Кіріспе

1952 жылы Гватемаладағы АҚШ-тың құпия операциясы

PBFortune операциясы, сондай-ақ Fortune операциясы деп те аталады, 1952 жылы демократиялық жолмен сайланған Гватемала президенті Жакобо Арбенсті құлату үшін АҚШ жүргізген құпия операция болды. Операцияға АҚШ президенті Гарри Трумэн рұқсат берді және оны Орталық барлау агенттігі жоспарлады. Юнайтед Фрут Компаниясы Арбенз бастаған жер реформасы олардың экономикалық мүдделеріне қауіп келтіргендіктен, оны құлату үшін қарқынды түрде лоббилеу жұмыстарын жүргізді. АҚШ сондай-ақ Арбенз үкіметіне коммунистердің ықпалы тиіп жатыр деп қорқытты. Төңкеріс әрекеті Біріккен жеміс компаниясының және Анастасио Сомоса Гарсия, Рафаэль Трухильо мен Маркос Перес Хименестің қолдауымен жоспарланды. АҚШ Никарагуа, Доминикан Республикасы және Венесуэланың оңшыл диктаторларын қолдады, олар демократиялық Гватемала революциясынан қорқып, оны әлсіретуге тырысты. Жоспар Никарагуадан басып кіруге ниеттенген, қуғынға ұшыраған гватемалалық әскери шенеунік Карлос Кастильо Армасқа қару-жарақ беруді қамтиды. АҚШ Мемлекеттік департаменті жоспардың мәліметтері кеңінен таралғанын анықтады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Дин Эчесон төңкеріс әрекетінің АҚШ бейтараптық саясатына нұқсан келтіретініне алаңдап, операцияны тоқтатты. PBFortune операциясы екі жылдан кейін PBSuccess операциясымен жалғасты, онда Кастильо Армас маңызды рөл атқарды. PBSuccess Арбенз үкіметін құлатты және Гватемала революциясын аяқтады.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңынан 1944 жылға дейін Гватемалада бірқатар авторитарлық билеушілер үкім жүргізді. 1898 және 1920 жылдар аралығында Мануэль Эстрада Кабрера «United Fruit Company» компаниясына маңызды жеңілдіктер берді және көптеген үнді халқының ұжымдық жерлерін тартып алды. 1931-1944 жылдар аралығында диктатор ретінде билік еткен Хорхе Убико кезінде бұл үдеріс қатыгез еңбек заңнамалары мен полициялық мемлекет құру арқылы күшейтілді. 1944 жылдың маусым айында университет студенттері мен еңбек ұйымдары бастаған демократиялық қозғалыс Убиконы отставкаға кетуге мәжбүр етті. Убико билікті әскери хунтаға тапсырды, ол 1944 жылдың қазан айында Жакобо Арбенс басқарған әскери төңкеріспен құлатылды, бұл оқиға Қазан төңкерісі деп танылды. Төңкеріс жетекшілері ашық сайлау жариялады, оның жеңімпазы халық қозғалысының символына айналған философия профессоры Хуан Хосе Аревало болды. Ол орташа деңгейдегі әлеуметтік реформалар бағдарламасын іске асырды, оның ішінде табысты сауат ашу кампаниясы және көбінесе еркін сайлаулар жүргізілді, бірақ сауатсыз әйелдерге дауыс беру құқығы берілмеді және коммунистік партияларға тыйым салынды. 1951 жылы Аревалоның өте танымал президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін Арбенс президент болып сайланды. Ол Аревалоның реформаларын жалғастырды және 900-декрет деп аталған ауқымды жер реформасын бастады. Бұл декретке сәйкес, ірі жер иеліктерінің өңделмеген бөліктері өтемақы төленіп тартылып алынып, кедей шаруаларға бөліп берілді. Орталық Америка мен Кариб бассейніндегі кейбір үкіметтер Арбенс пен Гватемала революциясына қарсы болды. Аревалоның реформаларынан қорқыныш білдірген Никарагуа, Доминикан Республикасы және Венесуэланың оңшыл диктаторлары – Анастасио Сомоса Гарсия, Рафаэль Леонидас Трухильо және Маркос Перес Хименес сезімталдық танытты. Аревало кезінде Гватемала осы үш елден келген демократияны жақтаушы белсенділерге пана берді. Сомоса, Трухильо және Хименес Гватемала үкіметін құлатуға тырысқан гватемалалық эмигранттарды қолдады, сонымен қатар өз елдеріндегі демократиялық халықтық қозғалыстарды басып тастады. Қырық жылдық соғыстың саяси ахуалы АҚШ үкіметін Аревало мен Арбенс саясатын коммунистік деп қарауға итермеледі. Бұл пікір Аревалоның Кариб легионына қолдауымен нығайтылды, ал 1950 жылдары АҚШ үкіметі Арбенсті құлатуды қарастыра бастады. АҚШ-тың бұл позициясына 1823 жылы Джеймс Монро жариялаған Монро доктринасы да әсер етті, ол аймақта АҚШ гегемониясын сақтауды негіздеді. Доктринаның мақсаты тәртіп пен тұрақтылықты сақтау және ресурстар мен нарықтарға қол жеткізуді шектемеу болды. Тарихшы Марк Гилдерхус бұл доктринада нәсілдік кемсітушілік тіл бар екенін айтады, ол Латын Америкалық елдерді өрескел балалармен салыстырады. 1944 жылға дейін АҚШ үкіметі бұл гегемонияны сақтау үшін Гватемалаға әскери араласу қажеттігіне тап болған жоқ, себебі АҚШ-қа достық қарым-қатынастағы әскери билеушілер билікте болды.

Сомозаның сапары

1952 жылдың мамыр айында Арбенс Гватемаланың аграрлық реформа туралы заңның ресми атауы – 900-ші жарлықты қабылдады. Бұл жарлықтан шамамен 500 000 адам пайда көрді. Осы заңға сәйкес United Fruit Company бірнеше жүз мың акр өңделмеген жерін жоғалтты, ал компания алған өтемақы Гватемала үкіметіне салық төлеу үшін ұсынған бағаның төмендеуіне негізделген. Сондықтан компания Вашингтон қаласында Гватемала үкіметіне қарсы лоббилеу жұмысын күшейтті. Бұл заң АҚШ үкіметін Гватемала үкіметінің коммунистердің ықпалында екеніне көндірді. АҚШ үкіметінің Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) Арбенстің қарсыластары мен опоненттеріне қолдау көрсету мүмкіндігін зерттей бастады. Орталық барлау қызметінің директоры Уолтер Беделл Смит Батыс жарты шары бөлімінің бастығы Дж. Кингке Орталық Америка диктатураларының қолдауымен гватемалалық диссиденттер Арбенс үкіметін құлатуға қабілетті екенін тексеруді тапсырды. Осы кезде Никарагуа жетекшісі Сомоза АҚШ-қа жеке сапармен келді, ол АҚШ-ты мадақтап, көптеген қоғамдық сөздер жасады және Нью-Йорк қаласынан медаль алды. Трумэн мен оның жоғары лауазымды қызметкерлерімен болған кездесуде Сомоза, егер оған қару берілсе, ол "Гватемаланы тазартады" деді. Трумэннің жеке әскери кеңесшісі, генерал-майор Гарри Х. Воган, Трумэнды бұл мүмкіндікті одан әрі зерттеуге көндірді, және Трумэн Смиттен бұл мәселені тексеруді сұрады.

Карлос Кастильо Армас

Бұл ұсыныс сол кезде жеңіл қабылдамағанымен, АҚШ полковнигі Корнелиус Мара идеяны одан әрі зерттеу үшін Сомозамен бірге Никарагуаға қайтып келді. Сомоза Мараны жоспардың орындалуы мүмкін екеніне көндірді, ал Мара АҚШ-қа оралып, Трумэнге жағымды баяндама берді. Смит сондай-ақ "Сикфорд" кодировкасымен испан тілін білетін инженерді Гватемаланың эмигрантта болған әскери шенеуірі Карлос Кастильо Армаспен және Гондурас пен Гватемаладағы оның жақтастарымен байланысуға жіберді. Франсиско Хавьер Арана 1949 жылы Аревалоға қарсы сәтсіз төңкеріс жасауға тырысты. Кастильо Армас Арананың шәкірті болған және 1949 жылға қарай Гватемала әскери академиясының бастығына дейін көтерілген. Тарихшылар төңкеріс талпынысынан кейін Кастильо Армаспен не болғаны туралы әртүрлі пікір білдіреді. Пьеро Глейжесес Кастильо Армастың елден қуылғанын жазды; ал Ник Куллатер мен Эндрю Фрейзер Кастильо Армас 1949 жылдың тамызында тұтқындалғанын, Арбенз оны 1949 жылдың желтоқсанына дейін күмәнді айыптаулар бойынша түрмеге қамағанын және бір айдан кейін Гондураста табылғанын айтады. 1950 жылдың басында ЦРУ офицері Кастильо Армастың Сомоза мен Трухильодан қару алуға тырысқанын анықтады. 1950 жылдың қарашасына дейін ол ЦРУ-мен бірнеше рет кездесті, содан кейін елдің ең ірі бекінісі Матаморосқа шабуыл жасады және пара беріп түрмеден шықты. Кастильо Армас ЦРУ-ға Гватемаланың екінші ірі қаласы Кетцальтенангодағы гарнизон, "Граждан гвардиясы" (Civil Guard) және Матаморос командирінің қолдауы бар екенін мәлімдеді. ЦРУ жіберген инженер сондай-ақ Кастильо Армасқа Сомоза мен Трухильоның қаржылық қолдауы бар екенін хабарлады. Осы мәліметтер негізінде Трумэн "PBFortune" операциясына рұқсат берді. Глейжесестің сөзіне сүйенсек, ол АҚШ Мемлекеттік департаментіне немесе мемлекеттік хатшы Дин Ачесонға жоспар туралы хабарламаған. Алайда, құпия ақпараттан алынған құжаттарды зерттеу нәтижесінде Куллатер ЦРУ жоспарды бекітпес бұрын Мемлекеттік департаменттен рұқсат сұрағанын және мемлекеттік хатшының орынбасары Дэвид К. Э. Брюс оған нақты келісім бергенін айтты. Бұрын ЦРУ директорының орынбасары Аллен Даллес Мемлекеттік департамент шенеуірі Томас Маннмен және Америкааралық істер жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі Эдвард Г. Миллер кішімен байланысқан болатын. Бұл екеуі де Гватемалада күш қолданылса, жаңа үкімет құруға ниеттенгендерін айтты, бірақ сұралғанда Арбензді құлатуға қатысты шараларды нақты мақұлдамады. Даллес олардың бұлыңғыр жауаптары қолдау білдіретінін болжады, бірақ іске кіріспес бұрын Брюстен нақты келісім алды.

Сюжеті

Жоспардың мәліметтері келесі бірнеше аптада ЦРУ, «Юнайтед Фрут Компани» және Сомоза тарапынан бекітілді. Төңкеріс ұйымдастырушылары Трухильо мен Хименеске хабарласты, олар Сомозамен және Гондурас президенті Хуан Мануэль Гальвеспен бірге Арбенс үкіметі туралы ақпарат алмасып, Гватемалалық эмигранттардың басып кіруіне қолдау көрсету мүмкіндігін қарастырған болатын. Екі диктатор жоспарды қолдап, белгілі бір қаржылай көмек беруге келісті. PBFortune жобасы 1952 жылдың 9 қыркүйегінде ресми түрде мақұлданса да, жоспарлау одан бұрын, сол жылдың басында басталған еді. 1952 жылдың қаңтар айында ЦРУ-ның жоспарлау басқармасының қызметкерлері «Коммунизмге қарсы төңкеріс сәтті аяқталған жағдайда жаңа үкіметтің дереу жоюын қалатын ең ірі коммунистердің» тізімін жасады. Бұл АҚШ-тың Гватемаладағы алғашқы қастандық жоспарларының бастамасы болды. Мақсаттар тізімі операция ресми түрде бекітілмес бұрын-ақ дайындалған. Ол 1949 жылы Гватемала армиясы жинаған коммунистердің тізімі мен өздерінің барлау деректеріне сүйене отырып жасалды. Тоғыз айдан кейін ЦРУ «Сикфорд» арқылы Кастильо Армас өлтіруді қалаған 58 гватемалықтың тізімін, сондай-ақ 74 адамды тұтқындау немесе елден қуу туралы тізімін алды. «Сикфорд» Трухильоны қолдау үшін Гватемалада тұратын Санто-Домингодан келген төрт адамды өлтіру шарты бар екенін де хабарлады. Жоспарды Кастильо Армас іске асыруға тиіс болды, ал АҚШ тікелей араласпау керек еді. Смит жіберген ЦРУ өкілімен байланысқанда Кастильо Армас ЦРУ қолдауын алу үшін шайқас жоспарын ұсынды. Бұл жоспар Мексика, Гондурас және Сальвадордан Гватемалаға үш күштің басып кіруін қамтиды. Бұл басып кірулер ішкі көтерілістермен сүйенуі керек еді. Кинг Кастильо Армасқа 225 000 доллар, сондай-ақ қару-жарақ және көлікпен қамтамасыз ету жоспарын жасады. Оның жоспары Сомоза мен Гальвесті басқа көмектермен қатар әуеден қолдау көрсетуге көндіруді де ұсынды. Ұсыныс Даллеске жіберілді. Онда ЦРУ-ның салыстырмалы түрде шағын рөл атқаратыны көрсетілді және ЦРУ қолдауы болмаса, жоспар орындалуы мүмкін, бірақ сәтсіз аяқталып, коммунизмге қарсы күштерге қарсы репрессияға әкелуі мүмкін екені айтылды.

Орындау және тоқтату

Бұл жоспарды 1952 жылдың күзінде ЦРУ іске қосты. Кинг Нью-Йорк қаласының портында тәркіленген қару-жарақ қорынан қару алған. Олардың ішінде 250 мылтық, 380 тапанша, 64 автомат пен 4500 граната болды. "Юнайтед Фрут" компаниясы ЦРУ-ға өз жүк кемелерінің біреуін берді. Кеме Нью-Орлеанда арнайы жабдықталды және ауыл шаруашылығы машиналарынң ішіне жасырылған қару-жарақпен жүктелді. Ол 1952 жылдың қазан айының басында Никарагуаға аттануға жоспарланған. ЦРУ Сомоза мен Гальвеске Кастильо Армас күштеріне көмектесуге шақырды. Бірақ Сомоза Орталық Америкадағы бірнеше үкімет шенеуніктеріне ЦРУ-ның төңкеріс әрекетіне қатысқанын жеткізді. Мысалы, Сомозаның ұлы Тачо Панамадағы кездесуде Миллерден "машина" жолға шығып кетті ме деп сұрады. Операцияның тоқтатылуы туралы тарихшылардың арасында әртүрлі пікірлер бар. Глейжесестің айтуынша, кеме Никарагуаға бағыт алғанда, ЦРУ қызметкері Миллерден оқ-дәрі бөлімі атынан бір құжатқа қол қоюын өтінді. Миллер бас тартты, керісінше құжатты жоғары лауазымды басшыларына көрсетті, олар Ачесонға хабарлады. Глейжесестің сөзіне қарағанда, Ачесон осы құжаттың нәтижесінде бірден Трумэнмен сөйлесіп, операцияны тоқтатуға бұйрық берді. Ник Каллатер Сомоза төңкеріс туралы ақпаратты таратқаннан кейін, Мемлекеттік департамент операцияның құпиялылығы жоғалды деген шешімге келді деп жазады. Басқа дипломаттар да операция туралы біле бастады, ал 8 қазанда Ачесон Смитті шақырып, оны тоқтатуға бұйрық берді. Ачесон төңкеріс туралы мәліметтердің жария болуы АҚШ-тың беделіне нұқсан келтіреді деп алаңдады. 1947 жылғы Рио шарты бойынша Америка мемлекеттері ұйымы (ОАҰ) Біріккен Ұлттар Ұйымынан аймақтық даулар бойынша билік құқығын алды. Осы мақсатта АҚШ басқа елдердің ішкі істеріне араласпау саясатын ұстанды. Егер PBFortune операциясы жария болса, АҚШ-тың ОАҰ-ның мүшесіне қарсы басып кіруді қолдауы АҚШ саясатына үлкен соққы болар еді, сондықтан Мемлекеттік департамент операцияның құпиясы ашылғанда оны тоқтатуға ынталанды.

Салдары

Операцияның тоқтатылуы ЦРУ-ны күтпеген жағдайға түсірді, ал Кинг мүмкіндігінше нәрсені құтқаруға асықты. Жүк кемесі Панамаға қайта бағытталды, онда қару-жарақтар түсірілді; Кинг қару-жарақты сол жерде сақтап, жобаны жаңарту мүмкіндігіне үміттенеді. Кастильо Армасқа аптасына 3000 доллар жалақы төленді, бұл оған шағын күшті сақтап тұруға мүмкіндік берді. ЦРУ онымен байланысын үзбеді және бүлікшілерге қолдау көрсетуді жалғастырды. ЦРУ операцияны жария етпестен тоқтату қиын болды. Перес Хименес Кастильо Армасқа ұшақтар сатып алуға мүмкіндік беретін несие желісін ашты, ал Трухильо мен Сомоза операцияны кейінге жылдыруға тура келетінін мойындағанмен де, оған қолдау көрсетуді жалғастырды. Кастильо Армасқа төленген ақша оның тым ерте әрекет жасауына жол бермеу үшін жасалған қадам ретінде сипатталды. Операция тоқтатылғаннан кейін де ЦРУ "Сикфордтан" Гватемалалық бүлікшілердің кісі өлтіру жоспарлап жатқаны туралы ақпарат алды. Кастильо Армас Никарагуа, Гондурас және Сальвадордан азаматтық киім киген сарбаздарды Гватемаладағы коммунистік көшбасшыларды өлтіру үшін пайдалануды жоспарлады. Кинг Орталық Америкадағы қару-жарақтарды Мемлекеттік департаменттің келісімінсіз тасымалдау мүмкіндігін зерттеуді жалғастырды. 1952 жылдың қараша айында Дуайт Эйзенхауэр коммунизмге қарсы қатал саясат ұстанатынына уәде берген сайлау кампаниясынан кейін АҚШ президенті болып сайланды. Оның кабинетіндегі Джон Фостер Даллес және оның інісі Аллен сияқты көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер United Fruit Company компаниясымен тығыз байланыста болды, бұл Эйзенхауэрді Арбенсті құлатуға Труманнан гөрі көбірек ынталандырды. 1954 жылдың маусым айында АҚШ Кастильо Армас басқаратын басып алушы күшті оқытып, қаржылады, ал ЦРУ қарқынды психологиялық соғыс жүргізді. Гальвес, Сомоза, Хименес және Трухильо ЦРУ-ға осы операцияға дайындалуда көмектесуді ұсынды. Арбенс 1954 жылдың 27 маусымында отставкаға кетіп, Гватемала революциясын аяқтады. Оның отставкасынан кейін ЦРУ "PBHistory" операциясын іске қосты, бұл операцияның мақсаты Арбенстің үкіметінен және басқа да жерлерден алынған құжаттарды төңкерілгенге байланысты халықаралық сынға жауап ретінде ақтауға бағытталған. 1954 жылдан бастап Гватемала АҚШ қолдаған бірқатар әскери диктаторлардың билігінде болды, бұл 1996 жылға дейін жалғасқан Гватемала азаматтық соғысына әкелді. Соғыста шамамен 200 000 бейбіт тұрғын қаза тапты және көптеген адам құқықтары бұзылды, оның ішінде бейбіт азаматтарды жаппай қырғынға ұшырату, зорлау, әуе шабуылы және күштеп жоғалу. Бұл бұзушылықтардың 93 пайызы АҚШ қолдаған әскерилер жасады, оның ішінде 1980 жылдары үнді майя халқына қарсы жермен-жексен ету науқаны да болды.