Кіріспе
Аустрия-Венгрияда туған румын саясаткері Александру Вайда Воевод немесе Вайда Воевод (27 ақпан 1872 – 19 наурыз 1950) – Трансильванияның (1920 жылға дейін Венгрияның құрамында болған) Румынияның Ескі Корольдығымен қосылуын қолдаған және насияттаған австрия-венгриялық румын саясаткері. Кейін ол Румынияның 28-ші премьер-министрі қызметін атқарды.
Alexandru Vaida Voevod or Vaida Voievod (27 February 1872 – 19 March 1950) was an Austro Hungarian born Romanian politician who was a supporter and promoter of the union of Transylvania (before 1920 part of Hungary) with the Romanian Old Kingdom. He later served as 28th Prime Minister of Romania.
Трансильвания саясаты
Вайда Воевод Трансильванияның Австрия-Мажарстан империясының Альпарет ауылында (Ольпрет, қазіргі Бобальна, Румыния) грек-католик отбасында дүниеге келген. Бастапқыда Воевод Габсбургтердің иеліктерін Ұлы Австрия Құрама Штаттары үлгісінде федерализациялау жоспарын қолдады және Франц Фердинанд эрцгерцогымен жақын байланыста болды. 1906 жылы Вайда Воевод Будапешт парламентіне румын ұлтшылдарының тобына (Трансильвания және Банат румын Ұлттық партиясы) қосылды, ол мажарлау үкіметтік саясатына қарсы күресті және Трансильванияның өзін-өзі анықтау құқығы үшін белсенділік танытты. Сараеводе Франц Фердинанд қанына қонғаннан кейін Австрияның мүддесіне көңілі толып, Трансильванияның Румыниямен бірігуін жақтады.
Румыниямен одақ
1918 жылдың қазан айында АҚШ президенті Вудро Вильсонның "14 қағидасы" неміс баспасөзінде жарияланды. Вайда Воевод өзінің туған Олпрет ауылында Мюнхеннен келген газеттен Вильсонның қағидалары туралы оқыды, бұл оған Австрия-Мажарстанды федерализациялауды талап етудің орнына, жалғыз дұрыс шешім – Румын Корольдігімен бірігуге ұмтылу екенін түсіндірді. Ол осы мәселе бойынша дереу ұсыныс жазып, Герла қаласындағы жақын досы Иулиу Хосуға кеңес алу үшін барды.
Премьер-министрдің бірінші өкілеттігі
1919 жылдың қараша айындағы сайлаулар оның партиясы үшін сәтті аяқталды, Вайда Воевод Ұлттық либерал Ион И.К. Братиануды премьер-министр, ал Николае Мишуды сыртқы істер министрі қызметтерінен ауыстырды. Ол румын әскерлеріне Венгрия Кеңес Республикасына қарсы күресуге бұйрық беріп, шекара сызықтарын сақтап қалды. Дегенмен, Вайда Воеводтың жер реформаларына қатысты радикалды ұстанымы король Фердинандты 1920 жылғы наурыз айында оның үкіметін таратуға мәжбүр етті. Оның орнына генерал Александру Аверескудың Халық партиясы (Братианудың шартты қолдауын алған популистік қозғалыс) құрылды. 1926 жылы Вайда Воеводтың партиясы Ұлттық шаруалар партиясы болып қайта құрылды, және ол оның төрағасы болды. Ол екі рет Ішкі істер министрі қызметін атқарды (1928–1930 және 1932 жылдары).
Екінші және үшінші кабинеттер
Вайда Воеводтың екінші кабинеті 11 тамыздан 17 қазанға дейін қызмет етті. Ол отставкаға кетіп, орнын Иулиу Маниу басты. 1933 жылғы қаңтарда Маниу премьер-министр лауазымынан кейін Вайда Воевод қайтадан премьер-министр болды. "Ваида мен оның қолдаушылары Ұлттық шаруалар партиясының оң қанатын құрады, олар шаруалар емес, либералдар сияқты әрекет етті. 1933 жылғы ақпанда Плоештидегі мұнайшылар мен Бухаресттегі теміржолшылардың ереуілін жаншулы түрде басып тастады, Коммунистік партияның майдандық ұйымдарын және басқа да 'мемлекетке қарсы' ұйымдарды таратып, бірнеше қалада әскери жағдай режимін енгізді". Бірақ, оның жаңа кабинеттерінің (1932 және 1933 жылдары) тудырған мәселелері – Легионерлік қозғалыстың саяси аренаны үркітуі және Вайда Воеводтың өзінің антисемитизмі (Легионерлердің ынталандыруымен қабылдаған репрессиялық шараларда көріне бастады) премьер-министр мен оның партиясы арасындағы жарылысқа әкелді. Оның екінші үкіметі Легионерлік қозғалыстың бейшара қарсыласы болған Арман Калинескудың әрекетінен құлдырады.
Кейін
1935 жылы 25 ақпанда Вайда Воевод өзінің қозғалысын – Румын фронтын құрды. Ол король Кароль II-нің күшейе берген авторитарлық режимінен, Ұлттық легионерлік мемлекеттен, Иоан Антонеску режимінен және Екінші дүниежүзілік соғыстың басым бөлігінен аман қалды. 1944 жылдың тамызында Михаил патша жасаған төңкерістен кейін ол таратылды, сол кезде Кеңес Одағының қолдауымен Румыния Коммунистік партиясы ықпалын күшейтіп алды. Бірақ партия легионерлердің қарсылығына тап болғандықтан танымал бола алмады, ал оның мүшелері 1948 жылдан кейін коммунистік режим тарапынан жүзеге асырылған репрессияның құрбаны болды. Вайда Воевод 1945 жылы 24 наурызда тұтқындалды. 1946 жылы ол Сибиуде үй қамауына алынып, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Ол төрт жылдан кейін қайтыс болды.