Кіріспе

Еммаустың шайқасы шамамен б.з.д. 165 жылы қыркүйек айында Яһуда Маккавей (Judah Maccabee) басқарған Яһудалық көтерілісшілер мен генералдар Горгия, Дорименнің ұлы Птолемей және Никанор басқаратын Селевкид империясының әскерлері арасында Маккавейлер көтерілісі кезінде болды. Шайқасты Маккабейлер жеңіске жетті, олар түнде жорықтап, көптеген әскерлер болмағанда Селевкид лагеріне күтпеген шабуыл жасады. Жеңіске жеткен Маккабейлер грек лагерін тонап, құнды заттар мен, мүмкін, олардың мақсатына жете беруге көмектесетін қару-жарақтарды алды.

Негізгі дереккөздер

Еммаустың шайқасы 1 Мақабилер (Мақабилер 3:38–4:25 (NRSV)), 2 Мақабилер (Мақабилер 8:8–8:36 (NRSV)) және Иосиф Флавийдің «Иудейлердің ежелгі тарихы» кітабының 12-ші кітабында баяндалған. Әдетте, 1 Мақабилер кітабындағы мәліметтер шайқас пен көтерілісшіл әскер туралы толыққандырақ сипаттама береді, ал автор тіпті осы шайқастың куәгері болған болуы мүмкін. 2 Мақабилер кітабындағы сипаттама Селевкид әскерлері мен командирлерін дәлірек көрсетеді, бірақ шайқасқа берілген сипаттамасы көбінесе моральдық сабақтарға және Юда мен Маққабейлердің адалдығын көрсетуге бағытталған.

Өмірбаян

165 жылғы жаздың аясында Антиох IV Епифан өзінің империясының батыс бөлігінен әскер жинап, Вавилон мен Парсыдағы шығыс сатрапияларына жорыққа шықты. Ол онда біраз уақыт болып, қарсылық көрсеткен билеушілерді ауыстыру немесе олармен шайқасу, өсіп келе жатқан Парфия империясының шабуылын тоқтату және астанаға салық түсімін қалпына келтіруді жоспарлады. Антиох V болашақта таққа отыратын жас ұлын тәрбиелеуді және Селевкидтердің астанасы Антиохияны басқаруды Лисияға тапсырды. Мүмкін, Менелайдың өтінішімен Лисия Доримен ұлы Птолемей (Коэле-Сирия және Финикияның стратегиясы) басшылығымен грекшіл яһудилердің үстемдік құрған тобына көмек көрсету және Яһуда басқарған ауылдық көтерілісшілерді басып тастау үшін әскер жіберді. Птолемеймен бірге Горгия мен Никанор да командирлер ретінде болды. 2 Маккавейлер кітабында Селевкидтердің генералдарының бірі Никанордың әскерді пайдаланып яһудилерді құлға айналдырып, оларды сату арқылы Рим Республикасына Селевкидтердің 2000 таланттық қарызын төлеуге ниеттенгені де айтылады.

Шайқас

Селевкидтер Еммаус қаласын өздерінің базалық лагері етіп белгіледі. Еммаус Аялон аңғарының шығыс жиегінде және Яһудеяның батыс шекарасында орналасқан; ол Яһудея тауларына көптеген жолдармен және жақсы сумен қол жеткізуге мүмкіндік беретін орналасқан жер еді, бұл оны күш көрсету үшін тамаша базаға айналдырды. Еммаустың өзі көбінесе тегіс болды, бұл кавалерияны пайдалануға мүмкіндік берді және төбелі жерлерден бүлікшілерге ешқандай артықшылық бермеді. Яһуда Маккабейдің лагері Иерусалимнің солтүстігіндегі Миспа қаласында орналасқан еді. Горгия оның әскерінің жиналған жеріне шабуыл жасауды жоспарлаған; Яһуда оның орны туралы ақпараттың таралуын қасақана қамтамасыз еткен болуы мүмкін, айқын рәсімдер мен ғұрыптарды орындау арқылы. Яһуданың барлаушылары мен тыңшылары Горгияның оның лагеріне қарсы әскерді басқарып келе жатқанын және яһуди бүлікшілерін түнгі шабуылмен таңқалдыруды жоспарлап отырғанын білді. Яһуда Миспада өткізілген діни рәсімде әскерінің рухын көтеріп, оларды қасақана азайтуы мүмкін. Ол Екеуіміздің кітабындағы талаптарды қолданып, кейбір әскерлеріне лагерьті тастап кетуді бұйырды: мысалы, егер олар үйленуге міндеттенген болса. Кейбір ғалымдар бұл талаптың тарихи емес екеніне және оқиғаның дұрыстығын нығайту үшін қосылғанына сенеді; ал басқалары бұл үзіндінің тарихи екенін және Яһуданың кішкентай күштің жылдамдығын қасақана жақтағанын, ал кімді алып тастау керектігі туралы Киелі кітаптағы талаптарды моральдық рухты көтеру үшін пайдаланғанын болжайды. 2 Маккабейлер кітабында яһуди күшінің жалпы саны 6000 адам болғаны айтылса, 1 Маккабейлер кітабында шабуылға 3000 сарбаз қатысқандығы көрсетілген. Шын мәнінде алға жылжыған бүлікшілер таңертең Еммаудағы дайын емес Селевкид лагеріне келіп жетті. Яһуданың әскері түнгі жорықта онымен бірге келген шамамен 3000 адамнан тұрды және қылыштар мен қалқандармен қаруланған жеңіл жаяу әскерден құралған, бұл дәуірдегі пелтасттарға ұқсас болуы мүмкін. Селевкидтер өз лагерін бекіткен, мүмкін, қоршаумен және шабуыл туралы ең болмағанда ескерту беру үшін барлаушыларды орнатқан. Алайда, Горгиямен бірге көптеген сарбаздар болмады, ал басқалары әлі де ұйықтаған немесе дайын емес еді. Яһуди бүлікшілері қорқыту және рухты көтеру үшін бұрыштарын соғып, таңқалған лагерьге шабуыл жасап, оларды оңтүстік-батысқа қарай, Идумеяға қарай шегінуге мәжбүр етті. Горгия Еммаусқа оралғанда, оның лагері қирағанын көрді. Маккавейлер өздерінің санын жасыру үшін және Горгияның күштерін соғысқа қосылудан тоқтату үшін от жақты. Горгия базасы қирағаннан кейін шайқасқа түспеді, ол жағалау жазықтарына кетті. Маккабейлер лагерьті тонап, алтын мен күміс алды. Бірінші дереккөздерде тікелей жазылмағанымен, олар Селевкидтердің тастап кеткен қаруларын да алған болуы керек: бүлікшілер жақсырақ жабдықтарды қалаған болар еді және бүлікшілердің кейінгі шайқастарда жақсырақ жабдықталғаны туралы хабарлар бар. Бұл шайқастың нәтижесі өте маңызды болды. Аполлоний мен Серонға қарсы өткен екі алғашқы қақтығыс кішкентай жасақтарға қарсы болған сияқты. Осы жеңіспен Маккабейлер Селевкид әскерлерінің үлкен санына қарсы тұра алатынын және күрделі жоспарлар мен тактикалық амалдар жасай алатынын дәлелдеді. Бұл кезеңде көптеген көтерілістер болды, бірақ олардың көпшілігі тез басылды; Маккабейлердің тұрақтылығы Хасмоней патшалығының тәуелсіздігіне жол ашты.

Талдау

1 Мақаптардағы шайқас суреттемесі, әдетте, сенімді деп есептеледі. Дегенмен, ғалымдар оның шайқасты бейнелеуінің басқа да аспектілеріне қатысты пікірталас тудырып отыр. Маккабейлік көтерілістің көптеген шайқастарында болғандай, 1 және 2 Мақаптардың авторлары мен көтерілісшілер Селевкид әскерлерінің санын шамадан тыс үлкейтіп көрсеткені саналады. Ірі әскерлерді жеңу көтерілісшілердің рухын көтеруге қолайлы әңгімелер жасады. 1 Мақаптар кітабында Горгияның лагерьтен бөлінген күші 5000 әскер, 1000 атты әскер және Яһудаға шабуыл жасау жорығында оған жетекшілік ету үшін Акрадан келген грекшіл яһудилерден тұрғаны айтылады. Бірақ мұндай күш Бет-Хоронның тар жолымен жүргізілетін күтпеген шабуыл үшін тым ауыр болар еді, ал Селевкидтердің бүкіл империясының батыс жартысында бар болғаны 5000 атты әскері болған. 1 Мақаптардың кейбір кейінгі қолжазбаларында көтерілісшілердің шайқаста "қалқан, найза, тас және қару-жарақ" жетіспегендігі туралы қосымша мәліметтер келтіріледі; мұның материалды көшіріп жазған белгісіз жазушының қосымшасы болуы мүмкін және тарихи шындыққа сай келмейді. Яһуданың 1 Мақаптар кітабындағы сөздері мен дұғалары тарихшының еркін туындысы ретінде қарастырылады, олар Геллендік тарихшылар дәстүрімен, мәтінді әдеби ету үшін мұндай диалогты ойлап табу немесе қайта жазу үшін жасалған нақты стенограмма емес. Эммаус шайқасында Яһуданың сөйлеген сөзі жағдайға сәйкес келмейді: 1 Мақаптар оған көтерілісшілер базалық лагерьге шабуыл жасамас бұрын сөйлегенін айтады. Бірақ күтпеген шабуыл кезінде уақыт аса маңызды; көзге түскеннен кейін кез келген кешігу қорғаушыларға оянуға, қару-жарақ киюге және бекініске дайындалуға көбірек уақыт береді. Егер Яһуда қандай да бір сөздер айтса немесе арнайы нұсқаулар берсе, онда олар бір күн бұрын Миспада өткен рәсім кезінде айтылған болар еді.