Джеймс Гэндон: Ирландиядағы неоклассикалық сәулетші

Кіріспе

Британдық сәулетші

Джеймс Гандон (20 ақпан 1743 – 24 желтоқсан 1823) – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Ирландиядағы жұмыстарымен ең танымал болған ағылшын сәулетшісі. Оның ең белгілі туындылары: Дублиндегі Кеден үйі және оны қоршаған Бересфорд-плейс, Төрт сот және Корольдің қонақ үйі, сондай-ақ Лаос округіндегі Эмо сарайы.

Ерте өмір

Гандон 1742 жылғы 20 ақпанда Лондондағы Нью-Бонд көшесінде, француз гугенот босқыны әкесі Питер Гандонның үйінде дүниеге келді. Ол Питер Гандонның (т. 1713), қару жасаушы, және Джейн Бурчаллдың (болжам бойынша, Уинн) жалғыз ұлы болды. 1749 жылдан бастап Шиплидің сурет академиясында білім алып, онда классика, математика, өнер және сәулет өнерін оқыды. Сурет академиясын бітіргеннен кейін, ол сэр Уильям Чемберстің кеңсесінде сәулет өнерін үйренуге жіберілді. Чемберс палладиан сәулетінің неоклассикалық дамуын қолдады, бірақ кейіннен готикалық жаңғыру стилінде де жобалар жасады. Дегенмен, жас Гандонға Чемберстің палладиандық және неоклассикалық идеялары ең көп әсер етті. 1765 жылы Гандон Уильям Чемберстің кеңсесін тастап, жеке тәжірибесін бастады. Оның алғашқы тапсырмасы сэр Сэмюэл Хельердің Вудхаустегі, Уомбурн маңындағы меншігіне қатысты. Гандонның жаңа тәжірибесі сәтті болғанымен, әрқашан шағын болып қалды. Шамамен 1769 жылы ол Дублиндегі жаңа Корольдік биржаны жобалау бойынша архитектуралық бәйгеге қатысты. Жеңіске Томас Кулидің жоспары ие болды. Алайда, Гандонның жобасы екінші орын алды және сол кездегі Еуропаның ірі қалаларының бірі Дублиннің кең ауқымды қайта құрылысын қадағалап отырған саясаткерлердің назарына түсті. Англиядағы келесі жылдары Гандон Нотингемдегі графтық үйдің жобасын жасауға жауапты болды. 1769 және 1771 жылдар аралығында ол Джон Вулфпен бірлесіп Витрувий Британикустың екі қосымша томын жазды, онда Иниго Джонс және Колен Кэмпбелл сияқты сәулетшілердің палладиандық жаңғыру ғимараттарының жоспарлары мен суреттері жинақталған. Англиядағы мансабы барысында ол 1768 жылы Лондон Корольдік академиясының сәулет өнерінен алтын медалін жеңіп алды. 1771 жылы оған «Виннстейдегі театрдың жобасын жасағаны үшін» бес гинея төленді. Сондай-ақ, сэр Уоткин Уильямс Виннге «сәулет өнерінен 36 сабақ бергені үшін» тоғыз гинея төленді. Театр сол жылы сэр Уоткиннің ерекше тойына арналған үлкен ас үйден айналдырылды және 1771 жылдан бастап сэр Уоткин қайтыс болғанға дейін пайдаланылды. Британ кітапханасында театрдың суреті сақталған, ол король Георг III-ге тиесілі спектакльге кіру билеті ретінде қолданылған.

Gandon was born on 20 February 1742 in New Bond Street, London, at the house of his grandfather Peter Gandon, a French Huguenot refugee. He was the only son of Peter Gandon (b. 1713), a gunmaker, and Jane Burchall (possibly née Wynne). From 1749 he was educated at Shipley's Drawing Academy where he studied the classics, mathematics, arts and architecture. On leaving the drawing academy he was articled to study architecture in the office of Sir William Chambers. Chambers was an advocate of the neoclassical evolution of Palladian architecture, although he later made designs in the Gothic Revival style. However, it was Chambers's palladian and neoclassical concepts which most influenced the young Gandon. In 1765, Gandon left William Chambers to begin practice on his own. His first commission was on Sir Samuel Hellier's estate at the Wodehouse, near Wombourne. Gandon's new practice, whilst successful, always remained small. In about 1769 he entered an architectural competition to design the new Royal Exchange in Dublin. The plan eventually chosen was by Thomas Cooley. However, Gandon's design came second and brought him to the attention of the politicians who were overseeing the large scale redevelopment of Dublin, one of the largest cities in Europe at the time. During the following years in England, Gandon was responsible for the design of the County Hall in Nottingham. Between 1769 and 1771, he collaborated with John Woolfe on two additional volumes of Vitruvius Britannicus, a book of plans and drawings of Palladian revival buildings by such architects as Inigo Jones and Colen Campbell. During his English career he was awarded the gold medal for architecture by the Royal Academy, London in 1768. In 1771 he was paid five guineas ″To making of a design of a Theater at Wynnstay″ He was also paid nine guineas for giving ″36 Lessons in Architecture″ to Sir Watkin Williams Wynn. The Theatre was converted from a huge kitchen which had been built for the stupendous Coming of Age Celebrations of Sir Watkin in that year and was used from 1771 until Sir Watkin died. The British Library has a drawing of the Theatre which was used for an admission ticket for a performance which belonged to King George III.

Кедендік үйді жобалау

1780 жылы Гандон Романовтар әулетінің бір мүшесінен Санкт-Петербургте жұмыс істеу туралы шақыруды қабылдамады, бірақ 1781 жылы, 38 жасқа келгенде, ол Ирландияға Лорд Карлоу мен Джон Бересфордтан (Ирландияның кіріс комиссары) Дублиндегі жаңа Кеден үйінің құрылысын бақылау үшін шақыруды қабылдады. Бұл жобаның бастапқы архитекторы Томас Кули қайтыс болды, және Гандон толық бақылауды өз қолына алу үшін таңдалды. Жаңа Кеден үйі Дублин қалалық әкімдігіне және кейбір қала саудагерлеріне ұнамады, олар қала осінің жылжуын, кемелерге арналған орынның жетіспеуін және сол кезде батпақ болған жерге салынуын сынға алды. Ирландия халқы Кеден үйіне және оған байланысты салықтарға соншалықты қарсы болғандықтан, Бересфорд Гандонды елге жасырын түрде кіргізіп, алғашқы үш ай бойы оны өз үйінде жасырып ұстауға мәжбүр болды. Жоба ақырында 200 000 фунт стерлингке аяқталды, бұл сол кездегі өте үлкен сома болатын. Бұл айқын тапсырма Гандонның мансабындағы шешуші кезең болды, ал Дублин Гандонның үйіне айналды, ал оның сәулеті оның өмірінің қалған бөлігі үшін өмірлік мақсатына айналды. Ол Джон Бересфордтың, қаланың дамуын ынталандырған негізгі тұлғаның резиденциясына жақын болу үшін Мекленбург көшесіндегі (қазіргі Теміржол көшесі) үйді иеленді. Гандонның өмірінде Еуропадағы бесінші ірі қалаға айналған қала, Эдвард Ловетт Пирс және Ричард Кассельс бұрыннан қалада танымал болған Палладиандық және неоклассикалық стильдерді ұстандыра отырып, кеңінен кеңейді. Жаңадан құрылған Кең көшелер комиссиясы Гандонды Маунтджой алаңы мен Гардинер көшесі маңында жаңа аристократиялық ауданды жобалауға тартты. Ірі тұрғын үйлердің жаңа классикалық террасалары өзеннің оңтүстігіндегі Колледж Гринде орналасқан, жаңадан салынған және беделді Ирландия Парламентінің мүшелерінің қалалық үйлеріне айналды. Гандон сонымен қатар Лиффи өзені арқылы қаланың солтүстік және оңтүстік бөліктерін байланыстыру үшін Карлайл көпірін (қазіргі О'Коннелл көпірі) жобалады.

In 1780 Gandon declined an invitation from a member of the Romanov family to work in St. Petersburg but in 1781, at the age of 38, he accepted an invitation to Ireland from Lord Carlow and John Beresford (the Revenue Commissioner for Ireland) to supervise the construction of the new Custom House in Dublin. Thomas Cooley, the original architect on that project, had died and Gandon was chosen to assume complete control. The new Custom House was unpopular with Dublin Corporation and some city merchants who complained that it moved the axis of the city, would leave little room for shipping, and it was being built on what at the time was a swamp. It is said that the Irish people were so opposed to the Custom House and its associated taxes that Beresford had to smuggle Gandon into the country and keep him hidden in his own home for the first three months. The project was eventually completed at a cost of £200,000, an enormous sum at the time. This conspicuous commission proved to be the turning point in Gandon's career and Dublin was to become Gandon's home and its architecture his "raison d'etre" for the remainder of his life. He took a house in Mecklenburgh Street (now Railway Street), that he might be near the residence of John Beresford, the main proponent for the development of the city. The city, which in Gandon's lifetime was to grow to become the fifth largest city in Europe, was undergoing vast expansion, mostly following the Palladian and neoclassical designs already popularised in the city by Edward Lovett Pearce and Richard Cassels. The newly formed Wide Streets Commission employed Gandon to design a new aristocratic enclave in the vicinity of Mountjoy Square and Gardiner Street. The new classical terraces of large residences became the Town houses of members of the newly built and imposing Irish Houses of Parliament situated in College Green south of the river. Gandon also designed Carlisle Bridge (now O'Connell Bridge) over the River Liffey to join the north and south areas of the city.

Сын-пікірлер мен бас тарту

Алайда Гандонның жобалары мен тапсырыстарының табысы жеке танымалдығына әсер етпеді: ол жауларынан қатты сынға ұшырады. Кеден үйінің символы ретінде бейнеленген салыққа деген жек көру соншалық, оның авторы болғаны үшін өмір бойындағы еңбегінің құндылығы төмендеді. Тіпті Гандон ғимараттарды өзінің қадірін арттыру үшін жобалап отыр деген де қауесет тарады. 1780 жылдары Төрт соттың салынысы кезінде бір газет күн сайын Гандонды және оның жобаларын айыптаған, қорлаған хаттарды жариялады. Бұл оған деген жек көрушілікті одан әрі күшейтті. Шындығында Гандон Витрувийден Томас Джефферсонға дейінгі сәулетшілердің сенгенін қайта ашты, яғни палладиандық стиль үлкен қоғамдық мәртебеге ие болған қоғамдық ғимараттарды жобалауға өте қолайлы. 1798 жылы Ирландия көшелерінде төңкеріс болды, және танымал емес Гандон асығыс түрде Лондонға қашып кетті. Дублинге оралғанда, ол қаланың өзгергенін көрді. Ұлы даму кезеңін бастаған Ирландия Парламенті жабылды. 1801 жылғы Одақ заңы Ирландияны Лондонның тікелей басқаруына қосты. Англо-ирланд аристократиясы бірінен соң бірі қаладағы әдемі жаңа үйлерін тастап кетті. Осының салдарынан Дублин Еуропаның ірі қалаларының бірі болудан қалып қойды. Гандон 1770 жылдың 26 шілдесінде Элеонор Смулленге үйленді. Олардың бес баласы болды – төрт қызы және бір ұлы, Джеймс. Кейбір дереккөздерде ол Дублинге шақырылғаннан кейін көп ұзамай жесір қалғаны айтылады. Оның өлімі алдында оның беделі қайта қарастырылып жатқан сияқты, себебі оның қабір тасында былай деп жазылған: «Гандонды Лукандағы үйінің маңындағы көршілері мен достары соншалықты құрметтегендіктен, олар ат мінбей, жерлеу күні Драмкондраға 16 шақырым жол жүрді». Оның қайтыс болғаннан кейін Ирландияның күрделі тарихы Гандонның көптеген жұмыстарына, әсіресе интерьерлеріне зақым келтірді. 1921 жылы Тәуелсіздік соғысы кезінде ИРА Кеден үйін өртеп жіберді, және оның бір бөлігі жергілікті әктаспен, бірақ қараңғырақ түсте қайта салынды. 1922 жылы Азамат соғысы кезінде үкіметтік күштер Төрт сотты бомбалады, нәтижесінде ғимараттың бір бөлігі үлкен жарылыстан қирады. Кейін қайта салынғанмен, Гандонның бастапқы жұмыстарының көп бөлігі жоғалып кетті, және бүгінгі күні интерьерін оның алғашқы суреттері арқылы ғана бағалауға болады. Жолды кеңейту және көлік ағынын жеңілдету үшін Төрт соттың қанаттары бір бөлікке дейін қысқартылды. Бұл өзгеріс бастапқы композицияға елеулі зақым келтірді. Дегенмен, оның еңбектерінің іздері бүгінгі күні грузин стиліндегі Дублинде анық көрінеді.

The success of Gandon's designs and commissions were however not reflected in personal popularity: he attracted huge criticism from his enemies. So hated was the taxation symbolised by the Custom House that the stigma of being its creator was to taint the appreciation of his work throughout his lifetime. It was even claimed that Gandon was designing buildings to boost his self esteem. In the 1780s, during the construction of the Four Courts, one broadsheet published daily letters from a correspondent castigating and insulting Gandon and his designs. This further fostered the hate directed against him. In truth Gandon had merely rediscovered what architects from Vitruvius to Thomas Jefferson believed, which was that the Palladian form was eminently suitable for the design of public buildings where huge civic prestige was required. In 1798, revolution broke out on the streets of Ireland and Gandon, an unpopular figure, hurriedly fled to London. On returning to Dublin he found a much changed city. The Irish Houses of Parliament, which had inspired the great period of development, were closed. The 1801 Act of Union had placed Ireland directly under rule from London. One by one the Anglo Irish aristocracy left their fine new town houses in the city. As a direct result Dublin declined from being one of the great cities of Europe. Gandon had married Eleanor Smullen on 26 July 1770. They had five children, four daughters and a son, James. Some sources state he was widowed shortly after his invitation to Dublin, It seems that already by the time of his death his reputation was undergoing a re evaluation, for his tomb stone reads: – "Such was the respect in which Gandon was held by his neighbours and friends from around his home in Lucan that they refused carriages and walked the 16 miles to and from Drumcondra on the day of his funeral." In the years since his death, Ireland's troubled history has resulted in destruction and damage to much of Gandon's work, especially his interiors. The Custom House was burnt down in 1921 by the IRA during the War of Independence and parts of it were rebuilt using a darker shade of native limestone. The Four Courts was shelled by government forces during the Civil War in 1922 and partly destroyed by a huge explosion. Even though it was later rebuilt, much of Gandon's original work is gone and the interior can today only be appreciated from his original drawings. The wings to the Four Courts were shortened by one bay, in order to widen the roadway, and to permit more lanes of traffic. This alteration seriously damages the original composition. Yet despite this, the stamp of his work is still clearly visible in Georgian Dublin today.