Кіріспе

Гипотетикалық тіл, барлық немесе көптеген әлем халқының сөйлегені ескеріледі. Әлем халқының барлығы немесе көпшілігі сөйлеген және түсінген гипотетикалық немесе тарихи тілді білдіруі мүмкін. Кейбір контекстерде бұл барлық адамдар түсінетін деп айтылатын коммуникация құралына сілтеме жасайды. Бұл әртүрлі негізгі тілдерде сөйлейтін топтар арасындағы байланыс үшін халықаралық көмекші тіл идеясы болуы мүмкін. Басқа тұжырымдамаларда ол барлық сөйлеушілердің бастапқы тілі немесе жалғыз ғана тіл болуы мүмкін. Кейбір діни және мифологиялық дәстүрлерде бұрын барлық адамдардың ортақ тілі болған немесе адамдар мен құдайлардың ортақтасқан тілі туралы айтылады. Басқа дәстүрлерде бұл мәселеге қызығушылық аз немесе одан жалғызды. Жазбаша классикалық қытай тілі әлі де кеңінен оқылады, бірақ Қытай, Вьетнам, Корея және Жапониядағы оқырмандар оны әртүрліше айтады; ғасырлар бойы ол кең мәдениет үшін де-факто әмбебап әдеби тіл болды. Сол сияқты, Үндістан мен Непалдағы санскрит, Шри-Ланкадағы пали және Оңтүстік-Шығыс Азияның Тхеравада елдерінде (Бирма, Таиланд, Камбоджа) және Оңтүстік Үндістан мен Шри-Ланкадағы көне тамил тілдері ана тілі емес көптеген адамдар үшін әдеби тіл болды. Латын тілі (Ортағасырлық латын ретінде) Орта ғасырлардағы ғалымдардың әмбебап тілі болды, сондай-ақ католицизм аймағындағы Вульгата Библиясының тілі болды, ол Батыс Еуропаның көп бөлігін және Солтүстік және Орталық Еуропаның бір бөлігін қамтыды. Практикалық тұрғыдан алғанда, сауда тілдері, мысалы, ежелгі Койне грек тілі, коммерция үшін қолданылған нақты әмбебап тіл ретінде қарастырылуы мүмкін. Тарихи лингвистикада моногенез – барлық адам тілдері мыңдаған жылдар бұрын сөйленген жалғыз ата-баба тілінен шыққан деген идея.

Мифологиялық және діни әмбебап тілдер

Әртүрлі діни мәтіндер, мифтер мен аңыздарда адамзаттың бастапқыда бір ғана тілде сөйлеген кезеңі сипатталады. Яһуди және христиан нанымдарында Бабель мұнарасының оқиғасы Құдайдың жазасы ретінде "тілдердің шатастығын" (бір түпкілікті Адам тілінен көптеген тілдердің таралуын) баяндайды. Үнді дәстүрінде Брахманың 'білім ағашын' қиратуы сияқты, грек мифологиясында құдай Гермес сыйлағандай, басқа мәдениеттерде де бірнеше тілдің жаратылуын құдайдың ісі ретінде көрсететін мифтер бар. Тағы да басқа мифтерде әртүрлі тілдердің пайда болуы әртүрлі тайпалардың пайда болуымен бірге немесе табиғаттан тыс оқиғалар салдарынан болған деп айтылады.

Ерте заманғы тарих

Қазіргі заманғы жалпыға ортақ тілдер туралы идеялар тек ерте заманауи Еуропада қалыптасты. 17 ғасырдың басында кейбір адамдар жалпыға ортақ тіл адамзаттың бірлігін арттырады деп сенді, себебі бұл негізінен діннің, әсіресе христиан дінінің таралуына байланысты болды, бұл туралы Коменидің еңбектерінде айтылған. Бірақ діннен бөлек, жалпыға ортақ тіл туралы идеялар да болды. Лингва-франка немесе сауда тілі жаңалық емес еді; бірақ халықаралық көмекші тіл латынның біртіндеп құлдырауының нәтижесінде туған табиғи тілек болды. Ренессанс дәуірінде халық тілдеріндегі әдебиет маңызға ие болды. 18 ғасыр бойы ғылыми еңбектер латын тілінде жазылудан тоқтады. Колтон Буттың (Origin and Authority in Seventeenth Century England (1994) p. 174) айтуынша, "Ренессанс Адам тілінің және оның адам түсінігімен байланысы туралы біртұтас көзқарасқа ие болған жоқ". Бұл мәселе Франсис Бэконның еңбегінде нақтырақ қойылды. Готфрид Лейбництің ауқымды жазбаларында мүмкін болатын әмбебап тілге, атап айтқанда, жасалма тілге қатысты көптеген элементтерді табуға болады, бұл ұғым біртіндеп латынның рационалдық негіздерін ауыстырып, жобаланған әмбебап тілдің табиғи негізіне айналды. Лейбниц characteristica universalis (сондай-ақ mathesis universalis) – барлық түсініктерді білдіре алатын "алгебра" деп ойлады. Бұл алгебра символдық манипуляциялар ережелерін қамтиды, ол оны calculus ratiocinator деп атады. Оның мақсаты – көптеген адамдар түсіне алатын есептеуге келтіру арқылы ойлауды берік негізге қою еді. Бұл сипаттама адам ойлауының әліпбиіне негізделеді. Лейбництің еңбегі Рене Декарттың кейбір ерте математикалық идеяларымен және Вольтердің Панглоссиандыққа жасаған сатирикалық шабуылдарымен байланысты. Декарттың амбициялары Лейбництікінен әлдеқайда қарапайым болды, сонымен қатар, алгебра мен геометрияны біріктіру арқылы, қазір талдамалы геометрия деп білетін нәрсені жасау арқылы одан да сәтті болды. Жасанды интеллект бойынша ондаған жылдық зерттеулер Лейбництің characteristica арманына жақындауға көмектеспеді. 17 ғасырға тән "философиялық" (яғни әмбебап) тіл туралы ұсыныстардың арасында Фрэнсис Лодвик, Томас Уркхарт (мүмкін пародиялық), Джордж Далгарно (Ars signorum, 1661) және Джон Уилкинс (Нақты кейіпкер мен философиялық тілге арналған очерк, 1668) болды. Рогеттің сөздігіндегі жіктеу схемасы, ақырында, Уилкинстің эссесінен алынған. Вольтер жазған "Кандид" сатирасы Лейбницті доктор Панглосс ретінде бейнеледі, оның есімін таңдау оның назарында жалпыға ортақ тілді көрсетті, бірақ жобаның өзінен гөрі проектордың оптимизмін сатираға айналдырды. Бұл аргумент жалпыға ортақ тілдің өзін Джонатан Свифттің "Лапута" шығармасының спекулятивті ғалымдары мен виртуоздарының идеяларынан да артық санамайды. Вольтердің ұрпағы үшін жалпыға ортақ тіл – ақымақтардың алтыны, филология – ақыл-ойдың жеткіліксіз қатаңдығы, ал жалпыға ортақ мифография – пайдасыз және құрғақ бағыттар ретінде қарастырылды. 18 ғасырда кейбір рационалистік көзқарасты ұстанатын ғалымдар Едемде пайда болған деп санайтын тілді қалпына келтіруге тырысты. Білім беру адамдарды жақсылыққа қабілетті туған күйлерінен алшақтатады деп есептелді, сондықтан адам баласы толығымен үндемей өскенде қандай тілде сөйлейтінін анықтауға тырысты. Бұл Эдем тілі деп саналды, немесе кем дегенде, құлағаннан кейінгі тіл. Басқалар барлық тілдерге ортақ тілдік ата-текті табуға тырысты; сондықтан эзотерикалық тілдерді еврей тілімен (мысалы, баск және ирланд тілдері) байланыстыруға бірнеше рет әрекет жасалды, сондай-ақ салыстырмалы тіл білімінің бастауы болды.

Қазіргі тарих

Құрылыс тілдері қозғалысы латын тілі sine flexione (1903), Идо (1907), Интерлинг (1922) және Интерлингуа (1951) сияқты тілдерді жасады. Ағылшын тілі әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының және бұрынғы Британ империясының әсерінен Солтүстік Америка, Африка, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты әлемнің аймақтарында ағылшын тілін орнатуы арқылы халықаралық бизнес пен жаһандық коммуникацияның басым тілі болып қала береді. Дегенмен, ағылшын тілі ірі халықаралық ұйымдарда қолданылатын жалғыз тіл емес, себебі көптеген елдер ағылшын тілін әмбебап тіл деп мойындамайды. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы алты тілді қолданады: араб, қытай, ағылшын, француз, орыс және испан тілдерін. Категориялар бойынша толық түсінік жүйесіне негіделген әмбебап тіл туралы алғашқы идеялар әртүрлі деңгейде талқыланып келеді. Мишель Фуко мұндай жіктемелердің субъективті екенін айтады, Борхестің ойдан шығарылған Аспандық Эмпориумның қайырымды білімінің таксономиясын осыған дәлел ретінде келтіреді.