Кіріспе

Түрлер мен жергілікті халықтардың өмірін саяси басқару және реттеу.

Биополитика – француз философы Мишель Фуконың 20-ғасырдың ортасында енгізген түсінігі. Ол 1905 жылғы екі томдық «Ұлы державалар» атты еңбегінде осы мәселеге тоқталған. Кьеллен бұл терминді биологиялық тұрғыдан «әлеуметтік топтар арасындағы азаматтық соғысты» (мемлекетті қамтиды) зерттеу мақсатында қолданды және осылайша өзінің болашақ ғылымын «биополитика» деп атады. Кьелленнің органикалық көзқарасында мемлекет – дерлік биологиялық организм, «супер-жеке тұлға». Нацистер де осы терминді өздерінің нәсілдік саясаты аясында пайдаланды, Ханс Райтер 1934 жылғы сөйлеген сөзінде оны ұлт пен мемлекеттің нәсілдік басымдыққа негізделген тұжырымдамасына сілтеме жасау үшін қолданды. Фуконың еңбектерінде биополитика – халықты «биоқуат» (саяси биліктің адам өмірінің барлық саласына қолданылуы мен әсері) арқылы реттейтін үкіметтің стилін білдіреді. Морли Робертс 1938 жылғы «Биополитика» кітабында әлемдік саясат үшін дұрыс модель – «жасушалар мен протозоалардың еркін қауымдастығы» екенін дәлелдеді. Майкл Хардт пен Антонио Негридің еңбектерінде биополитика – өмір мен денені қару ретінде пайдаланатын антикапиталистік көтеріліс тұрғысынан қарастырылады; мысалдарға биліктен қашу және «ең қайғылы және қорқынышты түрінде» – биосаяси жағдайлардағы егемендіктің іске асырылуы ретінде түсіндірілетін, биоқуатқа қарсы бағытталған өзін-өзі өлтіру терроризм кіреді. Профессор Агни Влавианос Арванитистің сөзіне сәйкес, биополитика – қоғамның дамуы үшін тұжырымдамалық және практикалық база, ол биосты (грек тілінен «өмір») саясатта, білім беруде, өнерде, үкіметте, ғылымда немесе технологиядағы әрбір адамның қызметінің орталық тақырыбы ретінде ілгерілетеді. Бұл тұжырым биос терминін планетамыздағы барлық тіршілік нысандарына, оның ішінде олардың генетикалық және географиялық әртүрлілігіне қатысты қолданады.

Альтернативті пайдалану

Бір қолданысы биология мен саясаттанудың өзара әрекеттесуі және пәнаралық зерттеулеріне, бастысы биология мен саяси мінез-құлық арақатынасын зерттеуге қатысты. Осы еңбектердің көпшілігі үш негізгі мәселеге келіседі. Біріншіден, зерттеу нысаны – саяси мінез-құлық, ол – және бұл түпкілікті болжам – объективті дәлелдермен расталған биологиялық факторлардың маңызды ықпалымен қалыптасады. Мысалы, биология мен саяси бағдардың арақатынасы, сондай-ақ партиялық көзқарастар мен дауыс беру мінез-құлқының биологиялық байланыстары. (Социобиологияны да қараңыз.) Эрнст Геккельдің «саясат – қолданбалы биология» деген танымал тұжырымын еске сала кетейік. Тағы бір жиі кездесетін қолданыс – биотехнологиялық революцияға қатысты түрлі ұстанымдарды көрсететін немесе қолдайтын саяси спектр. Биорегионализмнің жасыл саясатында одан да сирек кездесетін жағдайлар болады.

Колониялық ортада

Биополитика, Фуконың биокүшінің бір түрі ретінде қарастырылғанда, постколониалдық зерттеулер саласында маңызды ұғымға айналды. Фуконың термині билік (саяси, экономикалық, сот және т.б.) пен жеке тұлғаның денелік тәуелсіздігі арасындағы байланысты көрсетеді. Постколониалдық теоретиктердің пікірінше, отаршылдық ортада отарлаушының саяси билігін бекітетін түрлі билік механизмдері бар; Биополитика – отарлаушы күштердің саяси билікті пайдаланып, отарланған адамдардың, яғни қысымға ұшыраған және бағынышты жандардың денелік тәуелсіздігін реттеу және бақылау құралы. Эдвард Саид «Ориентализм» атты еңбегінде отаршылдық күштердің отарланған қоғамдармен қарым-қатынастарын дискурсивті тәсілдер арқылы қалай негіздегенін және осы дискурстардың қазіргі заманғы Шығыс туралы бейнелерге қалай әсер ететінін талдады. Франц Фанон өзінің субъективтілік теориясына психоанализдік көзқарас қолданды, отарланғанның субъективтілігі отарлаушының қысымшы саяси билігімен үнемі байланыста екенін, бұл Эдиптің әке-бала қарым-қатынасының көрінісі екенін айтты. Өзі бұл терминді қолданбаса да, Фанонның еңбегі отаршылдық жағдайында биополитиканы түсінудегі маңызды қадам ретінде қарастырылады.

Мишель Фуко

Француз философы және әлеуметтік теоретик Мишель Фуко биополитика туралы ойларын алғаш рет 1975-1976 жылдары Колледж де Франста өткен «Қоғам қорғалуы керек» атты лекция сериясында талқылады. Фуконың биосаясат тұжырымдамасы негізінен биоқуат туралы оның түсінігінен және халықтың физикалық және саяси денелеріне мемлекеттік биліктің кеңеюінен туындаған. «Қоғам қорғалуы керек» лекцияларында қысқаша ғана айтылса да, Фуконың биополитиканы тұжырымдауы әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдарда маңызды рөл атқарады. Фуко биосаясатты «жаңа қуат технологиясы – бұл өзге деңгейде, басқа масштабта, басқа бағыт-бағдарда орналасқан және өте әртүрлі құралдарды пайдаланатын құбылыс» деп сипаттады. Фуконың биосаясаты, тәртіптік механизмнен гөрі, бүкіл халықты немесе Фуко айтқандай, «жаһандық массаны» бақылауға алатын аппарат ретінде әрекет етеді. Фуко 1976 жылы осы тұжырымдаманы алғаш рет талқылағанда биосаяси бақылаудың көптеген мысалдарын келтірді. Оларға «туылғандар мен өлгендер арақатынасы, ұрпақ көбею деңгейі, халықтың өнімділігі және т.б.» жатады. Ол осы әлеуметтік бақылау әдісін орта ғасырлардағы саяси билікпен салыстырды. Орта ғасырларда пандемиялар өлімді өмірдің тұрақты және мәңгілік бөлігіне айналдырған, бірақ 18-шы ғасырдың соңында биологиялық ғылымдарға орта тұжырымының енгізілуімен бұл жағдай өзгерді. Фуко содан кейін халықтың индустриялануы жұмыс ұғымы арқылы көріне бастаған физикалық ғылымдарға қарама-қайшы мысалдар келтірді, онда Фуко билік 17-шы ғасырда осы ортаның мақсатына айнала бастады деп мәлімдеді. Жұқпалы ауруларға қарсы вакциналар мен дәрі-дәрмектерді жасау, қоғамдық гигиенаны жақсарту өлімді кейбір халықтардан алшақтатуға (немесе ұстап тұруға) мүмкіндік берді. Осымен «көптеген жұмсақ, ұтымды механизмдер енгізілді: сақтандыру, жеке және ұжымдық жинақтар, қауіпсіздік шаралары және т.б.».