Кіріспе

Уганда банту тілі (Ганда немесе Луганда) – Африканың Ұлы көлдер аймағында сөйленетін банту тілі. Бұл Угандадағы маңызды тілдердің бірі және 5,56 миллионнан астам баганда мен басқа да адамдар, негізінен Уганданың орталық бөлігінде, соның ішінде елдің астанасы Кампалада сөйлейді. Типологиялық тұрғыдан, бұл агглютинативті, тоналды тіл, сөздер субъект-етістік-объект ретімен құрылады және номинатив-аккузатив морфосинтаксикалық құрылымын қолданады. Буганда аймағында кемінде 5,6 миллион адам Луганда тілін ана тілі ретінде сөйлейді, ал Мбале, Тороро, Джинжа, Гулу, Мбарара, Хойма, Касесе сияқты ірі қалаларды қоса алғанда, басқа аймақтарда 5,4 миллион адам екінші тіл ретінде еркін сөйлейді. Луганда – Уганданың де-факто ұлттық тілі, себебі ол ең көп таралған уганда тілі және көбінесе қалалық аймақтарда саудада қолданылады. Бұл тіл сонымен қатар Руанданың астанасы Кигалидегі ең көп таралған ресми емес тіл болып табылады. Екінші тіл ретінде ол Угандада ағылшын тілінен кейін, ал суахили тілінен бұрын тұрады. Лусога тілі, Буганданың шығысындағы Бусога аймағында сөйленетін тіл, Лугандаға өте жақын. Екі тілдің де лексикалық ұқсастығы 82% мен 86% аралығында болып, бір-бірін түсіну деңгейі жоғары.

Фоналогия

Луганда фонологиясының ерекшелігі – оның қос дауыссыздары және ұзын мен қысқа дауыстылардың айырмашылығы. Сөйлеушілер әдетте дауыссыздардың екі еселенуін және дауыстылардың ұзаруын бір құбылыстың екі түрі деп санайды, оларды жай ғана "екі еселеу" немесе "күшейту" деп атайды. Луганда тілі – дыбыстық тіл, яғни сөздің мағынасы буынның тоны өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, егер барлық үш буын да бірдей тонмен айтылса, "кабака" сөзі "патша" деген мағынаны білдіреді. Ал егер бірінші буынның тоны жоғары болса, мағынасы "кішкентай ұстайды" (бака етістігінің VI класындағы ka префиксімен, үшінші жақ, жекеше, қазіргі заман) болып өзгереді. Осы ерекшелік луганда тілін дыбыстық емес тілдерді білетін адамдар үшін үйренуді қиындатады. Ана тілінен басқа тілде сөйлейтін адамдар тонның өзгеруін ұзақ тыңдау арқылы үйренуі керек. Басқа банту тілдерінен айырмашылығы, луганда тілінде соңғы буыннан бұрынғы дауыстылар ұзаруға бейім емес; шын мәнінде, олар көбінесе қысқа болады, мысалы, Кампала қаласының атындағыдай, Кампала, онда екінші дауысты луганда тілінде қысқа айтылады.

Түсі

Луганда – үш тонды тіл: жоғары, төмен және төмендейтін. Алайда, луганда тілінде жоғарылайтын тонды буындар жоқ, себебі олар автоматты түрде морейге айналады. Луганда тілінде қысқа дауыстың бір морасы, ал ұзын дауыстың екі морасы болады. Екі буындық немесе пренализацияланған дауыссыздың бір морасы бар. Бір дауыссыз + жартылай дауысты (мысалы, gw немесе ly) да бір мораға ие. Дауыстыға жалғасқан пренализацияланған дауыссыз екі мораны құрайды, оның ішінде пренализацияланған дауыссызға тиесілісі де бар. "Кітап" деген сөздің бастапқы дауыстысы бір морадан тұрады, бірақ мұндай дауыстылар көбінесе ұзын айтылады. Бір буын екі морадан артық болмайды. Төмендейтін тонды екі моралы буындарда естуге болады, мысалы, ұзын дауысты (okukóoká 'айқайлау'), қысқа дауысты және қос дауыссызды (okubôbbá 'соғу'). Егер ekitabo сияқты сөздер теориялық тұрғыдан тонсыз болса да, олар көбінесе тонды көтеру ережесіне бағынады, онда бірінші морадан басқасының барлығы жоғары тонға ие болады. Осылайша, ekitabo 'кітап' деп, ssomero 'мектеп' деп айтылады (мұндағы ұзын дауыссыз бірінші мора ретінде есептеледі). Бұл тонсыз сөздерге қосылған тонды 'фразалық тон' деп атайды. Тонды көтеру ережесі eddwâliro 'аурухана' және túgenda 'біз бара жатырмыз' сияқты сөздердің соңындағы тонсыз буындарға да қолданылады, егер лексикалық тоннан кейін кем дегенде бір төмен тонды мора болса. Бұл жағдайда төмен тоннан кейінгі жоғары тон, алдыңғысына қарағанда сәл төмен болады. Алайда, кейбір жағдайларда, мысалы, тонсыз сөз сөйлемнің тақырыбы ретінде немесе санның алдында қолданылғанда, бұл тонды көтеру ережесі қолданылмайды: Masindi kibúga 'Масинди – қала'; ebitabo kkúmi 'он кітап'. Сөйлемде лексикалық тон (яғни жеке сөздердің жоғары тондылары) жоғарыдан төменге қарай бірте-бірте төмендейді. Мысалы, kye kibúga ekikúlu mu Ugáńda 'Уганданың бас қаласы' сөйлемінде bú, kú және gá буындарының лексикалық жоғары тондылары ерекшеленіп, біртіндеп төмендейді, ал арасындағы тонсыз буындар төмендеп айтылады. Бұл құбылысты 'төменге қарай жылжу' деп атайды. Алайда, сөз тіркестерінің кейбір түрлерінде, атап айтқанда 'аты-жөні + аты-жөні' немесе 'әрекеті + орны' түріндегілерде, төменге қарай жылжу болмайды, керісінше екі лексикалық жоғары тон арасындағы барлық буындар бірігіп 'плато' құрайды, онда барлық дауыстылар бірдей биіктіктегі тонға ие, мысалы, mu maséréngétá gá Úgáńda 'Уганданың оңтүстігінде' немесе kírí mú Úgáńda 'Угандада'. Платолық даму сөз ішінде де кездеседі, мысалы, Kámpálâ (жоғарыда қараңыз). Лексикалық және фразалық тон арасында плато қалыптаса алмайды; сондықтан kíri mu Bunyóró 'Бунёрода' сөйлемінде төменге қарай жылжу бар, себебі Бунёроның тондылары фразалық. Бірақ фразалық тон екі түрдің жоғары тонымен бірге плато құра алады және көбінесе құрайды. Сонымен, abántú mú Úgáńda 'Угандадағы адамдар' сөзінде tú фразалық тонынан gá лексикалық тонына дейінгі аралықта плато бар, ал túgendá mú lúgúdó 'көшеге бара жатырмыз' сөзінде ndá фразалық тонынан dó фразалық тонына дейінгі аралықта плато бар. Бұл ретте де кейбір ерекшеліктер бар; мысалы, ono 'осы' немесе bonnâ 'барлығы': muntú onó 'осы адам', abántú bonnâ 'барлық адамдар' сөздерінің алдында плато болмайды. Кейде префикстер сөздің тонын өзгертеді. Мысалы, Baganda 'олар Баганда' LHHL тонды, ал бастапқы дауысты a қосып, Abaganda 'Баганда халқы' LLHLH тонды береді. (Мұнда ұзын дауыстылар ұзындық белгісімен емес, екі есе жазылады, бұл әр морада тонды жазуға мүмкіндік береді.) Әр түрлі етістіктердің әр түрлі тонды үлгілері бар. Сөздердің тоны кейбір етістіктердің түбірінің бірінші морасында жоғары тонды болуымен, ал басқаларында болмауымен күрделенеді, сонымен қатар HH тізбегін әдетте Meeussen ережесі деп аталатын ереже бойынша HL болады. Осылайша, asóma 'оқыйды' дегенді білдіреді, бірақ 'ол/олар' деген тонсыз префиксі a 'ол/олар' орнына жоғары тонды префиксі bá 'олар' қосылғанда, básóma емес, básomá 'олар оқиды' болады. Релетивтік сөйлемдердегі және теріс сөйлемдердегі етістіктердің тондылары қарапайым оң сөйлемдердегілерден өзгеше, ал mu 'оның' сияқты нысандық маркерді қосу одан әрі күрделілендіреді. Лексикалық, фразалық және уақыт үлгілерінің тондыларынан басқа, луганда тілінде интонациялық тондылар да бар, мысалы, сұрақтардың тондылары. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін күтпеген құбылыс: егер 'иә' - 'жоқ' деген сұрақ тонсыз сөзбен аяқталса, көтерілудің орнына, тон күрт төмендейді, мысалы, lúnó lúgúúdò? 'Бұл жол ба?'.

Өтірік сөздер

Луганда тілінде шектеулі жалғаулы сөздер жиынтығы бар.

Жеке зат алмастары

Луганда тілінде дербес жеке шырайлар мен етістік түбіріне қосылатын шырайлар кездеседі.

Қысым мен көңіл-күй

Луганда тілінде, көптеген басқа банту тілдеріндегідей, уақыт-көзқарас-модальдық категориялар етістікте нақты түрде көрсетіледі.

Үлгі мәтін

Адамдар бостандықпен және тең құқықтармен дүниеге келеді, ақыл-оймен жабдықталған, жақсы мен жаманды ажырата білуге қабілетті, сондықтан әркім басқа адамға қатысты құрметпен қарауы тиіс.