Кіріспе
Көрнекі және кеңістіктік ақпаратты өңдеу қабілеті. Көрнекі жад – қабылдау процестері мен осы процестердің нәтижесінде пайда болатын нейрондық бейнелерді кодтау, сақтау және қайтару арасындағы байланысты сипаттайды. Көрнекі жад көздің қозғалысынан бастап жылдарға дейін созылатын кең уақыт аралығында жүзеге асады, бұл бұрын барып көрген жерге қайта оралуға мүмкіндік береді. Көрнекі жад – біздің сезімдерімізге қатысты визуалды тәжірибелердің кейбір ерекшеліктерін сақтайтын жад түрі. Біз заттардың, орындардың, жануарлардың немесе адамдардың бейнесін жадымызда сақтай аламыз. Көрнекі жад тәжірибесін «ақыл көзі» деп те атайды, оның көмегімен біз жадымыздан бастапқы заттардың, орындардың, жануарлардың немесе адамдардың психикалық бейнесін шығара аламыз. Стимул алынып тасталғаннан кейін визуалды бейнелердің қайталануы немесе сақталуы болып табылатын палинопсияның түрлері – бұл көрнекі жадтың дисфункциясы.
Visual memory describes the relationship between perceptual processing and the encoding, storage and retrieval of the resulting neural representations. Visual memory occurs over a broad time range spanning from eye movements to years in order to visually navigate to a previously visited location. Visual memory is a form of memory which preserves some characteristics of our senses pertaining to visual experience. We are able to place in memory visual information which resembles objects, places, animals or people in a mental image. The experience of visual memory is also referred to as the mind's eye through which we can retrieve from our memory a mental image of original objects, places, animals or people. Types of palinopsia, the persistence or recurrence of a visual image after the stimulus has been removed, is a dysfunction of visual memory.
Нейроанатомия
Адамдарда, вентральді ағыстағы визуалды объектілерді тануға маманданған аймақтар уақытша қабықта төменгі жағында орналасқан, ал дорсальді ағыстағы объектілердің визуалды кеңістіктегі орналасуына маманданған аймақтар төбелік қабықта жоғары жағында орналасқан. Дегенмен, бұл екі ағын гипотезасы пайдалы болғанымен, көру жүйесін әрі қарай жеңілдету болып табылады, себебі екі ағын бүкіл ростральдық бағыты бойында өзара байланысты күйін сақтайды.
Арғы тегіс қабықша
Артқы тері қабығы – тері жапырағының бір бөлігі, ол ақыл-ой бейнелерін өңдейді және мидың сезімдік және қозғалыс бөліктерін үйлестіреді. Көптеген тәжірибелер адамның артқы тері қабығының визуалды жұмыс жады мен назарға қатысты рөлін көрсетеді. Сондықтан біз визуалды жадты және назарды, мақсатқа бағытталған қозғалыс мінез-құлқының жоспарлау процестерінен анық ажыратуымыз керек. Біз көріністің өте шағын бөлігін ғана есімізде сақтай аламыз. Бұл ақыл-ой бейнелері қысқа мерзімді визуалды жадыда сақталады. Артқы тері қабығының активтілігі, қысқа мерзімді визуалды жадыда сақтала алатын көрініс ақпаратының шектеулі көлемімен тығыз байланысты.
Вентральды ағын жолы
Вентральді ағын жолы негізінен объектілерді тануға қатысады және бұл жол "не?" деп аталады. Оның медиалдық шөкейге (ұзақ мерзімді естеліктерді сақтауға қатысатын), лимбикалық жүйеге (эмоцияларды реттейтін) және дорсальді ағын жолына (объектілердің визуалды кеңістіктегі орналасуы мен қозғалысына қатысатын) байланыстары бар. Сондықтан, вентральді ағын жолы сыртқы әлемдегі объектілерді танумен ғана емес, сонымен қатар осы объектілерге қатысты эмоционалдық баға берумен және талдаумен де айналысады. Вентральді ағын жолы бастапқы көру қабығында (оқипақ жамылғысы) таза визуалды ақпаратпен басталады, содан кейін бұл ақпарат уақытша жамылғысына жіберіледі.
Батыс жамбас
Мидың артқы бөлігінде орналасқан, басқа қабықшалар көру ақпаратын қабылдап, өңдейді. Басқа қабықшалар түстер мен пішіндерді де өңдейді. Оң басқа қабықша сол жақтан келетін көру бейнесін қабылдаса, сол басқа қабықша оң жақтан келетін көру бейнесін қабылдайды. Басқа қабықшаларға зақым келтіру көру қабілетін қанағаттандырмайтын деңгейде бұзуы мүмкін.
Оқиғалы жасушаның зақымдануының асқынулары
Оқшылық бөлігінің зақымдануы көру қабілетінің жоғалуымен және түстерді тану мүмкіндігінің болмауымен сипатталады, бұл көру жадының маңызды процестері болып табылады.
Қысқа мерзімді визуалды жады
Көрнекі қысқа мерзімді жад – белсенді, тез қолжетімді күйде шағын көлемдегі көрнекі ақпаратты қысқа мерзімге (әдетте 30 секундтан аспайды) сақтап тұру қабілеті. Көрнекі қысқа мерзімді жад көптеген қабылдау және танымдық функцияларды орындау үшін өте маңызды, сонымен қатар ол мидың кең ауқымды аймақтарымен қамтамасыз етілсе де, оның сақтау сыйымдылығы қатты шектеулі.
Бентонның визуалды ұстап қалу сынағы
Бентонның визуалды есте сақтау тестісі – визуалды қабылдау және визуалды жад қабілеттерін бағалау құралы. Бентонның визуалды есте сақтау тестісінің негізгі ерекшелігі – 50 жылдан астам уақыт бойы клиникалық қолданыстағы сенімділігі. Белгілі бір уақыт өткен соң қатысушылардан әрбір картадағы суреттерді визуалды жадтарын пайдаланып дереу қайта көшіру сұралады. Бақылаушылардың көздері байланады және олар қозғалмай жатып, саналарында пайда болатын кез келген визуалды бейнелерді жоюға нұсқау беріледі. Зерттеушілер визуалды үлгілерді қабылдаған кезде, визуалды жадты кодтауға қатысатын ми аймақтарының белсенділігін тікелей бақылай алады. Бұл тест, мысалы, адамның нақты затты өзгерту (бұру, көшіру, жылжыту, түсін өзгерту және т.б.) жағдайында қалай көрінетінін елестететін милық бейнелерді манипуляциялау сияқты тапсырмаларда қолданылады. Сонымен қатар, бұл тест суреттің қаншалықты айқын екенін анықтауға көмектеседі. Айқын сурет – сенсорлық егжей-тегжейін еске түсіруге жоғары мүмкіндігі бар сурет. Визуо-пространдық эскиздік блок жұмыс жадында нақты суреттің визуалды және кеңістіктік ерекшеліктерін сақтауға жауапты, ал суреттің айқындығының деңгейі эскиздік блок шектеріне тікелей байланысты.
Эидеттік және фотосуреттік естеліктер
Эидетикалық жады – бұл жадыдағы суреттерді, дыбыстарды немесе заттарды бірнеше минут бойы жоғары дәлдікпен, еске түсіру техникасын (мнемоника) қолданбай қайтару қабілеті. Ол аз ғана балаларда кездеседі және ересектерде сирек табылмайды. Халық арасында кең таралған фотографиялық жад туралы түсінік – мысалы, бір адам мәтін бетіне қысқа ғана уақыт қарап, оны жадынан мінсіз айта алады деген ой – эидетикалық бейнелерді көруден өзгеше, ал фотографиялық жадтың бар екеніне ешқандай дәлел жоқ.
Таңбалық жады
Иконалық жад – сезімдік жад жүйесінің көру бөлігі. Иконалық жад көру арқылы алдын ала дайындауға (праймингке) жауапты, себебі ол өте жылдам және еңсеусіз жұмыс істейді. Иконалық жад тез жойылады, бірақ қоршаған ортаның стимулдарын өте айқын бейнелейді.
Ғарыштық жады
Кеңістіктік жад – адамның өзінің айналасындағы кеңістік туралы білімі және оның сол кеңістікте қайда екенін білуі. Ол сонымен қатар аумақтар мен орындар туралы барлық естеліктерді, сондай-ақ оларға қалай жету және қайту жолдарын қамтиды. Кеңістіктік жад заттар жадынан өзгеше және мидың басқа бөліктерін қамтиды. Кеңістіктік жад мидың дорсальды бөліктерін, әсіресе гиппокампты қамтиды. Дегенмен, екі түрлі жадтың да бірдей қолданылуы жиі кездеседі, мысалы, жоғалған затты қайда қойғаныңызды еске түсіру кезінде. Кеңістіктік жадты сынаудың классикалық әдісі – Корси блогын басу тапсырмасы, онда оқытушы блокты кездейсоқ ретпен басады, ал қатысушы оны қайталауға тырысады. Олардың өнімділігі төмендемес бұрын баса алатын блоктың саны – олардың Корси диапазоны деп аталады. Адам денесінің кез келген бөлігін қозғалтқанда кеңістіктік жад үнемі қолданылады, сондықтан ол, әдетте, заттар жадына қарағанда тез тозуға бейім.
Дұрыс
Көрініс жады әрқашан да дұрыс бола бермейді және сыртқы жағдайлар оны жаңылыстыруы мүмкін. Бұл туралы Элизабет Лофтус пен Гэри Уэллс жүргізген зерттеулерде көрсетілген. Уэллс жүргізген бір зерттеуде, адамдар қандай да бір оқиғаға куә болғаннан кейін, оларды жаңылыстыратын ақпаратпен таныстырды; содан кейін олар сол оқиғаның егжей-тегжейлерін еске түсіру қабілеттерін тексеруге алынды. Зерттеу нәтижелері мынадай болды: куә болған оқиғаға қарсы келетін жаңылыс ақпарат берілгенде, олар сол егжей-тегжейлерді еске түсіруде қиындықтарға тап болды; ал ақпарат куә болған оқиғадан бұрын немесе кейін берілгенінің маңызы жоқ болды. Бұдан өзге, көрініс жады түрлі жад қателеріне ұшырауы мүмкін, бұл оның дұрыстығына әсер етеді.
Білім берудегі визуалды жады
Біз сөздерді визуалды жадқа негіздеп сақтап, қайта табуға қолданбаймыз. Біздің фонологиялық тіркеу жүйесі сөзді жаттаудың/танылудың негізі болып табылады. Доктор Килпатрик (Оқуға дайындық). Визуалды жад академиялық ортада суреттермен, символдармен, сандармен, әріптермен және әсіресе сөздермен жұмыс істеуді қамтиды. Оқушылар сөзге қарап, оның бейнесін ойларында қалыптастырып, кейін сөздің сыртқы түрін еске түсіре білуі керек. Мұғалім жаңа сөзді енгізгенде, әдетте оны тақтаға жазып, балалардан оны әріптеуін, оқуын және сөйлемде қолдануын сұрайды. Содан кейін сөз тақтадан өшіріледі. Жақсы визуалды жады бар оқушылар сол сөзді кейінірек оқулықтарында немесе басқа мәтіндерде таниды және оны жазу үшін сөздің сыртқы түрін еске түсіре алады. Визуалды жад дағдылары жетілмеген балалар визуалды стимулдар тізбегін оңай қайта жаңғырта алмайды. Олар жиі сөздердің жалпы сыртқы түрін немесе оқу мен жазу үшін сөздердің әріптер тізбегін есте сақтауда қиындықтарға тап болады. Қосымша зерттеулер тыныш демалыстың ұйқымен бірдей оқу тиімділігін көрсетті. Оқудан кейін тыныш сергек күйде де, ұйықтағанда да қайталау процесі жүредіні анықталды. Жақында жүргізілген зерттеуде визуалды іздеу тапсырмасы берілгенде, тыныш демалыс немесе ұйқы бір күн ішінде үйренуге болатын конфигурациялар мен нысаналық орындар арасындағы байланыстар санын арттыру үшін қажет екені анықталды. Мұның себептері әртүрлі кодтау стратегияларынан туындайтын әртүрлі жад іздерімен, сондай-ақ күндізгі ұйқы кезіндегі электрофизиологиялық өзгерістермен байланысты болуы мүмкін. Мұндай бұзылыс бұрын кездескен ақпаратты жаңа деп қате түсінуден туындауы мүмкін. Жасына байланысты көру қабілеті төмендеген ересектерде визуалды жадтың төмендеуіне жас, көру белсенділігі және визуалды және ауызша жад арасындағы байланыс зерттелді. Зерттеуге 60-87 жас аралығындағы 89 ерікті қатысты. Көру қабілетінің әсері визуалды жадқа ғана тән емес екені анықталды. Сондықтан көру қабілеті ересектерде жалпы жад функциясымен байланысты және бұл ерекшелік емес. Жасы ұлғайған сайын кеңістіктік конфигурацияларды сақтау қабілеті төмендейді. Жастар екі түрлі кеңістікті біріктіріп, жаңа конфигурация құру тапсырмасын қарт адамдардан жақсы орындады. Көру қабілеті де нәтижеге әсер етеді. Көру қабілеті бар қатысушылар көру қабілеті нашарларға қарағанда жақсы нәтиже көрсетті, сынақ әдісіне қарамастан. Бұл көздің жалпы супермодальді жад механизмдерін қалыптастыруға бейім екенін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері бойынша, шектен тыс ішуге байланысты тану жұмыс жады процестерінде функционалдық өзгерістер болуы мүмкін. Бұл алкогольді көп ішетін адамдардың префронтальды қабығының функциясы ертеректе бұзылуы мүмкін екенін көрсетеді. 2004 жылы жүргізілген тағы бір зерттеуде визуалды жұмыс жады кезінде алкогольге және мидың реакция деңгейі зерттелді. Бұл зерттеуде функционалдық магниттік резонанс бейнелеуді қолдану арқылы алкогольге төмен деңгейдегі реакцияның нейрондық байланысына назар аударылды. Алкогольдің әсерін сезіну үшін көбірек алкоголь қабылдауға тура келген жастардың визуалды жұмыс жады кезінде миының реакциясы жоғары болды. Бұл адамның когнитивтік өңдеуге бейімделу қабілеті төмендегенін, когнитивтік өңдеуді контексттік талаптарға бейімдеуге олардың мүмкіндігі шектеулі екенін көрсетеді. Визуалды жад мәселелері жиі оқу қабілеті бұзылған балаларда кездеседі. Бұрын мүгеделікке себеп – жазудағы әріптерді дұрыс ретімен қабылдамау деп ойлаған. Алайда зерттеулер көрсеткендей, бұл сөз ішіндегі әріптердің дұрыс ретімен кодталмауынан және өңделмеуінен туындауы мүмкін. Яғни, бала сөзді басқалар сияқты қабылдайды, бірақ оның миы сөздің визуалды сипаттамаларын сақтап қалмайды. Бастапқы зерттеулер оқу қабілеті бұзылған балалардың визуалды жады қабілеті бұзылмаған балалармен салыстырылатындығын көрсетті. Бірақ визуалды жад жүйесінің нақты бөлігі оқу қабілеті бұзылуына себеп болады. Бұл бөліктер – тұрақты және уақытша визуалды өңдеу жүйелері. Осы жағдайлардың нәтижесінде екі түрлі визуалды жадтың мидың әртүрлі бөліктерінде орналасқаны және күнделікті өмірде олардың функциялары бір-бірімен байланысты емес екені анықталды.