Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1927 жылы жарық көрген Дж. В. Даннның кітабы
1927 book by J. W. Dunne
Музыкадағы сериализм
Serialism in music
«Уақытпен тәжірибе» – британдық солдат, авиациялық инженер және философ Дж. В. Даннның (1875–1949) алдын ала көру арқылы болжамдық түстері және ол кейін «сериализм» деп атаған уақыт теориясы туралы кітабы. 1927 жылдың наурыз айында алғаш рет жарық көрген бұл кітап кеңінен танылды. Оны ғылыми қауымдастық пен философтар қабылдамаса да, ол содан бері көркем әдебиетке үлкен әсер етіп келеді. Данн төрт жалғасын жариялады: «Сериалдық әлем» (1934), «Жаңа өлместік» (1938), «Ешбір нәрсе өлмейді» (1940) және «Шаруалар?» (1955).
An Experiment with Time is a book by the British soldier, aeronautical engineer and philosopher J. W. Dunne (1875–1949) about his precognitive dreams and a theory of time which he later called "Serialism". First published in March 1927, the book was widely read. Although never accepted by mainstream scientists or philosophers, it has influenced imaginative literature ever since. Dunne published four sequels: The Serial Universe (1934), The New Immortality (1938), Nothing Dies (1940) and Intrusions? (1955).
Шолу
"Уақытпен тәжірибе" кітабы екі негізгі тақырыпты қарастырады. Кітаптың бірінші бөлігінде бірнеше болжамды түстер сипатталады, олардың көпшілігі Дуннның өзі басынан өткен. Оның негізгі қорытындысы – мұндай болжамды көріністер арман көрген адамның болашақтағы жеке тәжірибесін болжайды, жалпы оқиғаларды емес. Екінші бөлігінде оларды түсіндіруге бағытталған теория дамытылады. Дунннің бастапқы тұсы – ғылым "қазіргі" сәтті сипаттамайды деген байқау. Қазіргі ғылым физикалық уақытты төртінші өлшем ретінде сипаттайды, ал Дунннің аргументі төменгі өлшемде өтуімізді өлшеу үшін уақыттың шексіз жоғары өлшемдеріне әкелді. Әр деңгейде сананың жоғары деңгейі болды. Бұл тізбектің соңында жоғары бақылаушы тұрды. Дунннің пікірінше, ояу күйдегі назарымыз қазіргі сәттен тысқарыны көруге кедергі келтіреді, ал түс көру кезінде бұл назар әлсірейіп, біз уақыт жолымыздың көбірек бөлігін еске түсіре аламыз. Бұл болашағымыздың фрагменттерінің өткеніміздің фрагменттерімен немесе естеліктерімен араласып, болжамды түстерде пайда болуына мүмкіндік береді. Басқа да салдары бар – дежа-ву құбылысы және өлімнен кейінгі өмірдің болуы.
An Experiment with Time discusses two main topics. The first half of the book describes a number of precognitive dreams, most of which Dunne himself had experienced. His key conclusion was that such precognitive visions foresee future personal experiences by the dreamer and not more general events. The second half develops a theory to try and explain them. Dunne's starting point is the observation that the moment of "now" is not described by science. Contemporary science described physical time as a fourth dimension and Dunne's argument led to an endless sequence of higher dimensions of time to measure our passage through the dimension below. Accompanying each level was a higher level of consciousness. At the end of the chain was a supreme ultimate observer. According to Dunne, our wakeful attention prevents us from seeing beyond the present moment, whilst when dreaming that attention fades and we gain the ability to recall more of our timeline. This allows fragments of our future to appear in pre cognitive dreams, mixed in with fragments or memories of our past. Other consequences include the phenomenon known as deja vu and the existence of life after death.
Түстер мен эксперимент
Дунн мидың функциясы туралы талқылаудан кейін ми-мұң параллельдігін түсіндіріп, субъективті тәжірибе мәселесін атап өтті, ол көп жағдайда өзі көрген алдын ала түс туралы анекдоттық есептер берді. Алғашқы рет ол 1898 жылы түсіне кіргенде, сағатының дәл уақытында тоқтағанын көрді. Кейінгі түстер бірнеше үлкен апаттарды алдын ала болжаған сияқты: Мартиникадағы жанартаудың атқылауы, Париждегі фабриканың өртенуі және Шотландиядағы Форт теміржол көпіріне жақындаған бөгеттен Flying Scotsman экспресс пойызының сығанақтауы. Дунн осы түстердің мәнін қалай түсінуге тырысқанын айтады, олар өз болашағынан болатын оқиғаларды алдын ала көрсетті деген тұжырымға жетіп, апаттың өзін алдын ала көрудің орнына газеттегі апат туралы оқиды. Осыны дәлелдеу үшін ол кітапқа атау берген эксперимент жасады. Ол төсек жанында жазба қағазы сақтап, оянғаннан кейін бірден көрген түстерінің бәрін жазып, кейін қайталап, оларды өміріндегі кейінгі оқиғалармен салыстыратын. Ол кейбір достарын да осындай тәжірибе жасауға көндірді, сонымен қатар өзі де гипнагогиялық күйге жақындаған оянған кездегі армандармен тәжірибе жүргізді. Нәтижелерге сүйене отырып, ол мұндай алдын ала танымдық фрагменттердің арманда жиі кездесетінін, тіпті олар өткен естеліктермен бірдей араласып кеткенін, сондықтан оларды алдын ала көрген оқиғадан кейін ғана анықтау қиын екенін көрсетті. Ол армандаған ақыл-ойының, ояу кезінде болғандай, қазіргі уақытта толығымен тартылмайтынын, бірақ өткен және болашақтағы оқиғаларды бірдей оңайлықпен түсіне алатынын сенді. Бұл теория оның 9 жасында болған медбикемен болған оқиғаға негізделген. Ол бала сол мәселені ойлап, уақыт – өткен күн, бүгін және ертең сияқты сәттер ме, әлде біз қазіргі сәт ретінде сезінген олардың арасындағы сапар ма деп сұрады. Кез келген жауап оның қолынан келмеді, бірақ байқау сериализмнің негізін құрады. Жаңа ғана жарияланған жалпы салыстырмалылық теориясы сипаттаған тұрақты кеңістіктегі уақыт пейзажында бақылаушы физикалық уақыт бағытында жүретін уақыт сызығы бойымен t1 жүріп өтеді. Кванттық механика да, аз дамыған жағдайда болса да, жаңадан пайда болған ғылым болды. Салыстырмалылық теориясы да, кванттық механика да бақылаушының кеңістіктегі орнын түсіндіруді ұсынбады, бірақ екеуі де оны айналасындағы физикалық теорияны дамыту үшін қажет етті. Философиялық проблемалар осы қатаң негіздің жоқтығынан туындады. Теория бұл мәселені уақыт деңгейінің жоғары деңгейін, t2-ні ұсыну арқылы шешеді, онда біздің санамыз оның t1-дегі уақыт сызығы бойынша саяхаттауын сезінеді. Физикалық мидың өзі тек t1 мекендейді, t2 мекендеу үшін екінші деңгейдегі ақыл қажет және осы деңгейде бақылаушы сананы сезінеді. Алайда, Дунн өзінің логикасы t2 бойынша ұқсас қиындыққа әкелгенін анықтады, өйткені t2 кезеңіндегі бірінен соң бірі келетін оқиғалар арасындағы өту модельге енгізілмеген. Бұл t3 одан да жоғары деңгейге әкелді, онда үшінші деңгейдегі бақылаушы t2 оқиғаларының массасын ғана емес, сол тәжірибелердің t2 өтуін және т.б. уақыт өлшемдері мен бақылаушылардың шексіз регрессімен тәжірибе жасай алады, бұл теорияға оның атын береді. Дунн біздің өлгенде t1-дегі тек біздің физикалық тұлғамыз ғана өледі және біздің жоғары тұлғамыз дүниенің сыртында болады деп болжады. Сондықтан саналы жандарымыздың осылай өлуге механизмі жоқ, олар өлімсіз.
Following a discussion of brain function in which Dunne expounds mind brain parallelism and highlights the problem of subjective experience, he gives anecdotal accounts of precognitive dreams which, for the most part, he himself had experienced. The first he records occurred in 1898, in which he dreamed of his watch stopping at an exact time before waking up and finding that it had in fact done so. Later dreams appeared to foretell several major disasters; a volcanic eruption in Martinique, a factory fire in Paris, and the derailing of the Flying Scotsman express train from the embankment approaching the Forth Railway Bridge in Scotland. Dunne tells how he sought to make sense of these dreams, coming slowly to the conclusion that they foresaw events from his own future, such as reading a newspaper account of a disaster rather than foreseeing the disaster itself. In order to try and prove this to his satisfaction, he developed the experiment which gives the book its title. He kept a notepad by his bedside and wrote down details of any dreams immediately on waking, then later went back and compared them to subsequent events in his life. He also persuaded some friends to try the same experiment, as well as experimenting on himself with waking reveries approaching a hypnagogic state. Based on the results, he claimed that they demonstrated that such precognitive fragments were common in dreams, even that they were mixed up in equal occurrence with past memories, and therefore they were difficult to identify until after the event they foresaw. He believed that the dreaming mind was not drawn wholly to the present, as it was during wakefulness, but was able to perceive events in its past and future with equal facility. The theory harks back to an experience with his nurse when he was nine years old. Already thinking about the problem, the boy asked her if Time was the moments like yesterday, today and tomorrow, or was it the travelling between them that we experience as the present moment? Any answer was beyond her, but the observation formed the basis of Serialism. Within the fixed spacetime landscape described by the recently published theory of general relativity, an observer travels along a timeline running in the direction of physical time, t1. Quantum mechanics was also a newly emerging science, though in a less developed state. Neither relativity nor quantum mechanics offered any explanation of the observer's place in spacetime, but both required it in order to develop the physical theory around it. The philosophical problems raised by this lack of rigorous foundation were already beginning to be recognised. The theory resolves the issue by proposing a higher dimension of Time, t2, in which our consciousness experiences its travelling along the timeline in t1. The physical brain itself inhabits only t1, requiring a second level of mind to inhabit t2 and it is at this level that the observer experiences consciousness. However, Dunne found that his logic led to a similar difficulty with t2 in that the passage between successive events in t2 was not included in the model. This led to an even higher t3 in which a third level observer could experience not just the mass of events in t2 but the passage of those experiences in t2, and so on in the infinite regress of time dimensions and observers which gives the theory its name. Dunne suggested that when we die, it is only our physical selves in t1 who die and that our higher selves are outside of mundane time. Our conscious selves therefore have no mechanism to die in the same kind of way and are effectively immortal.
Баспа тарихы
"Уақытпен тәжірибе" алғаш рет 1927 жылғы наурыз айында A & C Black баспасында жарық көрді. Дунн оны жаңартуды жалғастырды және оның өмірінде көптеген жаңа басылымдар мен қайта басылымдар жарияланды. Блэк 1929 жылы екінші басылымын шығарды, оған редакторлық түсініктемелер мен Артур Эддингтонның 1928 жылғы хатынан алынған үзінді қосылды. Содан кейін Дунн баспагерін Faber & Faber-ге ауыстырып, олармен қарым-қатынасын жалғастырды. Үшінші басылымға маңызды жаңа материал қосылып, 1932 жылы Faber баспасынан шықты; бұл және одан кейінгі басылымдар АҚШ-та Macmillan баспасында жарық көрді. Оның тікелей қатысқан соңғы нұсқасы 1948 жылы "қайта басылым" ретінде жарияланды. Faber кемінде 1973 жылға дейін жұмсақ мұқабалы басылымдарды шығаруын жалғастырды, ал кейіннен басқа да басылымдар пайда болды.
An Experiment with Time was first published by A & C Black in March 1927. Dunne continued to update it and many new editions and impressions were published over his lifetime. Black brought out a 1929 second edition, prefaced with editorial notes and an extract from a 1928 letter from Arthur Eddington. Dunne then changed publisher to Faber & Faber, with whom he would remain. The third edition incorporated major new material and was published by Faber's in 1932; this and subsequent editions were published in the US by Macmillan. The final version which he had a hand in was published as a "reprint" in 1948. Faber continued printing paperback editions until at least 1973, and others have appeared since.
Академиялық
Ғылыми және ғылыми ойлы қауымның бастапқы реакциясы көбінесе оң болды. Nature журналы Хайман Левидің шолуын жариялады. Олар Дуннның салмақты және рационалды зерттеуші екенін, ғылыми тәсілмен жұмыс істеуге барынша күш салуда екенін мойындады. Егер оның уақыт және сана туралы идеялары рас болса, кітабы шынымен революциялық болатынын да қабылдады. Дегенмен, армандық болжамның болуына қатысты пікірлер әртүрлі болды, ал оның шексіз регрессиясы шамалы даулы және логикалық қате деп танылды. Физик және парапсихолог Г.Н.М.Тиррелл мынадай түсіндірді:
Initial reactions from the scientific and scientifically minded community were broadly positive. Nature carried a review by Hyman Levy. They accepted that Dunne was a sober and rational investigator who was doing his best to take a scientific approach. They acknowledged that if his ideas about time and consciousness were true then his book would be truly revolutionary. However opinions differed over the existence of dream precognition, while his infinite regress was almost universally judged to be logically flawed and incorrect. Physicist and parapsychologist G. N. M. Tyrrell explained:
Дж.В.Данн өзінің «Уақытпен тәжірибе» кітабында болжамды түсіндіру үшін көп өлшемді схеманы ұсынады және осы схеманы кейінгі басылымдарда одан әрі дамытты. Бірақ, профессор Брод көрсеткендей, бұл шексіз өлшемдердің қажеті жоқ, ал уақыттың мәселесі – болу мәселесі, яғни болашақтан қазіргі уақытқа оқиғалардың өтуі олармен түсіндірілмейді және автордың қолында қалған күйінде қалады. Кейінгі басылымдар да назар аударуға лайық болды. 1981 жылы 1934 жылғы (үшінші) басылымның жаңа нұсқасы жарық көрді. Соңғы (1948) басылым 1981 жылы физик және парапсихолог Рассел Таргтың кіріспесімен қайта басылды. «New Scientist» журналында оны «нағыз классика» деп сипаттады. Басым ғылыми пікір Дуннның қызықты жазушы болғанымен, армандық болжам немесе бірнеше уақыт өлшемдерінің ғылыми дәлелі жоқ екенін, ал оның аргументтері көндірмейтінін көрсетеді.
Mr. J. W. Dunne, in his book, An Experiment with Time, introduces a multidimensional scheme in an attempt to explain precognition and he has further developed this scheme in later publications. But, as Professor Broad has shown, these unlimited dimensions are unnecessary, and the true problem of time—the problem of becoming, or the passage of events from future through present to past, is not explained by them but is still left on the author's hands at the end. Later editions continued to receive attention. In 1981 a new impression of the 1934 (third) edition was published with an introduction by the writer and broadcaster Brian Inglis. The last (1948) edition was reprinted in 1981 with an introduction by the physicist and parapsychologist Russell Targ. A review of it in New Scientist described it as a "definitive classic". Mainstream scientific opinion remains that, while Dunne was an entertaining writer, there is no scientific evidence for either dream precognition or more than one time dimension and his arguments do not convince.
Халықтық
"Уақытпен тәжірибе" жақсы танылып, көп талқыланды. Оны оқымау қоғамда "ерекшелік белгісі" саналды. Хорхе Луис Борхес 1940 жылы "El Tiempo di J. W. Dunne" ("Уақыт және Дж. У. Данн") деген шағын эссе жазды, ал Дж. Б. Пристли өз зерттеуінде "Адам және уақыт" (1964) еңбегінде оны түсінікті етіп баяндады. Қызығушылық бүгінге дейін сақталып келеді, мысалы, Гари Лакман 2022 жылы Данннің сериялық уақыт теориясы туралы әңгімеледі.
An Experiment with Time became well known and was widely discussed. Not to have read him became a "mark of singularity" in society. Jorge Luis Borges wrote a short essay, "El Tiempo di J. W. Dunne" (Time and J. W. Dunne) in 1940. and J. B. Priestley gave an accessible account in his study Man and Time (1964). Interest remains today, with for example Gary Lachman discussing Dunne's Serialism in 2022.
Жалғасы
"Уақытпен тәжірибе" кітабының жаңа басылымдарын шығарудан бөлек, Дунн Сериалдық теорияның әртүрлі жақтарын зерттейтін жалғауларын жариялады. "Сериялық ғалам" (1934) кітабы оның қазіргі физикамен, яғни салыстырмалылық теориясы мен кванттық механикамен байланысын қарастырды. "Жаңа өлместік" (1938) және "Ешнәрсе өлмейді" (1940) Сериалдық теорияның метафизикалық аспектілерін, әсіресе өлместік мәселесін зерттеді. "Ішкі әсерлер?" (1955) кітабында оның көптеген болжамды түстеріндегі періштелік көріністер мен дауыстар туралы жеке өмірінен алынған әңгімелер жазылған. Ол 1949 жылы қайтыс болғанда кітап толыққан жоқ еді; ол отбасының көмегімен аяқталды және кейін бірнеше жылдан соң жарияланды. Ол өзін рухани медиум деп есептегенін көрсетті. Ол бұл материалды "Уақытпен тәжірибе" кітабына жазбауды қасады, себебі ол оның теориясының ғылыми тұрғыдан қабылдануына кедергі келтіруі мүмкін деп ойлады.
Besides issuing new editions of An Experiment with Time, Dunne published sequels exploring different aspects of Serialism. The Serial Universe (1934) examined its relation to contemporary physics in relativity and quantum mechanics. The New Immortality (1938) and Nothing Dies (1940) explored the metaphysical aspect of Serialism, especially in relation to immortality. Intrusions? (1955) contained autobiographical accounts of the angelic visions and voices which had accompanied many of his precognitive dreams. It was incomplete at the time of his death in 1949; it was completed with the help of his family and finally published some years later. It revealed that he believed himself to be a spiritual medium. He had deliberately chosen to leave this material out of An Experiment with Time as he judged that it would have affected the scientific reception of his theory.
Әдебиетке әсері
"Уақытпен тәжірибе" кітабының танымалдылығы, одан кейін көптеген авторлардың оны және оның идеяларын көркем әдеби шығармаларында сілтеу жасауында көрінді. Ол "сүбәсіз сол [соғыс аралық] жылдардың шығармашылық атмосферасын қалыптастыруға көмектесті". Алғашқы және ең маңызды жазушылардың бірі Дж. Б. Пристли болды, ол Дунннің идеяларын үш "Уақыт пьесасында" пайдаланды: "Уақыт және Конвейлер", "Қауіпті бұрыш" және "Инспектор шақырады". Льюис "Соңғы шайқас" кітабының соңында, "Нарния жылнамаларының" соңғы әңгімесінде бейнелеген өмірден кейінгі өмірдегі сериализмнің бейнелерін қолданды. Оның идеяларын, сюжеттік немесе әдеби құрал ретінде пайдаланған басқа маңызды замандас жазушылар: Джон Бьючан ("Кертеңгедегі саңылау"), Джеймс Хилтон ("Кездейсоқ орақ"), оның ескі досы Х. Г. Уэллс ("Браунлоудың газетінің ерекше тарихы" және "Болашақтың пішіні"), Грэм Грин ("Аю босады") және Румер Годден ("Уақыт фугасы"). Т. С. Элиот, Джеймс Джойс және Фланн О'Брайен сияқты әдеби тұлғалар да оның ықпалында болды. Жазушы Владимир Набоков 1964 жылы Дунннің нұсқауларымен өзінің армандық тәжірибесін жүргізіп, ол оның келесі романдарына, әсіресе "Ада немесе Ардор: Отбасылық хроникаға" зор әсер етті.
The popularity of An Experiment with Time was reflected in the many authors who subsequently referenced him and his ideas in literary works of fiction. He "undoubtedly helped to form something of the imaginative climate of those [interwar] years". One of the first and most significant writers was J. B. Priestley, who used Dunne's ideas in three of his "Time plays": Time and the Conways, Dangerous Corner, and An Inspector Calls. Lewis used the imagery of serialism in the afterlife he depicted at the end of The Last Battle, the closing tale in the Chronicles of Narnia. Other important contemporary writers who used his ideas, whether as a narrative or literary device, included John Buchan (The Gap in the Curtain), James Hilton (Random Harvest), his old friend H. G. Wells (The Queer Story of Brownlow’s Newspaper and The Shape of Things to Come), Graham Greene (The Bear Fell Free) and Rumer Godden (A Fugue in Time). Literary figures less overtly influenced included T. S. Eliot, James Joyce and Flann O'Brien. The writer Vladimir Nabokov undertook his own dream experiment in 1964, following Dunne's instructions, and it strongly influenced his subsequent novels, especially Ada or Ardor: A Family Chronicle.