Сары шабақ - судың тұщы балығының бір түрі

Кіріспе

Тұщы судағы балық түрлері

Сары шабақ (Perca flavescens), көбінесе шабақ, жолақты шабақ немесе уағызшы деп аталады, Солтүстік Американың көп бөлігінде таралған тұщы су perciform балығы. 1814 жылы Самуэль Латем Митчилл Нью-Йорк штатынан сары шабақты сипаттаған. Ол еуропалық шабаққа (Perca fluviatilis) жақын және морфологиялық тұрғыдан ұқсас; кейде оны еуропалық әріптесінің түршесі деп есептейді. Сары шабақтың популяцияларында жас, өсу жылдамдығы және мөлшері бойынша ендік айырмашылықтар байқалады, бұл күннің ұзақтығы мен жылдық су температурасының өзгешелігінен болуы мүмкін. Көптеген популяцияларда сары шабақ 9-10 жыл өмір сүреді, ересектерінің ұзындығы әртүрлі келеді. Салмағы бойынша сары шабақтың әлемдік рекорды – 1865 жылдың мамыр айында Нью-Джерси штатының Бордентаун қаласында доктор С. Аббот ұстаған. Бұл Солтүстік Америкадағы тұщы су балықтары арасындағы ең ұзақ сақталған рекорд.

Сипаттама

Сары шұңқырдың денесі сопақтау, бүйірінен қысылған және салыстырмалы түрде ұзын, бірақ дөңгелек ұшы бар тұмсығы бар, оның ұзындығы төменгі жақ сүйегінен кем. Сары шұңқырдың көптеген ұсақ тістері бар. Жас балықтар ашық түсті болады және ақшыл түске дейін боялуы мүмкін. Сары шұңқыр спорттық және коммерциялық балық аулау мақсатында кеңінен таратылған. Ол бас пен судайымдарға жемдік база құру үшін де таратылған. Мұндай таратуды негізінен АҚШ Балық комиссиясы 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жүзеге асырды. Арканзас штатында ол жойылды.

Тіршілік ету ортасы

Сары балық көбінесе үлкен және кіші көлдердің жағалау аймақтарында кездеседі, сонымен қатар баяу ағатын өзендер мен арналарда, тұзды суларда және тоғандарда да тіршілік етеді. Адамның араласуына байланысты, қазіргі уақытта оларды көптеген жасалма көлдерде, су қоймаларында және өзен бөгеттерінде кездестіруге болады. Балықтардың саны жылы немесе салқын көлдерде көп болады және егер жыртқыштармен бақыланбаса, кіші көлдерде өте жоғары өнімділікке ие болады. Сары балық көбінесе үлкен және кіші көлдердің жағалау аймақтарында кездеседі, бірақ олар баяу ағатын өзендер мен арналарда, тұзды суларда және тоғандарда да тіршілік етеді. Сары балық әдетте жағалау суларында мекендейді, бірақ кейде тереңдікте немесе көл төрінде де кездеседі. VanDeValk және авторлар (2002) былай жазады: "Құрттардың ересек сары балықты жеуі балық аулаумен салыстырылады, бірақ құрттар 2 жастағы сары балықты шамамен 10 есе көп жейді және тек құрттар 1 жастағы сары балықты аулайды. Құрттар мен балықшылар бірігіп 1 және 2 жастағы сары балықтың 40%-ын және ересек сары балықтың 25%-ын аулайды. Ересек балықтардың жылдық өлім-жітім көрсеткіші құрттардың қоныстануынан бері өзгерген жоқ. Құрттардың ересек балықты жеуі балықшылардың аулауына көп әсер етпесе де, жас балықтарды жеу балықшылардың болашақтағы сары балық аулауын азайтады және аздаған дәрежеде қалың қабатты балық аулауын да төмендетеді."

Өмірбаян

Сары балық көктемде ірі үйірлермен және көлдің жағалауларында немесе ағысы төмен өзендерде бір рет жылына шашу жасап көбейеді. Олар ұя немесе шашырату ошағы салдамайды. Аналықтары өмірінде сегіз ретке дейін шашуға қабілетті. Екі-бес еркек шашу алаңына бірінші болып келіп, шашу процесі бойына аналықпен бірге болады. Аналық жұмыртқаларын шашады, содан кейін кемінде екі еркек жұмыртқалардың үстіне сүттерін төгеді, мұның барлық процесі шамамен бес секундқа созылады. Еркектер жұмыртқалармен қысқа уақытқа қалады, ал аналықтары бірден кетеді. Жұмыртқалар мен шабақтарға ата-аналық күтім көрсетілмейді. Орташа ұяда 23 000 жұмыртқа болады, бірақ саны 2 000-нан 90 000-ға дейін жете алады. Жұмыртқа массасы қоймалжың, жартылай жүзбелі және 2 метрге дейін жете алады. Жұмыртқа массасы кейбір өсімдіктерге жабысады, ал қалғаны су ағысымен бірге ағып кетеді. Басқа субстраттарға құм, қиыршық тас, қиратылған тас, су астындағы ағаштар мен батпақты жерлердегі бұталар жатады. Сары балық жұмыртқаларында басқа балықтар жемейтіндей, оларды қорғайтын және жағымсыз ететін қоймалжың қабықшадағы химиялық зат бар деп есептеледі. Жұмыртқалар әдетте 8-10 күнде шабаққа айналады, бірақ температура мен дұрыс шашу ортасына байланысты 21 күнге дейін созылуы мүмкін. Сары балық жыл бойы алысқа жүрмейді, бірақ қыста терең суға, ал көктемде шашу үшін жағалауға оралады. Шашу су температурасы 6,7-12,8°C аралығында болатын көктемде жүзеге асады. Шабақтардың өсуі 6-10°C температурада басталады, бірақ 5,3°C төмен температурада белсенді болмайды. Сары балық шабақтарының тіршілігі желдің жылдамдығы, судың тұмандылығы, азықтың болуы және азықтың құрамы сияқты әртүрлі факторларға байланысты. Шабақтан кейін сары балықтар жағалауға қарай жүзеді және осы кезде олардың ұзындығы шамамен 5 мм болады. Бұл пелагикалық фаза әдетте 30-40 күнге созылады. Солтүстік Американың шығысында сары балықтар қос қанатты құстар үшін өте маңызды азық көзі болып табылады. Қос қанатты құстар сары балықты негізгі жем ретінде таңдайды. Бүркіттер, шағалақайлар, бүркіттер, суға шомылатын үйректер, балықшылдар, қызылбас үйректер, қара құтан және ақ пеликандар сияқты басқа құстар да оларды жейді. Жоғары бағалар бойынша, қос қанатты құстар үш жастағы сары балық популяциясының 29% -ын жеуге қабілетті. Сары балық жазда көлдегі форель және басқа жергілікті балықтардың шабуылынан маусымдық түрде тиімді түрде қорғана алады, мүмкін сары балықтың жоғары жылу төзімділігіне байланысты. Қызыл құрт Eustrongylides tubifex, соның ішінде ми паразиті Myxobolus neurophilus, кең таспа құрты Diphyllobothrium latum, Оңтүстік Дакотадағы шашуға жарамды субстраты жоқ көлдерге қысқа инелі шырша сияқты қылқан жапырақтылар енгізілді, бұл шашу ортасын және шабақтардың табыстылығын арттырады. Сары балықты жергілікті емес аймақтарға әкелудің жеті негізгі рұқсатсыз жолын мамандар анықтады: кемелермен тасымалдау, демалыс және коммерциялық қайықпен жүзу, жаңа арналар мен су бұруларды салу, тірі балық базарларынан босату, аквариум және су бақшасы саудасынан босату, тірі жемді пайдалану және жаңа балық шаруашылығын құру үшін заңсыз әкелу. Ең ықтимал ресми емес жолдар – заңсыз әкелу, байланысты су жолдары арқылы таралу және тірі жемді пайдалану. Спорттық балық аулауға деген сұранысқа байланысты табиғи ресурстар агенттіктері де көптеген ресми әкелулерді жүзеге асырды. Сары балық аквакультураға жарамды бірнеше ерекшеліктерге ие. Мұндай ерекшеліктердің кейбіреулері: олар азық тізбегінде төмен орналасқан, оларға 21-27% ақуыз қажет, олар балықтарға арналған гранулалы жемді қабылдайды, олардың үйірлігіне байланысты жоғары тығыздықта жақсы өседі және балықтар жоғары тығыздықта каннибализмге ұшырамайды. Саздықтар мен резервуарларда өсірілген кезде сары балықтың дәмділігі жабайы балықтан кем емес. Бұл балықтар табиғи жағдайда нарықтық өлшемге жетпей тұрып жыныстық жағынан жетіледі. Сары балықтың жетілуіне қоршаған ортаның салқын температурасы әсер етеді. Жүйенің температурасын бақылау сары балықты жетілгенге дейін нарықтық өлшемге дейін өсіруге мүмкіндік береді.

Yellow perch spawn once a year in spring using large schools and shallow areas of a lake or low current tributary streams. They do not build a redd or nest. Females have the potential to spawn up to eight times in their lifetimes. Two to five males go to the spawning grounds first and are with the female throughout the spawning process. The female deposits her egg mass, and then at least two males release their milt over the eggs, with the total process taking about five seconds. The males stay with the eggs for a short time, but the females leave immediately. No parental care is provided for the eggs or fry. The average clutch size is 23,000 eggs, but can range from 2,000 to 90,000. The egg mass is jelly like, semibuoyant, and can reach up to 2 m long. The egg mass attaches to some vegetation, while the rest flows with the water current. Other substrate includes sand, gravel, rubble, and submerged trees and brush in wetland habitat. Yellow perch eggs are thought to contain a chemical in the jelly like sheath that protects the eggs and makes them undesirable since they are rarely ever eaten by other fish. The eggs usually hatch in 8–10 days, but can take up to 21 days depending on temperature and proper spawning habitat. Yellow perch do not travel far during the year, but move into deeper water during winter and return to shallow water in spring to spawn. Spawning occurs in the spring when water temperatures are between 6.7 and 12.8 °C. Growth of fry is initiated at 6–10 °C, but is inactive below 5.3 °C. Larval yellow perch survival is based on a variety of factors, such as wind speed, turbidity, food availability, and food composition. Immediately after hatching, yellow perch head for the pelagic shores to school and are typically 5 mm long at this point. This pelagic phase is usually 30–40 days long. In eastern North America, yellow perch are an extremely important food source for birds such as double crested cormorants. The cormorants specifically target yellow perch as primary prey. Other birds also prey on them, such as eagles, herring gulls, hawks, diving ducks, kingfishers, herons, mergansers, loons, and white pelicans. High estimates show that cormorants were capable of consuming 29% of the age three perch population. Yellow perch are effective at escaping predation seasonally by lake trout and other native fishes during summer, perhaps due to the high thermal tolerance of yellow perch. red worm Eustrongylides tubifex, including brain parasite Myxobolus neurophilus,
broad tapeworm Diphyllobothrium latum, Lakes in South Dakota without suitable spawning substrate have had conifers introduced, such as short needle spruce, to increase both spawning habitat and hatching success. Managers have identified seven key unauthorized pathways for the introduction of the yellow perch to non native regions: shipping, recreational and commercial boating, construction of new canals and water diversions, releases from live food fish markets, releases from the aquarium and water garden trade, use of live bait, and illegal introductions to create new fisheries. The most likely unofficial pathways are illegal introductions, dispersal through connected waterways, and live bait. Many authorized introductions by natural resources agencies have taken place, as well, due to the sport fishing demand. Yellow perch meet several characteristics that make a species fit for aquaculture. Some such characteristics are as follows: they are low on the food chain, needing an optimal protein content of 21–27%, are accepting of pelleted fish feed, grow well in high densities due to their schooling nature, and the fish do not turn cannibalistic at high densities. When grown in ponds or tanks, yellow perch do not exhibit off flavors compared to wild caught yellow perch. These fish become sexually mature before they reach market size under natural conditions. Yellow perch rely on environmental cues, such as cooler temperatures, to mature. Controlling the temperature of the system allows yellow perch to be grown to market size before they mature.

Нарық

100 жылдан астам уақыттан бері Канада мен АҚШ Ұлы көлдерде сары шабақты тұрғызу торлары, желі торлары және қаптал торлары арқылы коммерциялық тұрде аулап келеді. 2002 жылы Канададағы шамамен ауланған көлем 3,622 тоннаны құрады, оның құны 16,7 миллион долларға бағаланды, бұл шамамен 28,2 миллион доллар құны бар шамалдықтан кейінгі екінші орынды иеленді.