Кіріспе

Оңтүстік аспандағы шоқжұлдыздар Дорадо (/US//d//ə/'/r//eɪ//d//oʊ/, /alsoUK// /'/r//ɑː//d//oʊ/) – Оңтүстік аспандағы шоқжұлдыз. Ол 16 ғасырдың соңында аталған және қазіргі 88 шоқжұлдыздың бірі болып табылады. Оның аты испан тілінде "алтын" деп аудалатын mahi mahi (Coryphaena hippurus) балығына сілтеме жасайды, бірақ ол семсер балығы ретінде де бейнеленген. Дорадо Үлкен Магеллан бұлтының көп бөлігін қамтиды, ал қалған бөлігі Менса шоқжұлдызында орналасқан. Оңтүстік эклиптикалық полюс та осы шоқжұлдызда орналасқан. Дорадо атауы латынша емес, испанша болғанымен, астрономдар оның жұлдыздарына ат қойғанда Doradus латынша түрін қолданады; ол грек тілінен шыққан әйел есімі ретінде қарастырылады (Argo Navis астеризмі сияқты), ō әрпімен аяқталады және генетивтік жалдауы ūs болып табылады.

Тарих

Дорадо – Питер Дирксзон Кейзер және Фредерик де Хоутманның байқаулары негізінде Петрус Планциус атайтын он екі шоқжұлдыздың бірі. Ол мынадай жерлерде пайда болды: 1597 (немесе 1598) жылы Амстердамда Планиус және Жодокус Хондиус бірлесіп жариялаған аспан глобусында. Аспан атласында алғаш рет 1603 жылы Иоганн Байердің «Уранметрия» атты еңбегінде бейнеленді. 1627 жылғы Рудольф кестелеріндегі Тихо Браге жұлдыздар тізімін Иоганн Кеплер басып шығарды; осы еңбекте ол алғаш рет Xiphias, яғни семсербалық деген баламалы атаумен аталынды. Соңында «Дорадо» атауы басымдыққа ие болып, Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) тарапынан қабылданды. Дорадо – алтын балықты бейнелейді; оны алтын түсіне байланысты алтын балық деп те атайды. 2020 жылдың басында Транзиттік экзопланеталық зерттеу спутнигінің астрономдары Дорадо шоқжұлдызында TOI 700 d, Жерге ұқсас алғашқы экзопланетаны ашты.

Жұлдыздар

Альфа Дорадус – Жерден 176 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 3,3-ке тең көк-ақ жұлдыз. Бұл Дорадодағы ең жарқын жұлдыз. Бета Дорадус – ерекше жарқын Цефеид айнымалы жұлдыз. Бұл сары түйінделген супергигант жұлдыз, ең төменгі шамасы 4,1, ал ең жоғарғы шамасы 3,5. Жерден 1040 жарық жылы қашықтықта орналасқан Бета Дорадустың периоды 9 күн мен 20 сағатқа тең. R Doradus – Дорадодағы көптеген айнымалы жұлдыздардың бірі. S Dor, 9.721 гипергигант, Үлкен Магеллан бұлтында орналасқан және S Doradus айнымалы жұлдыздарының прототипі болып табылады. R Doradus 5.73 айнымалы жұлдызының Күннен басқа кез келген жұлдыздың ең үлкен белгілі көрінетін мөлшері бар. Гамма Дорадус – Гамма Дорадус айнымалы жұлдыздарының прототипі. 1987A суперновасы – телескоп ойлап табылғаннан бергі кездегі ең жақын болған супернова. SNR 0509 67.5 – шамамен 400 жыл бұрын болған ерекше күшті 1a типіндегі супернованың қалдығы. HE 0437 5439 – Құс жолы/Магеллан бұлты жүйесінен қашып бара жатқан гипержылдамдықты жұлдыз. Дорадо сонымен қатар балықтың басына жақын орналасқан Оңтүстік эклиптикалық полюстің орны. Бұл полюсті Филипп фон Цезен, немесе Кесиус "Polus Doradinalis" деп атаған.

Терең аспан нысандары

Дорадо Үлкен Магеллан бұлтының бір бөлігі болғандықтан, ол терең аспан нысандарына бай. Диаметрі 25 000 жарық жылы болатын Үлкен Магеллан бұлты – 179 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан Құс жолы галактикасының серік галактикасы. Бұл галактика үлкен Құс жолымен гравитациялық өзара әрекеттесуінің нәтижесінде деформацияланған. 1987 жылы ол SN 1987A-ға, 1987 жылғы алғашқы және 1604 жылдан бергі ең жақын суперноваға ұя болды. Бұл 25 000 жарық жылы ені бар галактикада 10 000 миллионнан астам жұлдыз бар. Берілген барлық координаттар J2000.0 дәуіріне сәйкес келеді. N 180B – Үлкен Магеллан бұлтында орналасқан эмиссиялық тұмандық. NGC 1566 (RA 04h 20m 00s Dec 56° 56.3′) – спиральді галактиканың бетіне қарап тұрған галактика. Бұл галактика NGC 1566 галактикалар тобына атын берген. NGC 1755 (RA 04h 55m 13s Dec 68° 12.2′) – шар тәрізді шоғыр. NGC 1763 (RA 04h 56m 49s Dec 68° 24.5′) – үш B типіндегі жұлдызға байланысты жарқын тұмандық. NGC 1761 (RA 04h 56m 37s Dec 66° 28.4') – ашық шоғыр. NGC 1820 (RA 05h 04m 02s Dec 67° 15.9′) – ашық шоғыр. NGC 1850 (RA 05h 08m 44s Dec 68° 45.7′) – шар тәрізді шоғыр. NGC 1854 (RA 05h 09m 19s Dec 68° 50.8′) – шар тәрізді шоғыр. NGC 1869 (RA 05h 13m 56s Dec 67° 22.8′) – ашық шоғыр. NGC 1901 (RA 05h 18m 15s Dec 68° 26.2′) – ашық шоғыр. NGC 1910 (RA 05h 18m 43s Dec 69° 13.9′) – ашық шоғыр. NGC 1936 (RA 05h 22m 14s Dec 67° 58.7′) – жарқын тұмандық және жақын жерде орналасқан төрт NGC нысанының бірі, ал қалғандары – NGC 1929, NGC 1934 және NGC 1935. NGC 1978 (RA 05h 28m 36s Dec 66° 14.0′) – ашық шоғыр. NGC 2002 (RA 05h 30m 17s Dec 66° 53.1′) – ашық шоғыр. NGC 2014 (RA 05h 44m 12.7s Dec −67° 42′ 57″) – қызыл эмиссиялық тұмандық. NGC 2020 (RA 05h 44m 12.7s Dec −67° 42′ 57″) – Вольф-Райет жұлдызының айналасындағы HII аймағы. NGC 2027 (RA 05h 35m 00s Dec 66° 55.0′) – ашық шоғыр. NGC 2032 (RA 05h 35m 21s Dec 67° 34.1′; сондай-ақ "Аққу тұмандығы" деп те аталады) – төрт NGC белгілерін қамтитын тұмандық кешені: NGC 2029, NGC 2032, NGC 2035 және NGC 2040. NGC 2074 (RA 05h 39m 03.0s Dec −69° 29′ 54″) – эмиссиялық тұмандық. NGC 2078 (RA 05h 39m 54s Dec −69° 44′ 54″) – эмиссиялық тұмандық. NGC 2080, сондай-ақ "Періште басы тұмандығы" деп аталады, Үлкен Магеллан бұлтында орналасқан және 50 жарық жылы ені бар эмиссиялық тұмандық. Оның екі бөлігіндегі ерекше ақ дақтар, жақында пайда болған жұлдыздардың аймақтары үшін осылай аталған. Батыс бөлігі екі рет иондалған оттегінен жасыл, оңтүстік бөлігі сутек альфа эмиссиясынан қызыл, ал орталық аймақ оттегі мен сутектің эмиссиясынан сары түсті. Батыс ақ дақ А1-де жақында пайда болған бір үлкен жұлдыз бар. Шығыс жағындағы А2 деп аталатын аймақта бірнеше жұлдыз шаңның арасында жасырынып жатыр. Тарантула тұмандығы Үлкен Магеллан бұлтында орналасқан, ол өрмекші тәрізді пішінімен аталған. Ол 30 Doradus деп те белгіленген, өйткені ол қалың көзбен қарағанда аздап бұлыңғыр жұлдыз ретінде көрінеді. Диаметрі 1000 жарық жылы болатын бұл тұмандық Құс жолындағы кез келген тұмандықтан үлкен, сонымен қатар ол ашық жұлдыз шоғыры NGC 2070-тің жарығымен жарқырап тұрады, оның ортасында R136 жұлдыз шоғыры орналасқан. Жарықтандыратын жұлдыздар – супергиганттар. NGC 2164 (RA 05h 58m 53s Dec 68° 30.9′) – шар тәрізді шоғыр. N44 – Үлкен Магеллан бұлтындағы 1000 жарық жылы ені бар суперкөпіршік. Оның жалпы құрылымын ортасына қарай 40 ыстық жұлдыз қалыптастырады. N44 суперкөпіршігінің ішінде N44F каталогындағы кішігірім көпіршік бар. Оның диаметрі шамамен 35 жарық жылы, ал ортасында өте ыстық жұлдыз орналасқан, оның жұлдыздық жел жылдамдығы сағатына 7 миллион шақырымды құрайды. N44F сондай-ақ ішінде жасырын жұлдыздар пайда болуы мүмкін шаң бағаналарын қамтиды.

Теңдес

Қытай астрономиясында Дорадо жұлдыздары Сюй Гуанцзидің Оңтүстік Жұлдыздық шоқтарының (近南極星區, Jìnnánjíxīngōu) екісінде кездеседі: Қабысқан ақ дақтар (夾白, Jiābái) және Алтын балық (金魚, Jīnyú).

Атаулар ауыстырылуы

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі су асты кемесі – "Дорадо" (SS 248) және "Дорадо" (SS 526) – осы шоқжұлдыздың атымен аталған теңіз жаратылысының құрметіне аталған.