Кіріспе

Жасырын сөздің соңғы дауыссыз дыбысының келесі дауысты дыбыстан бірден бұрын айтылуы – француз тіліндегі дауыссыз байланыстың тілдік құбылысы. Француз тілінде байланыс (ljɛzɔ̃) – бұл екі сөздің арасындағы байланыс дауыссыз дыбысының тиісті фонетикалық және синтаксистік контекстте айтылуы. Мысалы, "les" сөзі , "amis" сөзі болып айтылады, бірақ "les amis" тіркесі болып айтылады, арасында байланыс дауыссыз дыбысы бар.

Байланыс тек келесі сөз дауысты немесе жартындауысты дыбыспен басталатын жағдайда ғана болады және мағына бойынша байланысты сөздер тізбегімен шектеледі, мысалы, есімдік + есім, сын есім + есім, жеке есімдік + етістік және т.б. Бұл байланыстың жоғары жиіліктегі сөз тіркестерінде (коллокациялар) негізінен белсенді екенін көрсетеді. Көбінесе байланыс бұрын айтылған, бірақ кейбір жағдайларда нөлден бастап енгізілген, үнсіз сөздің соңғы дыбысынан туындайды, мысалы, "t'il", ол "il a" сөзінің кері түрі. Кейбір синтаксистік жағдайларда байланыс мүмкін емес; басқаларында ол міндетті; ал үшіншілерінде ол мүмкін, бірақ міндетті емес және оның іске асырылуы кең стильдік өзгерістерге байланысты.

Факультативтік байланыс

Қалған барлық контексттерде байланыс орнату опциясы бар деп есептеуге болады, бірақ мұны дәлелдейтін толыққанды эмпирикалық зерттеулер әлі жүргізілмеген. Жеке мысалдар, сөйлейтін адамдардың өзі және сөйлеу стиліне қарай әртүрлі басымдықтар болуы мүмкін. Міндетті емес байланыстарды қолдану – бұл ресми стильдің белгісі, ал оқулық грамматикалары кейде оны «күтімді» сөйлеуде мүмкіндігінше көп міндетті емес байланыстарды жасау туралы ұсынысқа айналдырады. Прескриптивтік ережелерді саналы немесе жартылай саналы түрде қолдану формальды сөйлеу жағдайларында гиперкоррекция қателігіне алып келуі мүмкін (төмендегі талқылауды қараңыз). Керісінше, бейресми стильде сөйлейтін адамдар «педантикалық» немесе «жасанды» естілмеу үшін кейбір міндетті емес байланыстардан жартылай саналы түрде бас тартады. Ал басқа байланыстардың мұндай әсері жоқ. Мысалы, *Ils ont attendu* («олар күтті») *tu as attendu* («сен күттің») қарағанда аз байқалады, және екі байланыс та өте бейресми сөйлеуде қолданылмауы мүмкін (мұндай жағдайда адам естіп , немесе жай ғана естілуі мүмкін). Екінші жағынан, *pas encore* байланысы осы стильде болуы немесе болмауы мүмкін.

Ерекше жағдайлар: поэтикалық өлеңдер мен қолданбалы дикция

Поэзияны оқу (айтылған немесе әнмен орындалған) барлық байланыстарды қолдануды қажет етеді (жоғарыда мүмкін емес деп көрсетілгендерден басқа), тіпті екінші жақтағы жекеше түріндегі «es» дыбыстарын, сондай-ақ қажетті барлық «null es» дыбыстарын оқуды (толық мәліметтер үшін поэзия туралы француз тіліндегі мақаланы қараңыз). Байланыстарды оқу айтылатын буын санына әсер етеді, сондықтан өлеңнің дұрыс айтылуы үшін маңызды. Француз тілінде сөйлейтіндер екі сөздің арасында үзіліс немесе екі дауыссыздың қатарынан келуін мүмкіндігінше болдырмауға тырысады, бұл біршама жасанды тәсіл. Француз академиясы ресми жағдайда мұқият айтылуды (бірақ «null es» дыбыстарын міндетті түрде оқусыз) қажет деп санайды. Дауыс – сендіру құралы: ол дұрыс деп есептелетін (қабылданған нормаларға сәйкес) айтылу арқылы зиялылық қасиеттерін, мәдениетті, өзін-өзі бақылауды және тапқырлықты көрсетеді. Дегенмен, байланыстардың шамадан тыс көбеюі сөзді күлкілі ете алады. Француз саясаткерлері мен спикерлері (мысалы, Жак Ширак) кейбір байланыс дауыстарын келесі сөзден тәуелсіз айтады, содан кейін үзіліс немесе бейтарап дыбыс енгізеді. Мысалы, «ils ont entendu» («олар естіді») деген сөзді қалыпты жағдайда немесе мұқият сөйлегенде былай айтуға болады. Осы «саясаткерлік» айтылуын қолданатын спикер былай дейді (мұнда /|/ үзілісті білдіреді; ils ont | entendu). Тіпті «ils ont décidé» («олар шешті») деген сөзді былай айтуға болады | (ils ont | décidé) немесе (ils ont euh décidé). Бірінші мысалда бізде тізбектелмеген байланыс бар, бұл әдеттегі тілдегі қалыпты жағдай емес. Екіншісінде байланыс мүлдем стандартты емес, өйткені ол басқа дауыссызға дейін байланыс дауысын енгізеді.

Байланыс механизмі

Лайазия – соңғы дауыс пен бастапқы дауыстының арасындағы байланысты қамтитын, қалдық тізбектің бір түрі. Дегенмен, лайазия мен тізбектеудің ерекшелігі – екі жағдайда да соңғы дауыс келесі дауыстымен қайта буынға бөлінеді. Сондықтан лайазия – сөз шекарасында жүретін фонетикалық процесс, нақтырақ айтқанда, паузада бұзылуы мүмкін сыртқы санди құбылысы. Элизия сияқты (*je aime → j'aime), лайазия да функционалды тұрғыдан дауыстық аралықтан (хиатустан) құтылудың эвфониялық стратегиясы ретінде сипатталуы мүмкін. Мұндай талдау синхрондық тәсіл деп аталады. Бұл тәсіл, бірінші сөздің өзінен-ақ дауыспен аяқталу жағдайларын түсіндіре алмайды, мысалы, tels‿amis, себебі ол бұл жағдайда бұрыннан-ақ эвфониялық болып табылады. Лайазияны диахрондық тұрғыдан да талдауға болады. Бұл тәсіл бойынша лайазия дауысы латын тілінен бері келе жатқан, бірақ уақыт өте келе басқа контекстерде жойылған. Сондықтан mes amis сөзіндегі «s» дауысы meos amicos сөзіндегі «s» дауысының сақталуы ретінде қарастырылуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, mes frères сөзі ерекше болып табылады, себебі ол meos fratres сөзіндегі «s» дауысын жоғалтқан. Француз тіліндегі лайазия мен тізбектеу – негізінен бірдей сыртқы санди процесі, онда лайазия соңғы дауыстардың жойылуына дейінгі құбылыстың тоқталған, грамматикалық қалдықтарын білдіреді, ал тізбектеу – бұл құбылыстың бұрынғы соңғы дауыстардың жойылуынан кейін жалғасып келе жатқан, қазіргі заманғы нұсқасы. Бұл процесс – соңғы дауысты сөз шекарасынан асырып, дауыстымен басталатын сөздердің басына жылжыту, француз тілінің ашық буынға (70% астам) бейімділігіне сәйкес ету үшін, яғни V, CV немесе CCV, әсіресе екі дауыстының бірігуіне жол бермеу үшін (дауыстық аралық). Тізбектеу сөйлемнің кез келген жерінде кездессе, лайазия мағыналық топтармен (ритмикалық топтармен) шектеледі және осы интонациялық шекараларда тыйым салынған. Бұл лайазияның, тізбектеу сияқты, ашық тіркесумен шектелетінін білдіреді, және жалпы алғанда, қайта буынға бөлінген дауыстар бастапқы дауыс емес екендей, өздерінің артикуляциялық ерекшеліктерін сақтайды. Осы айырмашылық француз тілінде сөйлейтіндерге лайазиялық дауыстарды, ашық тіркесу алдында айтылғандай, және қалыпты бастапқы дауыстарды, жабық тіркесу алдында айтылғандай, ажыратуға көмектеседі.

Ескерту

Егер орта ғасырларда "grant" сөзінің соңғы "t" әрпі жоғарыда аталған дыбыс жойылғанмен сақталған болса, бұл осы формамен қатар "granz" (көбінесе осылай жазылған) сияқты басқа да формалардың болғандығынан туындады, онда "t" әрпі естіліп, келесі буынның әсерінен жойылмаудан қорғалды. Көне орфография бұл айырмашылықты көрсеткен, бірақ кейін ол басқа нұсқамен (яғни "d" әрпі бар нұсқамен) ауыстырылды. Шындығында, көне француз тілінің орфографиясы қолданысқа сәйкес келмейтін немесе ережесіз болған деген мәлімдеме қате болар еді.