Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лексикостатистика мақсатындағы ұғымдардың жинағы.
Compilation of concepts primarily for the purposes of lexicostatistics
Свадеш тізімі (/s//w//ɑː//d//ɛ//ʃ/) – лексикостатистика мақсатындағы шартты түрде әмбебап ұғымдардың жинағы. Свадеш тізімінің түрлі тілдерге аударылуы зерттеушілерге сол тілдердің байланысын сандық түрде анықтауға мүмкіндік береді. Свадеш тізімі лингвист Моррис Свадештің есімімен аталады. Ол лексикостатистикада (тілдердің генеалогиялық туыстығын сандық бағалау) және глоттохронологияда (тілдердің даму жылдамдығын анықтау) қолданылады. Бірнеше тізімдердің болуына байланысты, кейбір авторлар "Свадеш тізімдері" деп те атайды.
The Swadesh list ('/s//w//ɑː//d//ɛ//ʃ/) is a compilation of tentatively universal concepts for the purposes of lexicostatistics. Translations of the Swadesh list into a set of languages allow researchers to quantify the interrelatedness of those languages. The Swadesh list is named after linguist Morris Swadesh. It is used in lexicostatistics (the quantitative assessment of the genealogical relatedness of languages) and glottochronology (the dating of language divergence). Because there are several different lists, some authors also refer to "Swadesh lists".
Версиялар мен авторлар
Моррис Свадеш өзінің тізімінің бірнеше нұсқасын жасады. Ол 215 мағынадан тұратын тізіммен бастады (қателік салдарынан мақалада бұл тізім 225 мағыналы деп қате көрсетілген), оны Салиш Спокан Калиспел тілі үшін 165 сөзге дейін қысқартты. 1952 жылы ол 215 мағынадан тұратын тізімді жариялады, оның ішінде 16 мағынаны түсініксіз немесе әмбебап емес деп алып тастауды ұсынды, сондай-ақ 200 сөз санына жету үшін бір мағына қосылды. 1955 жылы ол былай деп жазды: "Тізімді түбегейлі қысқарту – жалғыз шешім сияқты, өйткені сапа санмен кем түспейді. Жаңа тізімнің де кемшіліктері бар, бірақ олар салыстырмалы түрде аз және жеңіл". Шағын түзетулерден кейін соңғы 100 сөздік тізім 1971 және 1972 жылдары, оның қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Лексикостатистикалық тест тізімдерінің басқа нұсқалары Роберт Лис (1953), Джон А. Реа (1958:145f), Делл Хаймс (1960:6), Э. Кросс (1964, 241 ұғыммен), В. Дж. Самарин (1967:220f), Д. Уилсон (1969, 57 мағынамен), Лионель Бендер (1969), Р. Л. Освальд (1971), Винфред П. Леман (1984:35f), Д. Ринг (1992, әртүрлі нұсқалар), Сергей Старостин (1984, әртүрлі нұсқалар), Уильям С. Я. Ван (1994), М. Лор (2000, 18 тілде 128 мағына), Б. Кесслер (2002) және тағы да басқалармен жарияланды. Концептикон жобасы, Тілдік байланысты деректер (CLLD) жобасының платформасында орналасқан, әртүрлі тілдік аймақтар мен кезеңдердегі әртүрлі концептілік тізімдерді (классикалық Свадеш тізімдері де оның ішінде) жинақтайды және қазіргі уақытта 240 түрлі концептілік тізімді қамтиды. Исидор Дьеннің (1992, 95 тілдік нұсқаның 200 мағынасы) нұсқасы интернетте жиі қолданылады және кеңінен таралған. 2010 жылдан бері Майкл Данн басқаратын команда бұл тізімді жаңартуға және жетілдіруге тырысып келеді.
Morris Swadesh created several versions of his list. He started with a list of 215 meanings (falsely introduced as a list of 225 meanings in the paper due to a spelling error), which he reduced to 165 words for the Salish Spokane Kalispel language. In 1952, he published a list of 215 meanings, of which he suggested the removal of 16 for being unclear or not universal, with one added to arrive at 200 words. In 1955, he wrote, "The only solution appears to be a drastic weeding out of the list, in the realization that quality is at least as important as quantity. Even the new list has defects, but they are relatively mild and few in number." After minor corrections, the final 100 word list was published posthumously in 1971 and 1972. Other versions of lexicostatistical test lists were published e. g. by Robert Lees (1953), John A. Rea (1958:145f), Dell Hymes (1960:6), E. Cross (1964 with 241 concepts), W. J. Samarin (1967:220f), D. Wilson (1969 with 57 meanings), Lionel Bender (1969), R. L. Oswald (1971), Winfred P. Lehmann (1984:35f), D. Ringe (1992, passim, different versions), Sergei Starostin (1984, passim, different versions), William S Y. Wang (1994), M. Lohr (2000, 128 meanings in 18 languages). B. Kessler (2002), and many others. The Concepticon, a project hosted at the Cross Linguistic Linked Data (CLLD) project, collects various concept lists (including classical Swadesh lists) across different linguistic areas and times, currently listing 240 different concept lists. Frequently used and widely available on the internet, is the version by Isidore Dyen (1992, 200 meanings of 95 language variants). Since 2010, a team around Michael Dunn has tried to update and enhance that list.
Принцип
Бастапқыда, Свадеш тізімдеріндегі сөздер мүмкіндігінше көп тілде олардың әмбебаптығы мен мәдени тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін, олардың "тұрақтылығына" қарамастан таңдалған. Дегенмен, тіл өзгерісі кезінде "әмбебап" лексикалық тізімнің тұрақтылығы және осы фактінің глоттохронология мақсатында қолданылуы мүмкіндігі Мариса Лор (1999, 2000) сияқты көптеген авторлар тарапынан талданды. Свадеш тізімін Моррис Свадеш өзінің сезімталдығы негізінде жасады. Долгопольский тізімі (1964) немесе Лейпциг-Жакарта тізімі (2009) сияқты соңғы ұқсас тізімдер көптеген түрлі тілдерден алынған жүйелі деректерге негізделген, бірақ олар әлі күнге дейін Свадеш тізімідей кеңінен танымал емес және қолданылмайды.
In origin, the words in the Swadesh lists were chosen for their universal, culturally independent availability in as many languages as possible, regardless of their "stability". Nevertheless, the stability of the resulting list of "universal" vocabulary under language change and the potential use of this fact for purposes of glottochronology have been analyzed by numerous authors, including Marisa Lohr 1999, 2000. The Swadesh list was put together by Morris Swadesh on the basis of his intuition. Similar more recent lists, such as the Dolgopolsky list (1964) or the Leipzig–Jakarta list (2009), are based on systematic data from many different languages, but they are not yet as widely known nor as widely used as the Swadesh list.
Лексикостатистикада және глоттохронологияда қолдану
Лексикостатистикалық тест тізімдері лексикостатистикада тілдердің кіші топтарын анықтауға, ал глоттохронологияда "тілдердің тармақталу нүктелерінің мерзімін анықтауға" қолданылады. Тізімдегі туыс сөздерді анықтау (және олардың санын санау) қиын міндет, және көбінесе пікір таласына түседі, себебі туыс сөздер міндетті түрде ұқсас болмайды, ал туыс сөздерді тану тиісті тілдердің дыбыс заңдарын білуді қажет етеді.
Lexicostatistical test lists are used in lexicostatistics to define subgroupings of languages, and in glottochronology to "provide dates for branching points in the tree". The task of defining (and counting the number) of cognate words in the list is far from trivial, and often is subject to dispute, because cognates do not necessarily look similar, and recognition of cognates presupposes knowledge of the sound laws of the respective languages.
Swadesh 207 тізімі
Қазіргі таңда ең көп қолданылатын тізім – Swadesh 1952 жылғы тізімнен бейімделген Swadesh 207 сөздік тізімі. Палистоның «Индоевропа тілдерінің Swadesh сөздік тізімі» еңбегінде осы форматтағы жүздеген Swadesh тізімдерін кездестіруге болады.
The most used list nowadays is the Swadesh 207 word list, adapted from Swadesh 1952. and in Palisto's "Swadesh Word List of Indo European languages", hundreds of Swadesh lists in this form can be found.
Қысқа тізімдер
Свадэш–Яхонтов тізімі – 1960 жылдар шамасында орыс тіл білімі маманы Сергей Яхонтов ерекше тұрақты деп ұсынған Свадэш тізімінің 35 сөзден тұратын іріктемесі, бірақ тізім 1991 жылы ғана ресми жарияланды. Оны Сергей Старостин сияқты тіл білімі мамандары лексикостатистикада пайдаланған. Swadesh нөмірлерімен олар:
The Swadesh–Yakhontov list is a 35 word subset of the Swadesh list posited as especially stable by Russian linguist Sergei Yakhontov around the 1960s, although the list was only officially published in 1991. It has been used in lexicostatistics by linguists such as Sergei Starostin. With their Swadesh numbers, they are:
Holman et al. (2008) Қытай диалектілері арасындағы қатынастарды анықтауда Свадэш–Яхонтов тізімі бастапқы Свадэш 100 тізімінен гөрі аз дәл екенін анықтады. Бұдан әрі, олар тағы бір (40 сөзден тұратын) тізімнің (сонымен қатар ASJP тізімі деп белгілі) Свадэш 100 тізімімен бірдей дәлдікте екенін көрсетті. Дегенмен, олар тілдер арасындағы сақталуын салыстыру арқылы сөздердің салыстырмалы тұрақтылығын есептеді. Олар Ескі және Жаңа дүниедегі тілдер отбасылары арасында статистикалық тұрғыдан маңызды айырмашылықты таба алмады. Swadesh нөмірлерімен және салыстырмалы тұрақтылығымен реттелген Swadesh 100 тізімі төменде келтірілген (Holman et al., Қосымша. 40 сөз тізіміндегі сөздер жұлдызшамен белгіленген):
Holman et al. (2008) found that in identifying the relationships between Chinese dialects the Swadesh–Yakhontov list was less accurate than the original Swadesh 100 list. Further they found that a different (40 word) list (also known as the ASJP list) was just as accurate as the Swadesh 100 list. However, they calculated the relative stability of the words by comparing retentions between languages in established language families. They found no statistically significant difference in the correlations in the families of the Old versus the New World. The ranked Swadesh 100 list, with Swadesh numbers and relative stability, is as follows (Holman et al., Appendix. Asterisked words appear on the 40 word list):
Ым тілдері
Вьетнам және Таиландтың қол тілдерін зерттеген лингвист Джеймс Вудвард сөйлеу тілдеріне қолданылатын дәстүрлі Свадеш тізімінің қол тілдері үшін қолайсыз екенін байқады. Свадеш тізімі, себебі ол жалқы есімдер мен дене мүшелері сияқты көрсеткіштік белгілерге байланысты, қол тілдері арасындағы байланыстарды арттырып көрсетеді. Түзетулер енгізілген тізім мынадай, көбінесе әліпбилік тәртіппен:
In studying the sign languages of Vietnam and Thailand, linguist James Woodward noted that the traditional Swadesh list applied to spoken languages was unsuited for sign languages. The Swadesh list results in overestimation of the relationships between sign languages, due to indexical signs such as pronouns and parts of the body. The modified list is as follows, in largely alphabetical order: