Кіріспе
Уганда банту тілі (Ганда немесе Луганда) – Африканың Ұлы көлдер аймағында сөйленетін банту тілі. Бұл Угандадағы маңызды тілдердің бірі және 5,56 миллионнан астам баганда мен басқа да адамдар, негізінен Уганданың орталық бөлігінде, соның ішінде елдің астанасы Кампалада сөйлейді. Типологиялық тұрғыдан, бұл агглютинативті, тоналды тіл, сөздер субъект-етістік-объект ретімен құрылады және номинатив-аккузатив морфосинтаксикалық құрылымын қолданады. Буганда аймағында кемінде 5,6 миллион адам Луганда тілін ана тілі ретінде сөйлейді, ал Мбале, Тороро, Джинжа, Гулу, Мбарара, Хойма, Касесе сияқты ірі қалаларды қоса алғанда, басқа аймақтарда 5,4 миллион адам екінші тіл ретінде еркін сөйлейді. Луганда – Уганданың де-факто ұлттық тілі, себебі ол ең көп таралған уганда тілі және көбінесе қалалық аймақтарда саудада қолданылады. Бұл тіл сонымен қатар Руанданың астанасы Кигалидегі ең көп таралған ресми емес тіл болып табылады. Екінші тіл ретінде ол Угандада ағылшын тілінен кейін, ал суахили тілінен бұрын тұрады. Лусога тілі, Буганданың шығысындағы Бусога аймағында сөйленетін тіл, Лугандаға өте жақын. Екі тілдің де лексикалық ұқсастығы 82% мен 86% аралығында болып, бір-бірін түсіну деңгейі жоғары.
Ganda or Luganda (/l//uː/'/ɡ//æ//n//d//ə/ looGANdə, Oluganda, ) is a Bantu language spoken in the African Great Lakes region. It is one of the major languages in Uganda and is spoken by more than 5.56 million Baganda and other people principally in central Uganda, including the country's capital, Kampala. Typologically, it is an agglutinative, tonal language with subject–verb–object word order and nominative–accusative morphosyntactic alignment. With at least 5.6 million first language speakers in the Buganda region and 5.4 million second language speakers fluent elsewhere in different regions especially in major urban areas like Mbale, Tororo, Jinja, Gulu, Mbarara, Hoima, Kasese etc. Luganda is Uganda's defacto language of national identity as it is the most widely spoken Ugandan language used mostly in trade in urban areas, the language is also the most spoken unofficial language in Rwanda's capital Kigali. As a second language, it follows English and precedes Swahili in Uganda. Lusoga, the language spoken in Busoga to the east of Buganda, is very closely related to Luganda. The two languages are almost mutually intelligible, and have an estimated lexical similarity of between 82% and 86%.
Фоналогия
Луганда фонологиясының ерекшелігі – оның қос дауыссыздары және ұзын мен қысқа дауыстылардың айырмашылығы. Сөйлеушілер әдетте дауыссыздардың екі еселенуін және дауыстылардың ұзаруын бір құбылыстың екі түрі деп санайды, оларды жай ғана "екі еселеу" немесе "күшейту" деп атайды. Луганда тілі – дыбыстық тіл, яғни сөздің мағынасы буынның тоны өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, егер барлық үш буын да бірдей тонмен айтылса, "кабака" сөзі "патша" деген мағынаны білдіреді. Ал егер бірінші буынның тоны жоғары болса, мағынасы "кішкентай ұстайды" (бака етістігінің VI класындағы ka префиксімен, үшінші жақ, жекеше, қазіргі заман) болып өзгереді. Осы ерекшелік луганда тілін дыбыстық емес тілдерді білетін адамдар үшін үйренуді қиындатады. Ана тілінен басқа тілде сөйлейтін адамдар тонның өзгеруін ұзақ тыңдау арқылы үйренуі керек. Басқа банту тілдерінен айырмашылығы, луганда тілінде соңғы буыннан бұрынғы дауыстылар ұзаруға бейім емес; шын мәнінде, олар көбінесе қысқа болады, мысалы, Кампала қаласының атындағыдай, Кампала, онда екінші дауысты луганда тілінде қысқа айтылады.
Түсі
Луганда – үш тонды тіл: жоғары, төмен және төмендейтін. Алайда, луганда тілінде жоғарылайтын тонды буындар жоқ, себебі олар автоматты түрде морейге айналады. Луганда тілінде қысқа дауыстың бір морасы, ал ұзын дауыстың екі морасы болады. Екі буындық немесе пренализацияланған дауыссыздың бір морасы бар. Бір дауыссыз + жартылай дауысты (мысалы, gw немесе ly) да бір мораға ие. Дауыстыға жалғасқан пренализацияланған дауыссыз екі мораны құрайды, оның ішінде пренализацияланған дауыссызға тиесілісі де бар. "Кітап" деген сөздің бастапқы дауыстысы бір морадан тұрады, бірақ мұндай дауыстылар көбінесе ұзын айтылады. Бір буын екі морадан артық болмайды. Төмендейтін тонды екі моралы буындарда естуге болады, мысалы, ұзын дауысты (okukóoká 'айқайлау'), қысқа дауысты және қос дауыссызды (okubôbbá 'соғу'). Егер ekitabo сияқты сөздер теориялық тұрғыдан тонсыз болса да, олар көбінесе тонды көтеру ережесіне бағынады, онда бірінші морадан басқасының барлығы жоғары тонға ие болады. Осылайша, ekitabo 'кітап' деп, ssomero 'мектеп' деп айтылады (мұндағы ұзын дауыссыз бірінші мора ретінде есептеледі). Бұл тонсыз сөздерге қосылған тонды 'фразалық тон' деп атайды. Тонды көтеру ережесі eddwâliro 'аурухана' және túgenda 'біз бара жатырмыз' сияқты сөздердің соңындағы тонсыз буындарға да қолданылады, егер лексикалық тоннан кейін кем дегенде бір төмен тонды мора болса. Бұл жағдайда төмен тоннан кейінгі жоғары тон, алдыңғысына қарағанда сәл төмен болады. Алайда, кейбір жағдайларда, мысалы, тонсыз сөз сөйлемнің тақырыбы ретінде немесе санның алдында қолданылғанда, бұл тонды көтеру ережесі қолданылмайды: Masindi kibúga 'Масинди – қала'; ebitabo kkúmi 'он кітап'. Сөйлемде лексикалық тон (яғни жеке сөздердің жоғары тондылары) жоғарыдан төменге қарай бірте-бірте төмендейді. Мысалы, kye kibúga ekikúlu mu Ugáńda 'Уганданың бас қаласы' сөйлемінде bú, kú және gá буындарының лексикалық жоғары тондылары ерекшеленіп, біртіндеп төмендейді, ал арасындағы тонсыз буындар төмендеп айтылады. Бұл құбылысты 'төменге қарай жылжу' деп атайды. Алайда, сөз тіркестерінің кейбір түрлерінде, атап айтқанда 'аты-жөні + аты-жөні' немесе 'әрекеті + орны' түріндегілерде, төменге қарай жылжу болмайды, керісінше екі лексикалық жоғары тон арасындағы барлық буындар бірігіп 'плато' құрайды, онда барлық дауыстылар бірдей биіктіктегі тонға ие, мысалы, mu maséréngétá gá Úgáńda 'Уганданың оңтүстігінде' немесе kírí mú Úgáńda 'Угандада'. Платолық даму сөз ішінде де кездеседі, мысалы, Kámpálâ (жоғарыда қараңыз). Лексикалық және фразалық тон арасында плато қалыптаса алмайды; сондықтан kíri mu Bunyóró 'Бунёрода' сөйлемінде төменге қарай жылжу бар, себебі Бунёроның тондылары фразалық. Бірақ фразалық тон екі түрдің жоғары тонымен бірге плато құра алады және көбінесе құрайды. Сонымен, abántú mú Úgáńda 'Угандадағы адамдар' сөзінде tú фразалық тонынан gá лексикалық тонына дейінгі аралықта плато бар, ал túgendá mú lúgúdó 'көшеге бара жатырмыз' сөзінде ndá фразалық тонынан dó фразалық тонына дейінгі аралықта плато бар. Бұл ретте де кейбір ерекшеліктер бар; мысалы, ono 'осы' немесе bonnâ 'барлығы': muntú onó 'осы адам', abántú bonnâ 'барлық адамдар' сөздерінің алдында плато болмайды. Кейде префикстер сөздің тонын өзгертеді. Мысалы, Baganda 'олар Баганда' LHHL тонды, ал бастапқы дауысты a қосып, Abaganda 'Баганда халқы' LLHLH тонды береді. (Мұнда ұзын дауыстылар ұзындық белгісімен емес, екі есе жазылады, бұл әр морада тонды жазуға мүмкіндік береді.) Әр түрлі етістіктердің әр түрлі тонды үлгілері бар. Сөздердің тоны кейбір етістіктердің түбірінің бірінші морасында жоғары тонды болуымен, ал басқаларында болмауымен күрделенеді, сонымен қатар HH тізбегін әдетте Meeussen ережесі деп аталатын ереже бойынша HL болады. Осылайша, asóma 'оқыйды' дегенді білдіреді, бірақ 'ол/олар' деген тонсыз префиксі a 'ол/олар' орнына жоғары тонды префиксі bá 'олар' қосылғанда, básóma емес, básomá 'олар оқиды' болады. Релетивтік сөйлемдердегі және теріс сөйлемдердегі етістіктердің тондылары қарапайым оң сөйлемдердегілерден өзгеше, ал mu 'оның' сияқты нысандық маркерді қосу одан әрі күрделілендіреді. Лексикалық, фразалық және уақыт үлгілерінің тондыларынан басқа, луганда тілінде интонациялық тондылар да бар, мысалы, сұрақтардың тондылары. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін күтпеген құбылыс: егер 'иә' - 'жоқ' деген сұрақ тонсыз сөзбен аяқталса, көтерілудің орнына, тон күрт төмендейді, мысалы, lúnó lúgúúdò? 'Бұл жол ба?'.
According to one analysis, tones are carried on morae. In Luganda, a short vowel has one mora and a long vowel has two morae. A geminate or prenasalised consonant has one mora. A consonant + semivowel (e. g. gw or ly) also has one mora. A vowel followed by a prenasalised consonant has two morae including the one belonging to the prenasalised consonant. The initial vowel of words like ekitabo 'book' is considered to have one mora, even though such vowels are often pronounced long. No syllable can have more than two morae. Falling tones can be heard in syllables which have two morae, e. g. those with a long vowel (okukóoká 'to cry'), those with a short vowel followed by a geminate consonant (okubôbbá 'to throb'),
Although words like ekitabo are theoretically toneless, they are generally subject to a tone raising rule whereby all but the first mora acquire a high tone. Thus ekitabo 'book' is pronounced and ssomero 'school' is pronounced (where the long consonant counts as the first mora). These tones added to toneless words are called 'phrasal tones'. The tone raising rule also applies to the toneless syllables at the end of words like eddwâliro 'hospital' and túgenda 'we are going', provided that there is at least one low toned mora after the lexical tone. When this happens, the high tones which follow the low tone are slightly lower than the one which precedes it. However, there are certain contexts, such as when a toneless word is used as the subject of a sentence or before a numeral, when this tone raising rule does not apply: Masindi kibúga 'Masindi is a city'; ebitabo kkúmi 'ten books'. In a sentence, the lexical tones (that is, the high tones of individual words) tend to fall gradually in a series of steps from high to low. For example, in the sentence kye kibúga ekikúlu mu Ugáńda 'it is the chief city in Uganda', the lexical high tones of the syllables bú, kú and gá stand out and gradually descend in pitch, the toneless syllables in between being lower. This phenomenon is called 'downdrift'. However, there are certain types of phrase, notably those in the form 'noun + of + noun', or 'verb + location', where downdrift does not occur, and instead all the syllables in between the two lexical high tones link together into a 'plateau', in which all the vowels have tones of equal height, for example mu maséréngétá gá Úgáńda 'in the south of Uganda' or kírí mú Úgáńda 'it is in Uganda'. Plateauing also occurs within a word, as in Kámpálâ (see above). A plateau cannot be formed between a lexical tone and a phrasal tone; so in the sentence kíri mu Bunyóró 'it is in Bunyoro' there is downdrift, since the tones of Bunyóró are phrasal. But a phrasal tone can and frequently does form a plateau with a following high tone of either sort. So in abántú mú Úgáńda 'people in Uganda', there is a plateau from the phrasal tone of tú to the lexical tone of gá, and in túgendá mú lúgúúdó 'we are going into the street', there is a plateau from the phrasal tone of ndá to the phrasal tone of dó. Again there are certain exceptions; for example, there is no plateau before the words ono 'this' or bonnâ 'all': muntú onó 'this person', abántú bonnâ 'all the people'. Prefixes sometimes change the tones in a word. For example, Baganda 'they are Baganda' has LHHL, but adding the initial vowel a gives Abaganda 'Baganda people' with LLHLH. (Here, long vowels are transcribed double rather than with the length mark , to allow for tones to be written on each mora.) Different verb tenses have different tonal patterns. The tones of verbs are made more complicated by the fact that some verbs have a high tone on the first syllable of the root, while others do not, and also by the fact that the sequence HH generally becomes HL by a rule called Meeussen's rule. Thus asóma means 'he reads', but when the toneless prefix a 'he/she' is replaced by the high toned prefix bá 'they', instead of básóma it becomes básomá 'they read'. The tones of verbs in relative clauses and in negative sentences differ from those in ordinary positive sentences and the addition of an object marker such as mu 'him' adds further complications. In addition to lexical tones, phrasal tones, and the tonal patterns of tenses, there are also intonational tones in Luganda, for example, tones of questions. One rather unexpected phenomenon for English speakers is that if a yes–no question ends in a toneless word, instead of a rise, there is a sharp drop in pitch, e. g. lúnó lúgúúdò? 'is this a road? '.
Өтірік сөздер
Луганда тілінде шектеулі жалғаулы сөздер жиынтығы бар.
Жеке зат алмастары
Луганда тілінде дербес жеке шырайлар мен етістік түбіріне қосылатын шырайлар кездеседі.
Қысым мен көңіл-күй
Луганда тілінде, көптеген басқа банту тілдеріндегідей, уақыт-көзқарас-модальдық категориялар етістікте нақты түрде көрсетіледі.
Үлгі мәтін
Адамдар бостандықпен және тең құқықтармен дүниеге келеді, ақыл-оймен жабдықталған, жақсы мен жаманды ажырата білуге қабілетті, сондықтан әркім басқа адамға қатысты құрметпен қарауы тиіс.