Кіріспе
Қауырсынды динозаврлар
the book
A feathered dinosaur is any species of dinosaur possessing feathers. That includes all species of birds, and in recent decades evidence has accumulated that many non avian dinosaur species also possessed feathers in some shape or form. The extent to which feathers or feather like structures were present in dinosaurs as a whole is a subject of ongoing debate and research. It has been suggested that feathers had originally functioned as thermal insulation, as it remains their function in the down feathers of infant birds and bytoday prior to their eventual modification in birds into structures that support flight. Since scientific research began on dinosaurs in the early 1800s, they were generally believed to be closely related to modern reptiles such as lizards. The word dinosaur itself, coined in 1842 by paleontologist Richard Owen, comes from the Greek for 'terrible lizard'. That view began to shift during the so called dinosaur renaissance in scientific research in the late 1960s; by the mid 1990s, significant evidence had emerged that dinosaurs were much more closely related to birds, which descended directly from the theropod group of dinosaurs. Knowledge of the origin of feathers developed as new fossils were discovered throughout the 2000s and the 2010s, and technology enabled scientists to study fossils more closely. Among non avian dinosaurs, feathers or feather like integument have been discovered in dozens of genera via direct and indirect fossil evidence. Although the vast majority of feather discoveries have been in coelurosaurian theropods, feather like integument has also been discovered in at least three ornithischians, suggesting that feathers may have been present on the last common ancestor of the Ornithoscelida, a dinosaur group including both theropods and ornithischians. It is possible that feathers first developed in even earlier archosaurs, in light of the discovery of vaned feathers in pterosaurs. Fossil feathers from the dinosaur Sinosauropteryx contain traces of beta proteins (formerly called beta keratins), confirming that early feathers had a composition similar to that of feathers in modern birds. Crocodilians also possess beta keratin similar to those of birds, which suggests that they evolved from common ancestral genes.
кітап
the book
A feathered dinosaur is any species of dinosaur possessing feathers. That includes all species of birds, and in recent decades evidence has accumulated that many non avian dinosaur species also possessed feathers in some shape or form. The extent to which feathers or feather like structures were present in dinosaurs as a whole is a subject of ongoing debate and research. It has been suggested that feathers had originally functioned as thermal insulation, as it remains their function in the down feathers of infant birds and bytoday prior to their eventual modification in birds into structures that support flight. Since scientific research began on dinosaurs in the early 1800s, they were generally believed to be closely related to modern reptiles such as lizards. The word dinosaur itself, coined in 1842 by paleontologist Richard Owen, comes from the Greek for 'terrible lizard'. That view began to shift during the so called dinosaur renaissance in scientific research in the late 1960s; by the mid 1990s, significant evidence had emerged that dinosaurs were much more closely related to birds, which descended directly from the theropod group of dinosaurs. Knowledge of the origin of feathers developed as new fossils were discovered throughout the 2000s and the 2010s, and technology enabled scientists to study fossils more closely. Among non avian dinosaurs, feathers or feather like integument have been discovered in dozens of genera via direct and indirect fossil evidence. Although the vast majority of feather discoveries have been in coelurosaurian theropods, feather like integument has also been discovered in at least three ornithischians, suggesting that feathers may have been present on the last common ancestor of the Ornithoscelida, a dinosaur group including both theropods and ornithischians. It is possible that feathers first developed in even earlier archosaurs, in light of the discovery of vaned feathers in pterosaurs. Fossil feathers from the dinosaur Sinosauropteryx contain traces of beta proteins (formerly called beta keratins), confirming that early feathers had a composition similar to that of feathers in modern birds. Crocodilians also possess beta keratin similar to those of birds, which suggests that they evolved from common ancestral genes.
Қауырсынды динозавр – қауырсыны бар динозаврлардың кез келген түрі. Бұл құстардың барлық түрлерін қамтиды, ал соңғы онжылдықтарда көптеген құс емес динозавр түрлерінің де әлдебір түрінде немесе формасында қауырсыны болғандығы туралы мәліметтер жинақталды. Динозаврлардың қауырсынға немесе қауырсынға ұқсас құрылымдарға ие болу деңгейі – үздіксіз талқылаулар мен зерттеулер жүргізіліп жатқан мәселе. Қауырсындар бастапқыда жылуды сақтау үшін пайда болған деп болжанады, өйткені олар нәресте құстардың төменгі қауырсындарындағыдай, олардың функциясын сақтайды және құстарда ұшуға қолдау көрсететін құрылымдарға айналуға дейін. Динозаврлар туралы ғылыми зерттеулер 1800 жылдардың басында басталғаннан бері, олар әдетте кесірткелер сияқты қазіргі бауырымен жорғалаушылармен тығыз байланысты деп есептелді. «Динозавр» деген сөзді 1842 жылы палеонтолог Ричард Оуэн ойлап тапқан, ол грек тілінен аударғанда «қорқынышты кесіртке» деген мағынаны білдіреді. Бұл көзқарас 1960 жылдардың соңындағы ғылыми зерттеулердегі «динозаврлардың қайта жаралуы» деп аталатын кезеңде өзгере бастады. 1990 жылдардың ортасына қарай динозаврлар құстармен, олар динозаврлардың теропод тобынан тікелей тараған, тығыз байланысты екенін көрсететін маңызды дәлелдер пайда болды. Қауырсындардың пайда болуы туралы білім 2000 және 2010 жылдары жаңа қазбалардың табылуымен дамыды, сондай-ақ технология ғалымдарға қазбаларды жақсырақ зерттеуге мүмкіндік берді. Құс емес динозаврлардың арасында қауырсындар немесе қауырсынға ұқсас жабын тікелей және жанама қазбалар арқылы ондаған туыстарда табылды. Қауырсындардың көп бөлігі Coelurosaurian тероподтарында табылғанмен, қауырсынға ұқсас жабын кем дегенде үш орнитосхианда да табылды, бұл Ornithoscelida-ның соңғы ортақ ата-бабасында қауырсындар болған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл тероподтар мен орнитосхиандарды қамтитын динозаврлар тобы. Птерозаврларда қауырсын табылғандықтан, қауырсындар тіпті ертерек архозаврларда да пайда болған болуы мүмкін. Динозавр Sinosauropteryx-тен табылған қауырсындар бета-белоктардың (бұрын бета-кератиндер деп аталған) іздерін қамтиды, бұл ертедегі қауырсындардың құрамы қазіргі құстардың қауырсындарына ұқсас екенін растайды. Крокодилдерде де құстарға ұқсас бета-кератиндер бар, бұл олардың ортақ ата-баба гендерінен пайда болғандығын көрсетеді.
the book
A feathered dinosaur is any species of dinosaur possessing feathers. That includes all species of birds, and in recent decades evidence has accumulated that many non avian dinosaur species also possessed feathers in some shape or form. The extent to which feathers or feather like structures were present in dinosaurs as a whole is a subject of ongoing debate and research. It has been suggested that feathers had originally functioned as thermal insulation, as it remains their function in the down feathers of infant birds and bytoday prior to their eventual modification in birds into structures that support flight. Since scientific research began on dinosaurs in the early 1800s, they were generally believed to be closely related to modern reptiles such as lizards. The word dinosaur itself, coined in 1842 by paleontologist Richard Owen, comes from the Greek for 'terrible lizard'. That view began to shift during the so called dinosaur renaissance in scientific research in the late 1960s; by the mid 1990s, significant evidence had emerged that dinosaurs were much more closely related to birds, which descended directly from the theropod group of dinosaurs. Knowledge of the origin of feathers developed as new fossils were discovered throughout the 2000s and the 2010s, and technology enabled scientists to study fossils more closely. Among non avian dinosaurs, feathers or feather like integument have been discovered in dozens of genera via direct and indirect fossil evidence. Although the vast majority of feather discoveries have been in coelurosaurian theropods, feather like integument has also been discovered in at least three ornithischians, suggesting that feathers may have been present on the last common ancestor of the Ornithoscelida, a dinosaur group including both theropods and ornithischians. It is possible that feathers first developed in even earlier archosaurs, in light of the discovery of vaned feathers in pterosaurs. Fossil feathers from the dinosaur Sinosauropteryx contain traces of beta proteins (formerly called beta keratins), confirming that early feathers had a composition similar to that of feathers in modern birds. Crocodilians also possess beta keratin similar to those of birds, which suggests that they evolved from common ancestral genes.
Ерте кездері
1859 жылы Чарльз Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" атты еңбегі жарық көргеннен кейін көп ұзамай, британдық биолог Томас Генри Хаксли құстардың динозаврлардан тарағанын ұсынды. Ол кішкентай теропод динозавры Компсогнатустың қаңқа құрылымын және "алғашқы құс" Археоптерикс литографиканың (екеуі де Жоғарғы юра кезеңінің Бавариялық Солнхофен әктасынан табылған) салыстырды. Ол Археоптерикстің қолдары мен қауырсындарынан басқа, Компсогнатусқа өте ұқсас екенін көрсетті. Осылайша Археоптерикс – бұл аралық қазба. 1868 жылы ол "Құстар мен дертіксіздер арасындағы ең жақын аралықтағы жануарлар" атты еңбегін жариялады, онда осы пікірін дәлелдеді. Перілі динозаврды алғаш рет бейнелеу – 1876 жылы Нью-Йоркте өткен құстар эволюциясы туралы лекциясымен бірге ұсынылған, перілі Компсогнатустың Хаксли салған суреті болды, онда ол аталған динозаврдың қауырсыны болуы мүмкін деген болжам жасады.
Динозаврлардың қайта өркендеуі
Бір ғасыр өткен соң, динозаврлардың жаңа өркендеу дәуірінде палеосуретшілер жоғары белсенді динозаврлардың қазіргі заманғы бейнелерін жасауға кірісті. 1969 жылы Роберт Т. Баккер жүгіріп бара жатқан дейнонихтің суретін салды. Оның шәкірті Грегори С. Пол 1970-ші жылдардың соңынан бастап, қауырсындары және протоқауырсындары бар құс емес манираптор динозаврларын бейнеледі.
Қалдықтардың табылған жерлері
Археоптерикс тұқымдасының алғашқы белгілі үлгісі, оның негізінде тұқымдасқа ат қойылды, оқшауланған қауырсын болды, бірақ оның Археоптерикске тиесілігі даулы. Құс емес динозаврлардың қауырсын іздерінің ең ерте табылуының бірі – АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы 195–199 миллион жылдық Портленд формациясынан (Fulicopus lyellii) табылған із қалдықтары. Гиерлински (1996, 1997, 1998) және Кундрат (2004) бұл қазбадағы екі із арасындағы іздерді дилофозавридтің денесінен түскен қауырсын іздері деп түсіндірді. Кейбір сарапшылар бұл қазбаның аталуы мен интерпретациясына қатысты сұрақтар қойғанымен, егер дұрыс болса, бұл ерте юралық қазба қауырсынның ең көне дәлелі болып табылады, ол келесі ең көне дәлелден 30 миллион жыл бұрынғы. Ляониндегі маңызды жаңалықтар – қауырсынды динозаврлардың көптеген қазба қалдықтары, жаңа жаңалықтар ағыны динозаврлар мен құстар арасындағы байланысты толықтырып, қауырсын мен ұшудың эволюциялық дамуы туралы теорияларды дамытуға көмектеседі. Тернер және авторлар (2007) Velociraptor mongoliensis-тің шынтағынан алынған қауырсын түймелерін хабарлады, олар үлкен және жақсы дамыған екіншілік қауырсындармен байланысты. Овираптозаврдың ұясындағы мінез-құлқы құстармен байланыстың тағы бір дәлелі болды. Оның алдыңғы аяқтары құстың аяқтары сияқты бүктелген. Қауырсын сақталмаса да, олар жұмыртқаларды және жас балапандарды жылудан қорғау үшін болған болуы мүмкін. Бірақ, Қытайдағы барлық қазба жаңалықтары дұрыс емес. 1999 жылы Ляонинде табылған, қауырсыны бар динозавр деп есептелген Археораптор лиаониннесс қазбасы жалған екені анықталды. Қытай палеонтологы Сюй Синг бұл қазбаның суретін басқа жаңалықтармен салыстырып, оның екі бөлігі әртүрлі жануарлардың қазбаларынан құралғанын анықтады. Оның бұл мәлімдемесінен кейін National Geographic журналы өз зерттеулерін қайта қарастырып, сондай-ақ осы қорытындыға келді. 2011 жылы креда кезеңіне (75–80 миллион жыл бұрын) жататын зәрбір үлгілерінде сақталған қауырсындар табылды, олар динозаврлар мен құстарға тән екені анықталды. Алғашқы талдаулар кейбір қауырсындар ұшу үшін емес, жылуды сақтау үшін қолданылғанын көрсетті. Күрделі қауырсындардың түсі қазіргі құстардың түсіне ұқсас болса, қарапайым протоқауырсындар көбінесе қара түсті болды. Қазіргі уақытта тек 11 үлгі белгілі. Үлгілердің сирек кездесуіне байланысты, оларды меланосомаларын (пигменттерді қамтитын органеллалар) зерттеу үшін бұзуға болмайды, бірақ оларды бұзбастан жоғары ажыратымды рентгендік суреттеуді қолдану жоспарланған. Меланосомалар қауырсындардың түсін анықтайды; әртүрлі пішінді меланосомалар әртүрлі түстерді тудыратындықтан, қауырсынды динозаврлардың үлгілерінде сақталған меланосомалар туралы кейінгі зерттеулер бірнеше динозавр түрлерінің тірі келбетін қайта құруға мүмкіндік берді. Бұларға Анхиорнис, Синозавроптерикс, Микрораптор және Археоптерикс жатады.
Қауырсынның бар екендігі дәлелденген құс емес динозавр түрлері
Қазір бірнеше құс емес динозаврлардың қауырсынмен жабылғаны белгілі. Бірнеше түр үшін қауырсынның тікелей дәлелдері бар. Барлық жағдайларда сипатталған дәлелдер қауырсын іздерінен тұрады, бірақ қаңқалық немесе химиялық дәлелдерге сүйене отырып қауырсыны болған деп есептелетін туыстар да бар, мысалы, қауырсын түймелерінің болуы (алдыңғы аяқтағы қанат қауырсындарының бекітілу нүктелері) немесе пигостиль (көбінесе үлкен қауырсынды ұстауға арналған құйрық ұшындағы біріккен омыртқалар).
Бастапқы қауырсын түрлері
Құстардың қауырсындарын пайда еткен тікұшақ құрылымдары жорғалаушылар мен балықтардың дорсальды тікендерінде көрінеді. Құстар мен сүтқоректілердің күрделі жабындарына ұқсас эволюциялық кезеңді игуаналар мен Гоноцефаль агамдары сияқты тірі жорғалаушыларда байқауға болады. Қауырсын құрылымы қарапайым қуыс жіптерден бірнеше күрделілік сатылары арқылы өсті, соңында күшті қаламдармен (рахис), барбтар мен барбулалары бар үлкен, терең тамырланған қауырсындарға жетті. Прумның (1999) ұсынған моделі бойынша, I сатыда фолликул қауырсын папилласының түбінде цилиндр тәрізді эпидермалық ойылым пайда болады. Алғашқы қауырсын ескі кератиноциттердің ығысуынан пайда болған түтікшелі фолликул жағасы дамығанда пайда болды. II сатыда фолликул жағасының ішкі, базальды қабаты тармақталмаған кератин жіптері бар бойлық тікенекті жоталарға дифференциалданады, ал жағаның жұқа шеткі қабаты жапырақты қабыққа айналып, базальды каламуспен тармақталмаған барбтардың түбірін құрайды. III сатысы екі даму жаңалығынан тұрады, IIIa және IIIb, себебі олардың екеуі де бірінші пайда болуы мүмкін. IIIa сатысы - жағаның ішінде пайда болатын тікенекті жоталардың спиральді ығысуы. Фолликулдың алдыңғы орта сызығындағы тікенекті жоталар бірігіп, рахисті құрайды. Содан кейін артқы тікенектің пайда болуы, белгісіз сандағы барбтарды береді. Нәтижесінде рахис және тармақталмаған барбтары бар симметриялық, негізінен бұтақты құрылымға ие қауырсын пайда болды. IIIb сатысында барбулалар барбула жоталарының шеткі барбулалық пластиналары ішінде жұптасып, рамалары мен барбулалары бар тармақталған барбтарды жасайды. Бұл қауырсын рахисі жоқ тармақталған барбтардың түбінен тұрады. IV сатыда дифференциацияланған дистальды және проксимальды барбулалар жабық, пеннацеялық жапырақшаны (контурлық қауырсын) жасайды. Жабық жапырақша жапырақшаның дистальды барбулаларындағы жапырақшалардың қарапайым проксимальды барбулаларына бекіну үшін ілгек пішінін қалыптастырғанда дамиды. V сатыдағы даму жаңалығы жабық пеннацеялық қауырсынның құрылымдық әртүрлілігіне әкелді. Бұл жерде асимметриялық ұшқыш қауырсын, екі қырлы қауырсын, филоперіш, ұнтақ және қылшықтар пайда болды. Кейбір деректер бойынша, қарапайым қауырсындардың бастапқы функциясы - жылуды сақтау болған. Әсіресе, үлкен, туынды тираннозавроидтардың терісінің сақталған жапырақтарында қалқаншалар, ал кіші, примитивті формаларда қауырсындар байқалады. Бұл үлкен формалардың екі жағынан да қалқаншалары мен жіптері бар күрделі терілері болғанын немесе тираннозавроидтар носорогтар мен пілдерге ұқсас, туғанда жіптері болған, ал жетілген кезде жоғалтқанын көрсетеді. Ересек Тираннозаврдың салмағы Африка пілінің салмағына шамалас. Егер үлкен тираннозавроидтар эндотерм болса, олар жылуды тиімді сәулелендіруі керек еді. Бұл қауырсынның жүнмен салыстырғанда ерекше құрылымдық қасиеттеріне байланысты. Кейбір деректерде көбірек туынды қауырсын түрлері жылуды сақтау ретінде қызмет еткен болуы мүмкін екені айтылған. Мысалы, овираптордың қауырсын қауырсындарын және ұя салу қалпын зерттеуден көрінетіндей, ұзын қауырсын қауырсындары ұяшықтылардың дене бөлмесі мен сыртқы орта арасындағы бос орындарды толтыруға қызмет еткен болуы мүмкін. Қанат қауырсынынан жасалған бұл "қабырға" жұмыртқаларды температураның күйзелісінен қорғаған. Көрініс гипотезасын растайтын дәлелдер саны артып келеді, онда ертедегі қауырсынның түсі түстеліп, көбею сәттілігі жоғарылаған. Түстер қауырсынның бастапқы бейімделуін қамтамасыз еткен болуы мүмкін, бұл терморегуляция және ұшу сияқты қауырсынның барлық кейінгі функциялары қолданылғандығын білдіреді. Көрініс гипотезасын растайтын факт - жер бетінде тіршілік ететін өсімдікпен қоректенетін динозаврлар кладында қауырсынның табылғаны, бұл қауырсынның жыртқыш құрал ретінде немесе ұшу құралы ретінде жұмыс істегенін күмән тудырады. Сонымен қатар, кейбір үлгілерде көкжиектер бар. Пигментті және қызғылт түсті қауырсындар жұптарға тартымдылық сыйлаған болуы мүмкін, олар түсті емес қауырсындармен салыстырғанда көбеюге мүмкіндік берді. Қазіргі зерттеулер тераподтардың көріністерді көру үшін қажетті көру өткірлігіне ие болғанын көрсетеді. Стивенс (2006) зерттеуінде Велоцираптордың бинокулярлық көрініс өрісі 55-60 градус деп бағаланды, бұл қазіргі күнгі соулардың көрінісіне ұқсас. Тираннозаврдың көру қабілеті адамнан 13 есеге дейін жоғары болғаны болжалды. Палеонтологиялық және эволюциялық даму зерттеулері қауырсынға ұқсас құрылымдардың қабықшаларға айналып келе жатқанын көрсетеді. Қауырсынның алдындағылары оқшаулау үшін қолданылғаннан бұрын пайда болғаны туралы идея Гулд пен Врба (1982) еңбектерінде айтылған. Бастапқы пайдасы метаболикалық болған болуы мүмкін. Қауырсын негізінен кератин ақуыз кешенінен жасалған, оның аминқышқылы арасында тұрақтандыру және серпімділік беретін дисульфидтік байланыстар бар. Күкіртті аминқышқылының метаболизмі уытты болуы мүмкін; алайда, егер күкіртті аминқышқылы зәр немесе сілқыш қышқылының соңғы өнімдері ретінде катализденбесе, керісінше кератин синтезі үшін қолданылса, күкірттесу газының шығарылуы едәуір төмендеді немесе болдырмайды. Жоғары ішкі температурада жұмыс істейтін организм үшін күкірттесу газының артық өндірісін болдырмау өте маңызды болуы мүмкін. Бұл гипотеза термопод динозаврларының жоғары метаболикалық деңгейіне сәйкес келуі мүмкін. Архозавр филогенезінде ең алғашқы қарапайым "протоқауырсындардың" пайда болған жері белгісіз, сондай-ақ олар бір рет немесе тәуелсіз түрде бірнеше рет пайда болды ма? Птерозаврларда жіп тәрізді құрылымдар анық көрінеді, ал Psittacosaurus және Tianyulong орнитосхиан динозаврларының үлгілерінде ұзын, қуыс қауырсындар кездеседі, бірақ пікір талас тудырды. 2009 жылы Сюй және басқалар. Beipiaosaurus үлгісінде табылған қуыс, тармақталмаған, қатаң тікұшақ құрылымдары Psittacosaurus және птерозаврлардың тікұшақ құрылымдарына өте ұқсас екенін атап өтті. Олар бұл құрылымдардың барлығының архозаврлар эволюциясының ертерек кезеңіндегі ортақ атадан мұраға алынғанын, мүмкін орта триастың немесе одан ертерек орнитодирден мұраға алынғанын болжады. Жақында Ресейдегі базальды неоорнитосхиан Kulindadromeus табылды, онда төменгі аяқ пен құйрық қабықшаланған сияқты көрінеді, бірақ "тікұшақ құрылымдары тікелей қаңқа элементтерімен байланысты табылды, қарапайым жіп тәрізді қауырсындардың, сондай-ақ тераподтардағыдай күрделі қауырсынға ұқсас құрылымдардың динозаврлар кладында кең таралғаны туралы гипотезаны қолдайды". Керісінше, 2016 жылы "Жертану журналында" жарияланған зерттеу Kulindadromeus және Psittacosaurus-та табылған тікұшақ құрылымдары жіп тәрізді қауырсындар емес, деформацияланған қабықшалар болуы мүмкін екенін көрсетті. Қауырсын қауырсындары Солтүк жартышарда кең таралған Тероподтардың барлық желісінде кездеседі, ал қауырсын қауырсындары Ornithomimosauria тұрқымен де кездеседі. Орнитомимустың ересектері ғана қанат тәрізді құрылымдарға ие болғандығы қауырсын қауырсындарының жұптасу көрсетілімдері үшін пайда болғанын көрсетеді.