар Гешур патшалығының астанасы эт-Теллде орналасқан деген пікірде келіседі. Бұл жерде б.з.б. және б.з. бірінші ғасырларда да аз көлемде адамдар тұрған, ал кейде Жаңа өсиеттегі Бефсаида қаласымен теңестіріледі. Аравтың сөзіне қарағанда, эт-Теллдің қираған орындары – Иорданның шығыс жағында, теңізден биік жерде орналасқан Бетсайда. Дегенмен, егер бұл балықшылар ауылы болса, онда Ғалилея теңізінің жағалауынан тым алыс жатыр. Бұл мәселені шешу үшін келесі гипотезалар ұсынылды: Тектоникалық жарылыстар эт-Теллді көтерген (бұл жер Ұлы Африка-Сирия жарылыс аймағында орналасқан). Су деңгейі халықтың артуынан және жерді суарудан төмендеген. Шындығында, Магдала портының қазбалары ежелгі су деңгейі бүгінгіден әлдеқайда жоғары болғанын көрсетті. Иордан өзенінің дельтасы шөгінділердің нәтижесінде кеңейген.
Tectonic rifting has uplifted et Tell (the site is located on the Great African Syrian Rift fault). The water level has dropped from increased population usage, and land irrigation. In fact, the excavation of Magdala's harbor has proven that the ancient water level was much higher than it is today. The Jordan River delta has been extended by sedimentation.
Қола және темір дәуірі
Қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл елді мекен б.з.д. 10 ғасырында, Киелі кітап заманында құрылған. 2018 жылдың шілде айында Рами Арав басқарыған жиырма археологтан тұратын топ қала қақпасы деп саналатын құрылысты қазды. Олар бұл қаланы Бірінші ғибадатхана дәуірінде қолданылған Зер деген Киелі кітаптағы қаламен байланыстырды.
Эллиндік және римдік кезеңдер
Ет Телл б.з.б. және б.з. бірінші ғасырларда қола дәуірі мен темір дәуіріне қарағанда аз қоныстанған. Археологиялық қазбалар барысында балық аулау құралдары табылды, оның ішінде балық аулау торлары үшін қолданылған қорғасын салмақтар және оларды жөндеуге арналған тігін инелері де болды. Табылған заттар қала экономикасының көп бөлігі Ғалилея теңізінде балық аулауға негізделгенін көрсетеді. Қазба жұмыстарынан б.з.б. 143 жылға жататын екі күміс монета, сондай-ақ славяндық қола монеталар, Хасмоней әулетінің патшасы Александр Яннейдің (б.з.б. шамамен 103–76 ж.ж. билеген) заманынан қалған қола монеталар және Ұлы Иродтың ұлы, Башанның билеушісі Филипп Тетрархтың (б.з.б. 4 – б.з. 34 ж.ж. билеген) заманынан бір монета табылды. Филипп Тетрарх бұл жерге "Юлия" деген ат қойды, оны Цезарьдің қызының құрметіне атады.
Ел-Месидия
Ель Мессидия, сондай-ақ эль Мес‛адие деп те жазылады, бұл үшінші, бірақ көбінесе ең аз мүмкіндік деп есептеледі. Ол қазіргі жағалауда орналасқан, бірақ алдын ала қазба жұмыстары, оның ішінде жерді тесіп өтетін радарды қолдану, бастапқыда Византия кезеңінен бұрынғы аз ғана қираған орындары бар екенін көрсетті. Кейбіреулер Иордан өзенінің сағасынан шамамен 2 километр қашықтықтағы жасанды үйіндіде орналасқан el Mes‛adīyeh нұсқасын жақтады. Дегенмен, бұл атаудың шығу тегі Бетсайдадан мүлдем өзгеше. С әрпін с әрпімен алмастыру оңай, бірақ глоттальды ‛айн әрпін қою мүмкін емес.
1217 шайқас
Бесінші крест жорығы кезінде, Венгрия королі Андрей II басқарған, жақсы атты крест армиясы 1217 жылдың 10 қарашасында Иордан өзені бойындағы Бетсайдада сұлтан Әл-Адил I-ді жеңіске жеткізді. Мұсылман күштері бекіністері мен қалаларына шегінді.