Кіріспе

1604–1635 жылдар аралығындағы жапондық қарулы саудалық желкенді кемелері, RCA немесе RCA Victor жазбалар сериясы.

Қызыл мөр кемелері (朱印船) – XVII ғасырдың бірінші жартысында Токугава шогунатының алғашқы кезеңінде берілген қызыл мөрлі патенттермен Оңтүстік-Шығыс Азия порттарына бағытталған жапондық қарулы саудалық желкенді кемелер. 1600 және 1635 жылдар аралығында осы рұқсат жүйесі бойынша 350-ден астам жапон кемесі теңізге шықты.

Шығу тегі

13-16 ғасырларда жапондық кемелер Азия суларында белсенді әрекет етті, көбінесе Қытай империясының жағалауын тонаған "вако" пираттары рөлінде болды. 1341 жылы Тенрюдзи буне сияқты Қытайға ресми сауда миссиялары жіберілді. Вако әрекеті Хидэёсидің қарақшылыққа тыйым салуымен және Мин династиясының генералдарының Қытай жағалауындағы қарақшылыққа қарсы сәтті науқандарымен 16 ғасырдың аяғында тиімді түрде тоқтатылды. 15-16 ғасырлар аралығында Шығыс Азиядағы негізгі сауда делдалы – Рюкю (қазіргі Окинава) арал патшалығы болды, ол жапондық өнімдерді (күміс, қылыштар) және қытайлық өнімдерді Оңтүстік-Шығыс Азияның сапан ағашы мен бұғы терілеріне айырбастады. Патшалық пен Оңтүстік-Шығыс Азия арасында барлығы 150 Рюкю кемесі тіркелді, олардың 61-і Анамға (Вьетнам), 10-ы Малаккаға, 10-ы Паттаниге, 8-і Яваға және т.б. бағытталды. Олардың саудасы 1570 жылы қытай саудагерлерінің күшеюімен және португалдық және испандық кемелердің араласуымен тоқтады, бұл қызыл мөр жүйесінің басталуымен сәйкес келді. Жапония 1609 жылы Рюкю патшалығына шабуыл жасады. Еуропалықтар Тынық мұхитында теңіз саяхаттарын бастағанда (Нанбан сауда кезеңін де қараңыз), олар жиі жапондық кемелермен кездесті, мысалы, 1589 жылы испандықтар Манилада Сиамға бет алған жапондық джонканы қарсы алды, ал голланд теңізшісі Оливье ван Нуорт 1600 жылғы желтоқсанда Филиппинде 110 тонналық жапондық джонкасын кездестірді, сондай-ақ сол саяхатында Борнеодан португалдық капитанмен қызыл мөрлі кемені кездестірді, осы арқылы олар Уильям Адамстың Жапонияға келгенін білді.

Қызыл мөр жүйесі

Қызыл мөр жүйесі кем дегенде 1592 жылдан бастап Тоётоми Хидэёси кезінде пайда болды, осы жүйе туралы құжатта алғаш рет айтылған. Алғашқы сақталған шуиндзё (қызыл мөр рұқсаты) 1604 жылы Токугава Иэясу, Токугава Жапониясының алғашқы билеушісі кезінде жазылған. Токугава өзінің сүйікті феодалдық иелеріне және шетелдік саудаға қызығушылық танытқан ірі саудагерлерге қызыл мөрмен бекітілген рұқсаттар берді. Осылайша ол жапон саудагерлерін бақылауға және Оңтүстік теңіздегі жапон пираттығын азайтуға мүмкіндік алды. Ол сондай-ақ, осы мөрді бұзған кез келген қарақшыны немесе елді қуғынға салып, жазалаймын деп уәде берді. Жапон саудагерлерінен басқа, 12 еуропалық және 11 қытай тұрғыны, оның ішінде Уильям Адамс және Ян Юостен рұқсат алды. 1621 жылдан кейін Ян Юостеннің сауда үшін 10 қызыл мөрлі кемесі болғандығы тіркелген. Португалия, Испания, Голландия және Англия кемелері, сондай-ақ Азия билеушілері жапон қызыл мөрлі кемелерін қорғады, себебі олар жапон шогунымен дипломатиялық қарым-қатынаста болды. Тек Минь Қытайы осы тәжірибеге қатыспады, өйткені империя жапон кемелерінің қытай порттарына кіруіне ресми түрде тыйым салды. (Бірақ Минь шенеуніктері қытай контрабандистерінің Жапонияға баруын тоқтата алмады.)

Кеме құрылымы

Қызыл мөрлі кемелердің көлемі әдетте 500 мен 750 тонна аралығында болды, бұл Еуропа галеондарымен шамалас немесе олардан асып түсетін көлем еді, бірақ португалдық каррактар мен Манила галеондарынан кіші болды, олар тиісінше 1000 және 2000 тоннаға жуық болатын. Әр кемеде шамамен 200 адам болған деп есептеледі; адам саны белгілі болған он бес қызыл мөрлі кеменің орташасы 236 адамды құрады. Қызыл мөрлі кемелердің стилі мен құрылыс орны әртүрлі болды. Кейбір кемелер, әсіресе Нагасакиде салынғандары, жапондық кемелердің дизайнына қытай және еуропалық техникаларды қолданды. Басқалары тұтқынға алынған қытай джонктары еді. Кейін, Оңтүстік-Шығыс Азия саудасы қалыптасқаннан кейін, көптеген кемелер Сиамдағы Аюттаяда сапалы құрылыс және материалдарға байланысты тапсырыс беріліп, сатып алынды. Кемелерді Суминокура, Араки, Чая және Суэёси сияқты бай сауда отбасылары немесе Суэцугу Хейдзо, Ямада Нагамаса, Уильям Адамс, Ян Йоостен немесе Мураяма Тоан сияқты жеке кәсіпкерлер басқарды. Азияда тауар сатып алуға қажетті қаражат экспедиция басшыларына сапар басына 35%-дан 55%-ға дейін, ал Сиамда 100%-ға дейін пайызбен берілді.

Импорт пен экспорт

Жапон саудагерлері негізінен күміс, алмаз, мыс, қылыштар және басқа да заттарды экспорттады, сондай-ақ қытай жібегін, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азия өнімдерін (мысалы, қант және бұғы терісі) импорттады. Бұрыш пен дәмдеуіштер Жапонияға сирек әкелінетін, себебі жергілікті буддалық сенімдердің басым болуына байланысты адамдар көп ет жемейтін. Оңтүстік-Шығыс Азия порттары жапон және қытай кемелері үшін кездесу орны болды.

Филиппин

1604 және 1624 жылдар аралығында Филиппиндегі Лусонға 50-ге жуық қызыл мөрлі кемелер келгені тіркелген (және 1635 жылы тағы 4 ғана тіркелген). Жапондықтар 1593 жылы Маниланың маңындағы Дилаода өздерінің анклавын құрған, онда 300-ден 400-ге дейін адам болған. 1603 жылы Сангли көтерілісі кезінде олардың саны 1500-ге, ал 1606 жылы 3000-ға жеткен. Францискан монахы Луис Сотело 1600 және 1608 жылдар аралығында Дилао анклавын қолдауға қатысқан. Жапондықтар 1606-1607 жылдары Дилаода испандықтарға қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастырған. 1614 жылы Токугава Иэясу христиан дінін тиым салғаннан кейін олардың саны қайта өсті, сол кезде Доминго Хусто Такаяма басқаратын 300 жапон христиан қашқыны Филиппинге қоныстанды. 16-шы және 17-ші ғасырларда мыңдаған жапон саудагерлері Филиппинге көшіп келіп, жергілікті халыққа сіңіп кеткен. Олар бүгінгі күні Филиппиндегі 200 мың жапон халқының пайда болуына себепкер болды.

Сиам (Таиланд)

Сиамдық "Аюттая патшалығының жылнамалары" 1592 жылы Сиам патшасының қол астындағы 500 жапон әскерінің шабуылдаушы бірма армиясын жеңуге көмектескенін жазған. 1604 және 1635 жылдар аралығында Сиамға 56-ға жуық қызыл мөр басылған кемелер келгені тіркелген. Сиамдағы жапон қауымы жүздеген адамнан тұрған болуы мүмкін, бұл туралы португалдық католик діни қызметкері Антонио Франсиско Кардим айтқан. Ол 1627 жылы Тайландтың Аютая астанасында 400-ге жуық жапон христиандарына қасиетті дұға оқығанын еске алды ("a 400 japões christãos") (Иши Йонео, Көпмәдени Жапония). 1605 жылдың желтоқсан айында Сиам жағалауындағы жапон қарақшылары атақты ағылшын саяхатшысы Джон Дэвисті өлтірді, осылайша жапондықтардың қолынан қаза тапқан алғашқы ағылшыл адам болды. Осы колония саудада белсенді болды, әсіресе, аң терісі мен сапан ағашын Жапонияға экспорттап, жапон күмісі мен жапон қолөнеріне (жапон қылыштары, жапон лак бұйымдары, жоғары сапалы қағаздар) айырбастады. Голландиялықтар оларды Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) сауда монополиясына қарсы тұрғаны үшін атап өтті, себебі Сиам патшасымен жақын байланыста болғандықтан, олар әдетте жалпы өнімнің кем дегенде 50% -ын сатып ала алды, ал қалған, сапасы төмен бөлігін басқа саудагерлерге қалдырды. Жапондық саяхатшы Ямада Нагамаса сол кезеңде өте ықпалды болды және Сиам (Таиланд) патшалығының бір бөлігін басқарды. Осы колонияның Таиландта маңызды әскери рөлі де болды.

Макао

Қытайдың қытай топырағына тиюіне тыйым салынғанмен, жапондық теңізшілер қызыл мөрлі кемелермен қытай жағалауындағы португалдық Макао порты арқылы белгілі бір мөлшерде өтіп отырды. 1608 жылғы 30 қарашада 100-ге жуық жапон самурайлары, катана мен мылтықтарымен қаруланған, губернатор міндетін атқарушы және Жапония сапарының капитаны Андре Пессоа басқаратын португалдық әскерлерімен қақтығысты. Нәтижесінде 50 жапондық қаза тапты. Қалған 50-і оқиғаға өздері кінәлі екенін мойындаған мәлімдемеге қол қойғаннан кейін билік тарапынан босатылды. 1609 жылы Иэясу жапон азаматтарының Макаоға сапарлауына тыйым салды: «Жапондықтардың кемемен Макаоға баруы осы аймаққа зиян келтіретіні анық болғандықтан, бұл практика болашақта қатаң түрде тыйым салынады». (25 шілде 1609, Иэясу Шуинджо, Матеус Леитаоға жіберілді)

Индонезия

Қазіргі Индонезияның (Ява, Дәмдеуіш аралдары) аймақтарында қызыл мөрлі кемелердің көптеп тіркелмеуі мүмкін, бұл алыстығымен және голландтардың тікелей араласуымен байланысты болса керек. Дегенмен, жапон самурайлары осы аймақта голландтарға жұмысқа алынды. Олар 1621 жылы сёгун жапондық жалдамалы әскерлерді жалдауға тыйым салғанға дейін Банда аралдарын ағылшындардан басып алуда және Батавияны қорғауда көзге түсті. 1618 жылы Яваның голланд губернаторы Ян Питерсзуан Коэн Жапониядан 25 жапон самурайын жіберуді сұрады. 1620 жылы голланд деректерінде Батавия бекінісін күшейту үшін Ява аралдарын қоршаған аралдардан 90 жапон самурайының жұмысқа алынғаны көрсетілген. 1623 жылы Амбойна қырғыны кезінде ағылшын Ост-Инд компаниясының 10 ағылшын саудагерімен бірге 9 жапондық жалдамалы әскердің болғаны тіркелді. Олар көрші фабрикадан келген голланд әскерлерімен азаптап өлтірді. (Натаниелдің "Мускат жаңғағы" кітабының 11-тарауына қараңыз.) Осы оқиға ағылшын-голландия соғыстарының басталуына ықпал етті.

Үндістан

Жапондық саяхатшы Тенджику Токубей Ян Юстеннің Қызыл мөр кемесімен Сиам мен Үндістанға барғандығы айтылады. Жапонияға оралған соң Токубей шетелдегі саяхаттары туралы "Тенджику Токай Моногатари" ("Үндістанға саяхаттар туралы әңгімелер") атты эссе жазды, ол Жапонияда кеңінен танымал болды. Оны кейде Жапонияның Марко Полосы деп те атайды.

Басқа бағыттар

Басқа маңызды бағыттарға Кочинхина (74 кеме), Камбоджа (44 кеме), Тайвань (35 кеме) және Вьетнамдағы Аннам (14 кеме) кірді.

Жүйенің соңы

1633–1639 жылдары шогун Токугава Иемцу сакоку саясатын енгізді, ол жапондықтардың шетелге баруына ресми түрде тыйым салды. Бұл қызыл мөрмен таңбаланған сауда сапарларын аяқтады. Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Еуропа елдерімен Жапония арасындағы ресми түрде рұхсат етілген жалғыз серіктес болды.

Уақыт шкаласы

1543 – Португалиялық теңізшілер (олардың арасында Фернао Мендес Пинто болуы мүмкін) Танегасимаға келіп, аркебус әкеледі. 1570 ж. Жапондық қарақшылар Тайваньның бір бөлігін басып алып, Қытайға шабуыл жасайды. 1571 – Гаспар Вилела мен Тристао Ваз да Вейганың қадағалауымен португалдармен сауда үшін Нагасаки порты құрылады. 1577 – Бірінші жапондық кемелер Кочинчинаға (Оңтүстік Вьетнам) сапар жасайды. 1588 ж. Хидэёси вако қарақшылығына тыйым салады. 1592 – Қызыл мөр кемелері туралы алғашқы мәлімет. 1600 ж. Уильям Адамс сәуір айында Жапонияға жетеді. Оливье ван Нуорт желтоқсан айында Филиппинде 110 тонналық жапондық джонкасын кездестіреді. 1604 – Қызыл мөрмен бекітілген алғашқы рұқсат беріледі. 1608 ж. Макаодағы қызыл мөр кемесіне байланысты туған төбелес салдарынан 50 жапон самурайы мен бірнеше португалдық күзетшілері қаза табады, бұл Nossa Senhora da Graça оқиғасына және қызыл мөр кемелерінің Макаоға баруына тыйым салуға әкеледі. 1609 – Голландтар Хирадода сауда кеңсесін ашады. 1613 – Англия Хирадода сауда кеңсесін ашады. – Хасекура Цуненага Еуропаға елшілік сапарымен кетеді. Ол 1620 ж. оралады. 1614 ж. Иезуиттер Жапониядан қуылды. – Уильям Адамс Оңтүстік-Шығыс Азияға қызыл мөр саудасын бастайды. 1615 – Жапон иезуиттері Индокитайда дін таратуды бастайды. 1621 ж. Ян Юостен 10 қызыл мөр кемесін басқарады. 1623 ж. Ямада Нагамаса Сиамнан Жапонияға Сиам патшасы Сонгтамның (พระเจ้าทรงธรรม) елшісімен бірге келеді. 1626 ж. Сиамға оралады. – Ян Юостен Оңтүстік Қытай теңізінде сүңгіп кетеді. 1624 – Жапон иезуиттері Сиамда дін таратуды бастайды. – Испаниямен қарым-қатынас үзіледі. 1628 ж. Ямада Нагамаса Сиамда қайтыс болады. – Аюттаядағы Такаги Сакуемонның (高木作右衛門) қызыл мөр кемесі испан әскери кемесімен жойылды. – Аюттаядағы жапон қонысы сиамдық күштерімен жойылды. 1633 – Индокитайдан оралған 300-400 жапондықтармен Аюттаяда жапон қонысы қайта құрылады. 1634 – Ямада Яхей (山田弥兵衛) Жапониядан Индокитай мен Сиамға сапар жасайды. 1636 – Сакоку саясаты енгізіліп, жапон азаматтарының шетелге баруына немесе шетелден оралуына тыйым салынады.