Кіріспе

1948 жылы Израильдегі зорлық-зомбылыққа толы қақтығыс

"Альталена" оқиғасы – 1948 жылдың маусымында жаңадан құрылған Израиль қорғаныс күштері мен "Иргун" (сондай-ақ "Етцель" деп те аталады) арасында болған зорлық-зомбылыққа толы қақтығыс. Бұл қақтығысқа АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бұрынғы лейтенанты Монро Файн басқарған және "Иргун" командирі Элияху Ланкин басшылық еткен "Альталена" жүк кемесі қатысты. Кеме тәуелсіз "Иргун" ұйымымен қару-жарақ және жауынгерлермен жүктелген болатын, бірақ "Иргунның" Израиль қорғаныс күштеріне қосылу кезеңінде келді. Оқиға жаңадан құрылған Израильді азаматтық соғысқа дейін жеткізіп қойды.

Тарих

Палестинаға британдық мандат аяқталып, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 1947 жылғы 29 қарашада өткен Палестинаны бөлу жоспарына қатысты дауыс беруінен кейін еврей көшбасшылары 1948 жылғы 14 мамырда Израиль мемлекетінің құрылуын жариялады. Тәуелсіздік жарияланғаннан кейін уақытша үкімет және Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) құрылды. Әскери ұйымдардың барлығын ИҚК-ға біріктіру процесі қиынға соқты, және бірнеше жарымәскери топтар ИҚК-дан тыс қызметін жалғастырды. Ірі топтардың бірі – Иргун, жаңадан құрылған мемлекетке қару-жарақ пен жауынгерлерді жеткізуді жоспарлады. Жоспарға «Альталена» деп аталған кеме (сионистік көшбасшы Зеев Жаботинскийдің псевдонимі) енгізілді, ал кеменің Еуропадан келу күні 1948 жылғы мамырдың ортасына белгіленді. «Альталена», бұрынғы десанттық танк USS LST 138, Хиллель Кук (әрі Питер Бергсон) ұйымдастырған, Иргун мүшелері Гершон Хаким, Абрахам Ставский және Виктор Бен Нахум сатып алған. Ол бастапқыда 1948 жылғы 15 мамырда Израильге жетіп, жауынгерлер мен әскери жабдықтармен жүктелген болуы керек еді. Француз үкіметі Франция сыртқы істер министрі Жорж Бидоның құпия келісімі бойынша 153 миллион франкқа бағаланған қару-жарақтарды сыйлады. Келісімнің нақты мәтіні табылған жоқ, ал француздық мотивтері белгісіз күйде қалды.) (Бірақ ақырында осы келісімнің бұл аспектілерін екі тарап та елемеді). Сондықтан Менахем Бегин кеменің келуін кейінге жылдыруға шешім қабылдады, ал Иргун штабының хатшысы Зиппора Леви Кессел «Альталенаға» бұйрық күту үшін радиограмма жіберді. Сол сияқты, бұл хабарлама Парижде болған Шмуэль Кацқа (Бас штабтың мүшесі) жіберілді, бірақ кеме хабарлама келгенге дейін бір күн бұрын келіп кеткен еді. 15 маусымда Бегин мен оның серіктері үкімет өкілдерімен кездесу өткізді, онда Бегин кеменің оның білмеуімен келіп кеткенін және қалай әрекет ету керектігі туралы кеңес алуға ниеттенгенін мәлімдеді. Уақытша үкімет басшысы Давид Бен-Гурион өзінің 16 маусымдағы күнделігінде былай деп жазды: «Исраэль [Галилей] мен Скольник [Леви Ешкол] кеше Бегинмен кездесті. Ертең немесе ертеңіне олардың кемесі келеді: 4500 тонна, 800-900 адам, 5000 мылтық, 250 «Брен» тапаншасы, 5 миллион оқ, 50 базука, 10 «Брен» тасымалдаушысы. Зипштейн (Тель-Авив портының директоры) түнде оны толығымен түсіруге болады деп есептейді. Менің ойымша, Тель-Авив портын қауіпке ұшыратудың қажеті жоқ. Оларды қайтаруға болмайды. Оларды белгісіз жағалауға түсіру керек. Галилей Бегинге Бен-Гурионның кемеге қонуға келісім бергенін хабарлап, оны мүмкіндігінше тез арада орындауды өтінді. Содан кейін Зиппора Леви Кессел кемеге толық жылдамдықпен кіру туралы радиограмма жіберді. Келесі күні «Иргун» өкілдері мен Қорғаныс министрлігінің қызметкерлері арасында жұмыс кездесуі өтті. «Иргун» «Альталенаны» Тель-Авив жағасына бағыттауды ұсынғанда, Қорғаныс министрлігінің өкілдері Кфар-Виткин жағасын ұсынды, өйткені онда БҰҰ бақылаушыларынан қашу оңай болады. Сондықтан кемеге Кфар-Виткинге баруды бұйрық берді.

Израиль әскерімен бетпе-бет келу

Алталена Франциядан кетуінен кейін Уақытша үкімет (Бен-Гурион басқарған) және Иргун (Бегин басқарған) өкілдері арасында қарқынды келіссөздер жүргізілді. Талқыланған мәселелердің арасында кеменің түсірілу логистикасы және жүктің бөлінуі болды. Алталенаны бекіту орны туралы келісім болғанымен, жүк бойынша пікірлер қақтығысты. Бен-Гурион Бегиннің бастапқы өтінішіне келісті, қарудың 20 пайызы Иргунның Иерусалим батальонына жіберілсін, ол әлі де тәуелсіз күресіп жатты. Қалған бөлігін жаңадан құрылған Иргун батальондарын жарақтандыру үшін ИДФ-қа беру туралы екінші өтінішін үкімет өкілдері қабылдамады, олар бұл талапты «армия ішіндегі армияны» нығайту әрекеті деп түсіндірді. Алталена 20 маусым күні түстен кейін Кфар-Виткинге жетіп, жағада Менахем Бегин мен Иргун мүшелерінің тобы күтіп алды. Жақын жердегі Нетания қаласынан Иргун жақтастары мен Михморет балықшылар ауылының тұрғындары жүкті түсіруге көмектесу үшін жағажайға жиналды. Кеме якорь түсіргеннен кейін 940 жолаушы түсіп, ИДФ қатарына қосылу үшін әскери лагерьге жеткізілді. Қару-жарақ түні бойы түсірілді. Барлығы 2000 мылтық, 2 миллион оқ-дәрі, 3000 снаряд және 200 Брен мылтығы Кфар-Виткинде түсірілді. Кфар-Виткиндегі оқиғалармен бір уақытта үкімет Тель-Авивте апталық отырысын өткізді. Бен-Гурион Алталена келгенге дейін өткен кездесулер туралы баяндады және Бегин қаруды тапсыруын қатысты түрде талап етті: Біз Бегинге билікті беруді немесе оған жеке әрекеттерін тоқтатуды бұйыруды шешуіміз керек. Егер ол олай істемесе, біз оған оқ атармыз! Әйтпесе, біз өз әскерімізді таратуға шешім қабылдауымыз керек. Пікір-таластар қажет болған жағдайда әскерге күш қолдануға рұқсат беру туралы шешіммен аяқталды. Оны жүзеге асыруға Дэн Эвен (Эпштейн) басқарған Александрони бригадасы тағайындалды, ол келесі күні екі полкпен, бронетехника және артиллериямен жабдықталған Кфар-Виткин аймағын қоршады. Сонымен қатар Израиль теңіз күштері Кфар-Виткин жағасында үш корвет орналастырды. Мынадай ультиматум да берілді: М. Бегинге Израиль қорғаныс күштерінің Бас штабының бастығының арнайы бұйрығымен, мен Израиль үкіметі атынан менің құзырымдағы Израиль жағалауына келген қару-жарақ пен әскери материалдарды тәркілеуге өкілеттік алдым. Сізге қару-жарақты маған тапсыруды талап етуге және жоғары қолбасшылықпен байланыс орнатуыңызды хабарлауға уәкілеттік берілдім. Сізден осы бұйрықты дереу орындау талап етіледі. Егер сіз осы бұйрықты орындауға келіспесеңіз, мен оны орындау үшін барлық қолда бар құралдарды қолданамын және жағалауға жеткен қару-жарақты тартып алып, жеке меншіктен Израиль үкіметінің иелігіне беремін. Сізге хабарлағым келеді, бүкіл аймақ толық қаруланған әскери бөлімдермен және бронеавтомобильдермен қоршалған, және барлық жолдар бұғатталған. Егер осы бұйрықты орындаудан бас тартсаңыз, кез келген салдар үшін сізді толық жауапты деп санаймын. Көшіп келгендерге (қарусыз) өз келісімі бойынша лагерьлерге баруға рұқсат беріледі. Жауабыңызды беруге 10 минут уақытыңыз бар. Бригада командирі Д. Э. Эвеннің айтуынша, ультиматум «Иргун командиріне ұзақ ойлануға уақыт бермеу және күтпеген жағдайды пайдалану үшін» жасалды. Бегин жауап бермеді. Оған көбірек уақыт керек екенін айтып, үкімет басшыларымен тікелей кеңес үшін Нетанияға барып келді. Жағажайда ИДФ және Иргун мүшелері арасында жанжал болды, ал БҰҰ бақылау ұшағы айналып, оқиғаны тіркеді. Келісімге қол жеткізе алмаған Бегин жағаға оралып, офицерлерімен кеңес өткізді. Кешке қарай мылтық атыс басталды, кім бірінші атқандығы туралы пікірлер қақтығысты. Куәгер Хиллель Кук, бұл Иргунның қарсыласу ниетін көрсету үшін теңізге оқ атқандығын мәлімдеді. Атыс басталғанда Бегин корветтердің отына ұшырап, ауыздық қайықпен Алталенаға қашып кетті, ал капитан Файн Бегинге қауіпсіз өтуге мүмкіндік беру үшін Алталенаны маневрледі. Жағадағы Иргун жауынгерлері капитуляциялауға мәжбүр болды. ИДФ екі қаза тапты және алты адам жараланды, ал Иргун алты қаза тапты және 18 адам жараланды. Қан төгілудің алдын алу үшін Кфар-Виткин тұрғындары Яков Меридор (Бегиннің орынбасары) мен Дан Эвен арасында келіссөздер бастады, олар жалпы атысты тоқтатумен және жағалаудағы қаруды жергілікті ИДФ командиріне берумен аяқталды. Осы уақытта Бегин Алталенаны Тель-Авивке, Иргун жақтастары көп жиналған жерге жүзуге бұйырды. Сағат 21:35-те Алталена Тель-Авивке қарай жүзуді бастады. Бұл айда ИДФ-қа қосылған көптеген Иргун мүшелері өз базаларынан шығып, жағажайда жиналды. Иргун әскери төңкеріл жасап жатыр деген қауесет тарады. Журналист және саяси талдаушы Шломо Накдимонның «Алталена» кітабында Бен-Гурион Израиль әскери-әуе күштеріне кемені теңізде батыруды бұйырғанын, жағаға жақындағанға дейін бұйрық орындалмағанын жазды. Бұл жағдайда кемеде көптеген адам қаза табар еді. Махал ерікті ұшқышы Гордон Леветт «Екі тудың астында ұшу» кітабында, әскери-әуе күшінің орынбасары Хейман Шамир еврей емес ерікті ұшқыштарды кемеге шабуыл жасауға көндіруге тырысқанын жазды. Алайда үш ұшқыш миссияға қатысудан бас тартты, олардың біреуі: «Менің аяғыма сүйіктей беріңдер. Мен төрт досымды жоқ қылып, 10 000 шақырымды еврейлерді бомбалау үшін ұшқан жоқпын». Алталена Тель-Авивке жол тартқанда теңіз күштерінің корветтері оны ұстап тұрды. Кеме жағажайға жақындағанда корветтер машиналық мылтықтардан атып, Алталенадағы жауынгерлер деңізден жауап бергеннен кейін атысты тоқтатты. Алталена түн ортасында Давид Фришман көшесінің басындағы ең жұмсақ жағажайға тірелді, жергілікті тұрғындар, журналистер және БҰҰ байқаушылары Каете Дан қонақүйінің террасасынан (қазіргі Dan Tel Aviv) бақылап тұрды. Жауабында Бен-Гурион Игаэль Ядинге (әскери штабтың міндетін атқарушы бастығы) Тель-Авив жағажайында үлкен күштерді шоғырландырып, кемені күшпен басып алуға бұйырды. Ол сондай-ақ Алталена халықаралық суларға қайтаруға тырысса, Израиль теңіз күштеріне тоқтатуға бұйрық беретінін ішкі істер министріне хабарлады. ИДФ аймаққа ауыр қару-жарақтарды жеткізді және келесі күні сағат 16:00-де Бен-Гурион Алталенаны бомбалауға бұйырды. Кемені бомбалауға алғашқы бұйрық берілген, әскердегі тәжірибелі сарбаз Иосиф Аксель, бұйрыққа бағынбағанын және өзінің өмірінде жасаған ең жақсы іс боларын айтты. Осыдан кейін оның жоғары лауазымдағы офицері Натан Плотник оны сотқа дейін қамауға бұйырды. Содан кейін Оңтүстік Африкадан жақында көшіп келген Хиллель Далески бастапқыда наразылық білдірді, ИДФ артиллерия корпусының командирі Шмуэль Адмонға «Мен еврейлерге қарсы күресу үшін Ұлы жерге келген жоқпын» деді. Алайда оның жоғары лауазымдағы офицері оған бұйрыққа бағынуын талап етті. Сотқа берілу қаупімен Далески көңілсіз бағынды. Бір снаряд кемеге тиді және өрт шықты. Ицхак Рабин жағадағы ИДФ және Пальмах күштеріне басшылық етті. Игал Аллон кейінірек бес немесе алты снаряд ескерту ретінде атылғанын және кемеге сәйкессіз тигенін мәлімдеді. ИДФ жағалаудағы әскерлері де кемеге қарсы ауыр шабуылдық оқ-дәрілермен атыс жасады. Кейбір сарбаздар Алталенаға оқ атудан бас тартты, олардың арасында кемедегі Иргун офицері болып табылатын бауыры бар Пальмах сарбазы да болды. Азаматтық соғысты болдырмауға тырысқан Менахем Бегин өзінің адамдарына жауап беруге тыйым салды және кеме ақ ту көтерді. Алайда атыс жалғасты, және кемедегі Иргун мүшелерінің бірі жауап бергені хабарланды. Израиль корветтері де шайқас кезінде Алталенаға оқ атты...

Салдары

Оқиғадан бір жыл өткен соң «Альталена» кемесі қайтадан суға шығарылып, 15 миль қашықтықта теңізге сүйретіліп, батырылды. «Альталена» ісі Израильдегі басты саяси фракциялар арасындағы терең дауды көрсетті және Израиль ақпарат құралдарында Израиль үкіметінің маргиналды еврей саяси топтарына күш қолданудың заңдылығы туралы ағымдағы пікірталасты бейнелеу үшін кейде еске алынады. Бен-Гурионның әрекеттерін қолдағандар оларды үкімет билігін орнату және фракциялықтардың, сондай-ақ қарсы әскерлердің құрылуын тоқтату үшін қажет деп бағалады. Бұл оның басқа да шараларымен үйлесімді болды, мысалы, сол жылдың соңында «Палмахты» тарату. Сонымен қатар, Бен-Гурионның жақтастары мемлекет күш қолдану монополиясына ие болуы керек деп мәлімдеді. «Иргун» жеке әскери күш ретінде қару-жарақ импорттауға тырысып, жаңадан құрылған Израиль мемлекетінің заңдылығына нұқсан келтірді. Оппозиция бұл әрекетті қажетсіз зорлық деп айыптады. Пікірталас 1977 жылы «Ликуд» партиясы Менахем Бегин басшылығымен сайлауда жеңіске жеткенде қысқа мерзімге қайта жанданды. Бегин кейіннен: «Менің ең үлкен жетістігім – жауап беруден және азаматтық соғыс тудырудан аулақ тұрғаным» деді. Бірнеше жыл өткен соң, 1967 жылғы маусымда (Леви Эшкол премьер-министр болған кезде) алты күндік соғысқа дейін Менахем Бегин Давид Бен-Гурионды қайтадан премьер-министрлікке қайтару үшін Сде-Бокерге барған делегацияға қосылды. Сол кездесуден кейін Бен-Гурион: «Егер мен Бегинды қазіргідей білгенімде, тарихтің беті басқаша болар еді» деді. 2012 жылы «Альталенаның» қирандылары Израиль үкіметінің қаржылық қолдауымен Менахем Бегин мұражайы жалдаған теңіз сарқыптарымен табылған. Іздеу бастапқыда Израиль теңіз күштерінің кеме батқан жерінің координаттарына негізделген, бірақ нәтиже бермеген соң, іздеу аймағы кеңейтілді. «Альталена» ақыры Ришон-Ле-Цион жағалауынан бірнеше километр қашықтықта, шамамен 6 метр тереңдікте табылған. Сонар зерттеуі кеменің сәйкестігін растады. Израиль үкіметі кейіннен қирандыларды көтеріп, құрлыққа ескерткіш ретінде орнату жоспарларын жариялады.

Мұра

Алталень суға батып кеткенде қаза болған он алты "Эргун" жауынгері және үш Израиль әскері үшін алғашқы ескерткіш 1998 жылы Гиватайымдағы Нахалат Ицхак зиратында орнатылды. Құрбандарды еске алуға арналған ресми үкіметтік рәсім жыл сайын зират аумағында өткізіледі. Рәсімге негізінен құрбандардың туыстары және Израильдің ұлттық лагерімен байланысты саяси тұлғалар қатысады. 2011 жылы Израиль қорғаныс министрлігі таратып отырған шақыруларда оқиғада қаза тапқан жауынгерлер туралы "өлтiрiлген" деген сөз қолданылып, Бен-Гурион, Рабин және Израиль қорғаныс күштері қылмыс жасады деген ой ұсынылды. Қорғаныс министрі Эхуд Барак кейіннен бұл "ауыр қателіктерді" тергеп, түзетуді талап етті. Ол кездегі Кнессет спикері, кейіннен Израиль президенті болған Реувен Ривлин рәсімде Алталень оқиғасы өтелмейтін қылмыс екенін айтты.