Кіріспе

Жапон тілінің ерекшелігі

Жапон тіліндегі жоғары-төмен акцент (高低アクセント) – жапон тілінің көптеген диалектілерінде сөздерді ерекшелеу үшін қолданылатын ерекшелік, онда белгілі бір морларға басымдық беріледі. Нақты сөздің акценті мен орналасуы диалектілерге байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, "өзен" сөзі Токио диалектісінде екінші морда басымдықпен айтылады, ал Кансай диалектісінде ол А соңғы морда немесе көбінесе төмендеуден кейін, сондай-ақ дауыссыз дыбыстан кейін әлсірейді.

Стандартты жапон тілі

Нормативтік дыбыс акценті, көбінесе Токио Яманоте диалектісінің дыбыс акценті, телерадио хабарларын тарату сияқты салаларда өте маңызды деп есептеледі. Дыбыс акцентінің қазіргі стандарттары Shin Meikai Nihongo Akusento Jiten (新明解日本語アクセント辞典) және NHK Nihongo Hatsuon Akusento Jiten (NHK日本語発音アクセント辞典) сияқты, ана тілінде сөйлейтін адамдарға арналған арнайы дыбыстық сөздіктерде келтірілген. Жаңалықтарды оқып берушілер және басқа да кәсіби тіл мамандары осы стандарттарды сақтауға міндетті. Жапон тілін үйренуші шетелдіктерге көбінесе дыбыс акцентін дұрыс айтуға үйретпейді, бірақ ол Japanese: The Spoken Language сияқты белгілі бір оқулықтарда қамтылған. Жапон тілінде дұрыс емес дыбыс акценті "шетелдік акценттің" айқын белгісі болып табылады.

Басқа диалекттер

Жапон диалектілерінің ең өзгермелі ерекшелігі – акцент және тон. Кейбіреулерінде акцент мүлдем болмайды; акценті барларда ол жоғары немесе төмен сөз тонымен қатар болуы мүмкін. Стандартты Токио диалектісі сияқты Токио типіндегі акценті бар диалектілер Хоккайдо, солтүстік Тохоку, Кантоның көп бөлігі, Чубу, Чюгоку және солтүстік-шығыс Кюсю аймақтарында таралған. Бұл диалектілердің көпшілігінде акцентсіз сөздерде көбінесе жоғары тон болады (бірінші морасы төмен тонды, ал келесі моралары жоғары тонды болса); акцент – тонның төмендеуі түрінде көрінеді, содан кейін тон төмен қалады. Бірақ кейбір диалектілерде, мысалы, солтүстік Тохоку және шығыс Тоттори диалектілерінде, акцентсіз сөздерде көбінесе төмен тон болады; акценті бар буындар жоғары тонды, ал екі жағынан төмен тонды болады, бұл ағылшын тіліндегі стресс акцентіне ұқсас. Қалай болғанда да, тонның төмендеуі фонеологиялық мағынаға ие және тонның төмендеуінен кейін келетін буын "акценттелген" деп есептеледі. Кейхан (Киото-Осака) типіндегі Кансай және Сикоку диалектілерінде зат есімдерде екі үлгі кездеседі: яғни, оларда акценті жоқ және акценті бар сөздерде тондық айырмашылықтар болады, сондай-ақ кейбір жоғары тонды сөздерде төмендеу, ал кейбір төмен тонды сөздерде жоғары тонды акцент болады. Токио және Кейхан типтеріне жақын аймақтарда, мысалы, Кюсюдің бір бөлігі, солтүстік-шығыс Канто, оңтүстік Тохоку, Фукуи маңы, Эхимедегі Озу маңы және басқа жерлерде зат есімдер мүлдем акценттелмейді.

Кюсю (екі үлгілі тип)

Батыс және оңтүстік Кюсю диалектілерінде (оң жақтағы картадағы қызғылт түсті аймақ) жоғары тон есімнің акценті бар-жоғына байланысты болжамды буынға түседі. Бұл екі үлгілік (никеи) жүйе деп аталады, себебі екі мүмкіндік бар: акцентті және акцентсіз. Мысалы, Кагосима диалектісінде акцентсіз есімдер соңғы буынға дейін төмен тонмен айтылады, ал соңғы буында тон көтеріледі. Ал акцентті есімдерде фонологиялық сөздің соңғы буынынан бұрынғы буын жоғары тонмен айтылады, содан кейін тон төмендейді. (Кагосима фонологиясы буынға, емес мореге негізделген.) Мысалы, Кагосимада "түсті қағаз" деген мағынадағы ирогами сөзі акцентсіз, ал "бондар" деген мағынадағы кагариби сөзі акцентті. Кез келген акцентсіз грамматикалық жұрнақ қосылғанда, мысалы, номинативтік га немесе аблятивтік кара, соңғы немесе соңғыдан бұрынғы жоғары тон өзгеріп орналасады: Окинава тілінің Шури диалектісінде акцентсіз сөздер жоғары тонмен айтылады; акцент екінші буыннан кейін немесе екі буынды есімнің бірінші буынынан кейін тонның төмендеуі түрінде көрінеді. Алайда, Рюкюан тілдерінің акцент үлгілері әртүрлі және барлығы жапон үлгілеріне сәйкес келмейді. Никей акценттері Хокурику аймағындағы Фукуи және Каганың кейбір бөліктерінде де кездеседі (картадағы жасыл аймақ).

Акцентсіз және бір үлгідегі

Мияконожо, Миядзаки (картадағы шағын қара аймақ) тілінде бір ғана акцент кездеседі: барлық фонетикалық сөздердің соңғы буынға дейін дауысы төмен болып келеді, содан кейін ырғағы көтеріледі. Яғни, әрбір сөз Кагосима ирогами акцентінің үлгісін көрсетеді. Бұл нектей (бір үлгідегі) акцент деп аталады. Фонетикалық жағынан алғанда, бұл акценттің болмауымен (картадағы ақ аймақтар) бірдей, сондықтан кейде осылай қарастырылады, себебі акцентке байланысты сөздер арасында ешқандай айырмашылық болмайды. Дегенмен, ikkei типті диалектілерді қолданушылар белгілі бір буынды басатынын сезінеді, ал акценті жоқ диалектілерді қолданушыларда мұндай сезім болмайды.

Диалектілер арасындағы сәйкестіктер

Токио және Кейхан акценттері арасында тұрақты сәйкестіктер бар. Кейханның консервативті акценттеріндегі жоғары тонды сөздердегі төмендеу, әдетте, Токионың ескі акцентіне қарағанда бір буын ертерек болады. Мысалы, "кокоро" – "жүрек" Токиода былай, ал Осакада былай айтылады; "котоба" – "сөз" Токиода былай, бірақ Осакада былай; "кава" – "өзен" Токиода былай, ал Осакада былай айтылады. Егер сөз Кейхан диалектілерінде акцентсіз және жоғары тонды болса, онда Токио типті диалектілерінде де акцентсіз болады. Егер екі моралы сөз Кейхан диалектілерінде төмен тонды болса, онда Токио типті диалектілерінде бірінші морада төмендеу болады. Токиода барлық надакака етістіктерінде екінші соңғы морада төмендеу болады. Бұл етістік түбірінің соңғы морасы, мысалы, "ақ болу" және "тұру" сияқты. Кансайда етістіктер есімдіктер сияқты жоғары және төмен тонды парадигмаларды көрсетеді. Жоғары тонды етістіктер акцентсіз немесе соңғы буыннан бұрынғысында акценті болады. Төмен тонды етістіктер акцентсіз немесе соңғы буында акценті болады, акцентсіз жұрнақтарда төмен тонды тудырады. Киотода етістік тоны иілумен байланысты ретсіз өзгереді, бұл консервативті диалектілерде, тіпті Кансай типіндегі консервативті диалекттерде, мысалы, Шикокудагы Кочиде кездеспейді.

Сылбырлық және морейлік

Жапон тіліндегі дыбыс екпінінің ерекшелігі, оның буынмен және мораймен өзара әрекеттесуінде де көрінеді. Кагосима – таза буындық диалект, ал Осака – морайлық. Мысалы, Кагосимада төмен тонды, екпінсіз зат есім "синбун" ("газет") болып айтылады, онда жоғары тон бүкіл соңғы буын "бун"-ға таралады, бірақ Осакада ол , жоғары тон соңғы морай "н"-мен шектеледі. Токиода екпін орналасуы буынмен байланысты, бірақ төмендеу сол буынның морайлары арасында болады. Яғни, Токио диалектісінде баса айтылатын буын, мысалы, 貝 "кай" ("қабықша") немесе 算 "сан" ("жосық таяқ"), әрқашан үлгісін алады, ешқашан . Ал Осакада екі үлгі де кездеседі: "тонби" ("қарға") Токиода , бірақ Осакада болып айтылады.