Кіріспе

Конкистадор, саяхатшы
Юкатан түбегін алғаш ашқан еуропалық

Франсиско Эрнандес де Кордоба (фɾanˈθisko eɾˈnandeθ ðe ˈkoɾðoβa; Кордобада туған – 1517 жылы Санкти Спиритуста қайтыс болған) – испан конкистадоры, тарихқа 1517 жылы бастаған, апатқа ұшыраған жорығымен әйгілі. Осы жорық барысында Юкатан түбегі туралы алғашқы еуропалық мәліметтер жинақталды.

1517 экспедиция

Ертедегі колониялық Кубадағы 110-ға жуық наразы испан қоныс аударушыларымен бірге Эрнандес де Кордова губернатор Диего Веласкес де Куэльярдан жаңа жерлер мен пайдалы ресурстарды іздеу үшін экспедиция ұйымдастыруға рұқсат сұрады. Бұл рұқсат шарттар бойынша келіссөздерден кейін берілді. Эрнандес де Кордова басқаруымен үш кемеден тұратын экспедиция 1517 жылдың 8 ақпанында Сантьяго-де-Куба портынан Мексиканың оңтүстік жағалауларын зерттеу үшін аттанды. Басты навигатор – Антон де Аламинос, ол бұл аймақтың көрнекті теңізшісі және Христофор Колумбтың алғашқы сапарларына қатысқан болатын; қалған екі кеменің навигаторлары – Хуан Альварес және Камачо де Триана. Осы экспедиция барысында Эрнандестің көптеген адамы қаза тапты, олардың көпшілігі Шампотон қаласының жанындағы Майя әскерімен болған шайқаста қаза болды. Ол өзі де жараланып, Кубаға оралғаннан кейін бірнеше күннен соң қайтыс болды. Берналь Диас дель Кастильо экспедиция мүшесі болды және саяхаты туралы жазды. Бұл еуропалықтардың Америкадағы "дамыған өркениет" деп санаған, мықты құрылыстармен және күрделі әлеуметтік құрылыммен алғашқы кездесуі болды, оны ескі әлеммен теңестірді. Сондай-ақ, олар осы жаңа жерде алтын болатынына сенімді болды. Кордованың Юкатанды зерттеуден бұрынғы өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Испаниядан шыққан ол 1517 жылы Кубада тұрған, яғни ол аралды бағындыруға қатысқан. Ол сонымен қатар бай болды, өйткені ол жер иелігіне ие болды, оның ішінде туған қаласы да бар еді, және Мексикаға экспедициясын қаржылады.

Ернандестің экспедициясының шығу тегі

Берналь Диас дель Кастильо – Эрнандес де Кордова сапары туралы ең толық мәлімет беретін жылнамашы; ол сонымен қатар бүкіл процеске куә болған адамның жалғыз бірінші тұлғадағы баяны. Сондай-ақ, Берналь жылнамасында жобаның бастамашысы болғанын айтады, сонымен бірге тағы жүзге жуық испандықтар "өздерін жұмыспен қамтуы керек" деді. Бұл сарбаздар мен авантюристтер Кубаның жаңа қоныстанған аумағында үш жылдан бері тұрып, олардың көпшілігі де губернатор Педрариас Давила басшылығымен Кастилья-дель-Оро (Терра-Фирме, қазіргі Панама) колониясынан көшіп келді; олар "айтуға тұрарлық ештеңе жасамағанына" шағымданады. Берналь Диас дель Кастильоның баяндауынан, мүмкін, баяндаушының өзі жасыруға тырысқандықтан, жобаның бастапқы мақсаты индейлерді құл ретінде ұстап алу болды деп болжауға болады. Кубаның ауыл шаруашылығы жерлерін немесе кендерін өңдеу үшін қолжетімді жұмыс күшін ұлғайту немесе ауыстыру үшін, сондай-ақ аралда тұратын испандықтар, өздерінің жерлерін пайдалану үшін индейлер болмағандықтан, хасендадос ретінде орналасу үшін. Берналь алдымен Кастилья-дель-Орода тұратын басқа 110 тыныштанбайтын испандықтар сияқты Педрариастан Кубаға саяхаттауға рұқсат сұрағанын және Педрариас оған ерікті түрде рұқсат бергенін айтады, өйткені Терра-Фирмеде "жаулап алуға ештеңе жоқ, бәрі бейбіт болды, Педрариастың күйеу баласы Васко Нунес де Балбоа оны жаулап алды". Бұл испандықтар Кастилья-дель-Ородан Кубаға губернатор Диего Веласкеске (Берналь Диас-дель-Кастильоның туысы) келіп, "бізге индейлерді берсе" деп уәде сұрады. Үндістерге жасалған уәдеге сілтеме жасағаннан кейін бірден Берналь былай деп жазады: "Үш жыл өткеннен кейін [ ] және біз айтуға тұрарлық бір нәрсе жасамадық, Дариеннен келген 110 испандықтар және Куба аралында индейлері жоқ" – бұл индейлердің жоқтығына тағы да сілтеме, олар "Франциско Эрнандес де Кордова деп аталатын [ ] және ол осы аралда [Куба] индейлердің ауылы бар бай адам екендігі туралы" өздерін жұмыспен қамту үшін жаңа жерлерді ашу және оларды пайдалану жөніндегі кәсібімізді жалғастыру үшін бірігуге шешім қабылдады. Берналь Диас дель Кастильо көп қайталанған индейлердің жобаға қатысы бар екенін жасыруға тырыспайды, бірақ Сальвадор де Мадариага сияқты авторлар мақсат әлдеқайда асыл болды деп қорытындылауға тырысады, "өздерімізді ашу, жұмыспен қамту және айтуға лайық нәрселер жасау". Бірақ, сонымен қатар, губернатор Диего Веласкес өзі жобаға қатысуды қалады және қайық салуға ақша берді, "біз үш қайықпен Куба аралы мен Гондурас арасындағы кейбір кішкентай аралдарға баруымыз керек, олар қазір Лос-Гуанакс [Гуанахес] аралдары деп аталады, және біз қару-жарақпен барып, сол аралдардан келген индейлерді құл ретінде пайдалану үшін қайықтарды толтыруымыз керек" (осында Берналь Веласкеске қарсы esclavos, "құлдар" сөзін қолданады, ал бұрын Веласкес оған уәде берген индейлер туралы айтудан аулақ болған). Жылнамашы Веласкестің бұл ниетін бірден жоққа шығарды: "біз оған оның айтқандары еркіндіктегі адамдарды құлға айналдыруға Құдайдың да, патшаның да бұйрығы емес екенін айттық". Берналға сенсек, губернатор бұл жалғандықты мойындап, қайыққа ақша берген. Бернальдың индейлерді ұрлау мәселесін саяхаттың мүмкін мақсаты ретінде қарастыратын белгісіз және тіпті қарама-қайшылықты бағалау үшін, оның жаулап алу тарихын осы оқиғалар болғаннан кейін елу жыл өткен соң жазғанын және оның мақсаты, кем дегенде, оның қызметі мен оның сарбаздарының Корольдік мойындауын алу болды. Осы жағдайда оның бұл іс бастапқыда құлдық экспедициясы болғандығын нақты айтуы қиын болар еді. Оның бұрынғы замандастарының көбі бұған қарағанда жасырын: Ла Рика Вилла де ла Вера Круздың полиция қызметкері мен қала басшылары королева Жоанна мен император Карл V (Испанияның Карл I) -ге жіберген хатта Кортестің капитандары Эрнандестің экспедициясының шығу тегі туралы былай деп баяндады: "Сіздің патшалықтарыңыздың атынан испандықтар мекендейтін аралдарда, испандықтар мекендемейтін аралдарға индейлерді шақырып, олардың қызметтерін алу үшін [яғни олардың мәжбүрлі еңбегін алу үшін] жоғарыда аталған [Франциско Фернандес де Кордоба және оның серіктестері Лоп Очоа де Каикедо мен Кристо Морантемен бірге] екі қайық пен бригатын жіберді. Олар осы аралдардан индейлерді Фернандина аралына әкелетіндерін айтты, және біз [Диего Веласкес] флоттың төр...

Испандықтардың Юкатан жерін зерттеуі: Үлкен Каир

Олар Гуанахес аралдарындағы үндістерді іздеп жүр ме, жоқ па, 1517 жылдың 8 ақпанында екі әскери кеме мен бригантинда, 100-ден астам адамнан тұратын экипажбен Гаванадан шықты. Экспедицияның капитаны – Франсиско Эрнандес де Кордова, ұшқышы – Палостан шыққан Антон де Аламинос. Камачо де Триана (аты Севильядан екенін көрсетеді) және Жоан Альварес де Уэльва (қараша атты "эль манкильо", ол бір мүшесінен айырылғанын білдіреді) қалған екі кемені басқарды. 20 ақпанға дейін олар "Фернандина аралы" (Куба) жағалауымен жүрді. Сан-Антонио мүйісіне жеткенде, олар ашық теңізге шықты. Бернальдің айтуынша, кемелерге қауіп төндіретіндей күшті екі күн мен түндік қатты дауыл болды, және бұл жағдайда экспедицияның мақсаты туралы күмәнді күшейтті, себебі дауылдан кейін олар өз орналасқан жерін білмейтін болды. Содан кейін 21 күн бойы ауа райы жақсы және теңіз тыныш болды, одан кейін олар жағалауға жақын жерде, кемелерден көрінетін, Америкада еуропалықтар көрген алғашқы ірі елді мекенді, мықты салынған ғимараттарды көрді. Испандықтар, христиан емес, дамыған барлық нәрседе мұсылмандарды еске түсіріп, Америкада алғаш рет тапқан бұл қаланы "El gran Cairo" деп атады, ал кейіннен пирамидаларды немесе басқа да діни ғимараттарды "мешіттер" деп атады. "Бұл жер әлі ашылмаған еді, кемелерден біз жағалаудан шамамен алты шақырым қашықтықта орналасқан үлкен қаланы көре алдық, және Кубада немесе Испаньолада мұндай үлкенін көрмегендіктен, оны Ұлы Каир деп атадық". Бұл сәтті Юкатанның, тіпті "Мексиканың" ашылуы деп санау орынды, егер "Мексика" терминін қазіргі мемлекеттің шекараларының мағынасында қолданса, бірақ Эрнандестің экспедициясы Юкатанға аяқ басқан алғашқы испандар емес еді. 1511 жылы Диего де Никуэса флотының кемесі, Испанияға қайтып келе жатқанда, Юкатан жағалауында сүңгіп кетті, және оның бір бөлігі құтқарылды. Ернандестің әскері "El gran Cairo" деп атаған кезде, сол кемеден аман қалған екі теңізші, Джеронимо де Агилар мен Гонсало Герреро Кампече аймағында тұрып, жергілікті майя тілінде сөйлеген, ал Гонсало Герреро тіпті жергілікті қауымдастықтың басшысы болған сияқты. Бұл Эрнандестің ашқандығының құнын кемсітпейді: ашқандығының құны кеме апаты емес, ерікті әрекет болуы керек деп талап етуге болады; Никуэсаның кемесінен аман қалғандар, майя тұтқындары құрбандыққа шалмаған немесе өлімге дейін жұмыс істемеген, құлдыққа түскен. Жағаға жақын жерде тегіс суда бекінуге болатынын анықтау үшін екі кеме алдымен жүріп өтті. Берналь 1517 жылдың 4 наурызында Юкатан үндістерімен алғашқы кездесуді айтады, олар сол кемелерге он үлкен каноэде (пирога деп аталды), желкендер мен ескектерді пайдаланып келді. Олар белгілермен түсіністікке келіп, алғашқы аудармашылар Джулиан мен Мелхиор осы экспедиция арқылы алынды, үндістер әрқашан "күлімсіреп, достықпен" испандарға ертең жаңа келгендерді құрлыққа жеткізу үшін тағы да пирогалар келетінін хабарлады.

Юкатанның ықтимал этимологиясы және Катошедің ықтимал этимологиясы

Бұл сәтте үндістер испандық кемелерге жақындап, осы мақсатта жасалған жасыл бұрандалар мен басқа да ұсақ-түйектерді қабылдады, бұл Эрнандестің тобы үндістермен азаматтық қарым-қатынаста болған, тіпті осы бейбітшілік белгілері үндістер тарапынан жалған болды. 4 наурыздағы бұл байланыс Юкатан мен Катош атауларының пайда болуына себеп болуы мүмкін, олардың таңғажайып және қызықты тарихы – мүмкін, шындыққа ұқсамайтындай қызықты – жиі айтылады. Тарих немесе аңыз болсын, испандықтар үндістерден жаңадан ашылған жердің атын сұрады және «Мен сіздің айтқаныңызды түсінбеймін», «Бұл біздің үйлеріміз» деген жауаптарды естігенде, олар естігеніне негізделген жер аттарын берді: Юкатан, яғни «Мен сені түсінбеймін» дегенді білдіретін бүкіл «провинция» (немесе арал, олар ойлағандай), және Каточе, яғни «біздің үйлеріміз» дегенді білдіретін қоныс және олар түскен жаға. Фрай Диего де Ланда өзінің «Юкатан нәрселері туралы баяндама» еңбегінің екінші тарауын «Бұл провинцияның атының этимологиясы. Оның орналасуы» тақырыбына арнады және онда Катоше котохтан, «біздің үйлеріміз, біздің отанымыз» дегенді растайды, бірақ Юкатанның «Мен түсінбеймін» дегенді білдіретінін растамайды. Соңында Берналь Диас дель Кастильо да мәселені көтерді. Ол Катоше этимологиясын «біздің үйлеріміз» деп растайды, бірақ Юкатан үшін «Мен түсінбеймін» дегеннен де таңғажайып түсінік береді. Оның айтуынша, Катоше шайқасында тұтқынға алынған үндістер Джулиан мен Мелхиор Кубада испандықтармен алғашқы әңгімелесулерінде, онда Диего Веласкес қатысты, нан туралы айтқан. Испандықтар өздерінің нанының «юка» (кассава) нанынан жасалғанын түсіндірді, майя үндістері өздерінің нанының «тлати» деп аталғанын түсіндірді, ал осы әңгіме барысында «юка» (майя сөзі емес, кариб сөзі) және «тлати» сөздерін қайталаудан испандықтар олардың жерлерінің атын үйретуді көздегенін қате түсінді: Юка тан. «Мен түсінбеймін» әңгімесін бірінші болып айтқан Фрай Торибио де Бенавенте, әйгілі Мотолиния болуы мүмкін, ол «Жаңа Испанияның үндістерінің тарихы» (1541 жыл шамасында жазылған) үшінші кітабының 8-тарауының соңында былай дейді: «өйткені сол жағалаудағы үндістермен сөйлескенде, испандықтар үндістерден сұрағанда: Tectetán, Tectetán, яғни: Мен сені түсінбеймін, мен сені түсінбеймін: христиандар сөзді бұрмалап, үндістердің не айтқысы келгенін түсінбей: Юкатан – бұл елдің аты; және сол жердегі жердің мүйісі де солай аталды, олар оны Коточ мүйісі деп атады, ал Коточ сол тілде үй дегенді білдіреді». Осыған ұқсас нұсқаны Франсиско Лопес де Гомара Кортестің өмірбаянында он бір жылдан кейін жазды. Алайда, 16 ғасырдағы юкатек тілінде осы дыбысталуға жақын туыс сөз жоқ (бірақ t'an немесе t'aan – «тіл, сөйлеу» деген майя түбірі кең таралған); сонымен қатар, бұл түбір Chontal сөзінен шыққандығы айтылды. yokatan «тіл» немесе тіл қолданылатын аймақ дегенді білдіреді. Анекдот өте тартымды болғандықтан, Юкатанның этимологиясы туралы бұл оқиға (мен бірге дәл параллель, бірақ сенімсіз, кенгуру кейбір австралиялық аборигеннің «Мен сұрақты түсінбеймін» деген сөзінен шыққан оқиға) жиі қайталанады.

Катоше шайқасы, Юкатан "астралын" зерттеу, Лазароның (Кампече) ашылуы

Келесі күні уәде етілгендей, жергілікті тұрғындар испандарды құрлыққа көшіру үшін көбірек каноэмен оралды. Олар жағалаудың жергілікті тұрғындармен толы екендігін және соған байланысты қону қауіпті болуы мүмкін екенін байқады. Дегенмен, олар өздерінің достық қабылдаушысы, Эль-гран-Кайроның басшысы (cacique) сұрағандай, жағаға түсті, бірақ сақтық шарасы ретінде өздерінің қайықтарын да пайдаланып, бірден жаппай түсуді шешті. Сондай-ақ, олар өздерін арбалеттермен және мылтықтармен (escopetas) қаруланғандай көрінді; "он бес арбалет және он мылтық", егер Берналь Диас дель Кастильоның есімдегісі дәл болса. Испаниялықтардың қорқулары тез арада расталды. Басшы қалаға жақындаған испандарға тұзақ қойып, оларды күтіп отырды. Оларға көптеген үндістерлер штықтармен, қалқандармен, слінгтермен (Берналь слінгтерді айтады; Диего де Ланда Юкатан үндістерінің слінгтерді білмейтінін жоққа шығарады; ол олардың оң қолымен тас лақтырғанын, ал сол қолымен бағытталғанын айтады; бірақ слінг Мезоамериканың басқа бөліктерінде де белгілі болды, және тас лақтырылғандардың куәлігіне сенуге болады), садақтан атылған жебелермен және мақтадан жасалған қару-жарақтармен шабуыл жасады. Испаниялықтардың қару-жарағының тиімділігі – қылыштар, арбалеттер және мылтықтар – ғана көптеген үндістерді қашуға мәжбүр етті және испандарға экспедицияның алғашқы жарақаттарын алып, қайта жүзуге мүмкіндік берді. Каточе шайқасында болашақ оқиғаларға үлкен әсер ететін екі оқиға болды. Біріншісі – екі үндіні тұтқындап, испандық кемелерге қайтару. Кейіннен Рим-католик дініне шомылдырылып, Джулианилло және Мелхорехо (англисше Julián және Melchior) аттарын алған бұл адамдар Грихалваның келесі экспедициясында испандықтар үшін алғашқы майя тілінің аудармашылары болды. Екіншісі – топтың дін қызметкері Гонсалестің, капелланының, қызығушылығы мен батылдығынан туындады. Ол сарбаздармен бірге қонып, пирамиданы және бірнеше адоратиоларды зерттеуге және тонауға кірісті, ал оның серіктері өмірлерін сақтауға тырысты. Гонсалес майялық мүсіндерді бірінші рет көрді және өзімен бірге "алтынның жартысын, ал қалғанын мыс" алып кетті, бұл экспедиция оралған кезде Кубалық испандардың ашкөздігін оятуға жеткілікті болды. Бұл шайқаста кем дегенде екі сарбаз жарақаттарынан қаза тапты. Кемелерге оралған Антон де Аламинос баяу және сақтықпен жүзуді талап етті, күндіз ғана қозғала отырып, өйткені Юкатан арал екеніне сенімді болды. Саяхатшылардың ең үлкен қиындығы – кемеде ауыз судың жетіспеушілігі болды. Су қоймалары, бөшкелер мен құмыралар ұзақ сапарларға қажетті сапаға сай емес еді ("біз жақсыларын сатып алуға тым кедей едік", - деп ренжіді Берналь); бөшкелер үнемі суды жоғалтып, оны жаңа күйінде ұстай алмады, сондықтан де Кордованың кемелері өздерінің қорын жағада толтыруға тиіс болды. Испаниялықтар бұл аймақта тұщы сулы өзендердің жоқ екенін байқаған. Катоше шайқасынан он бес күн өткен соң, экспедиция су ыдыстарын толтыру үшін Лассаро деп аталатын майя ауылының жанында қонды (олардың қону күніндегі Сент-Лазарь жексенбісі бойынша; "Оның дұрыс үнді аты Кампече", - деп түсіндірді Берналь). Бұл жолы да оларға бейбіт көрінген үндістер жақындады, ал енді күдікпен қараған испандықтар өздерінің қоныстанған әскерлеріне күшті күзет қойды. Бір кезде жергілікті үндістер бір сөзді қайталап айтты, бұл сөз испандарға (Бернальдің айтуынша) жұмбақ болды: "кастильян". Бұл қызықты оқиғаны испандықтар кейін де Никуэзаның 1511 жылғы бақытсыз флотының кеме апатына ұшыраған саяхатшыларының болуымен түсіндірді. Де Кордобаның адамдары білместен, аман қалған екі адам, Джеронимо де Агилар мен Гонсало Герреро, қазіргі жерден бірнеше күндік жол қашықтықта тұратын. Испаниялықтар бұл екі адам туралы екі жылдан кейін, Ернан Кортес экспедициясына дейін білмеді. Испандықтар индейлер өздерін таза сумен қамтамасыз ететін, ал келушілер өздерінің бөшкелері мен құмыраларын толтыратын, берік салынған құдықты тапты. Үндістер, тағы да мейірімді түрде, оларды өз ауылдарына алып келді, онда олар тағы да берік құрылыстар мен көптеген мүсіндерді көре алды (Берналь қабырғалардағы жыландардың суреттеріне сілтеме жасайды, бұл Мезоамерикаға тән). Олар алғашқы діни қызметкерлерімен де кездесті, олардың ақ көйлектері мен адам қанымен сіңген ұзын шаштары болды; бұл үндістердің достық мінез-құлқының соңы болды: олар көптеген жауынгерлерді шақырып, оларға құрғақ қамысты өртеп жіберуге бұйырды, испандарға егер олар от сөнгенше кетпесе, шабуыл жасалатынын ескертті. Эрнандестің адамдары ыдыстарын сумен толтырып, үндістер шабуыл жасамас бұрын қайықтарға қайтуды шешті, Кампешенің табылуын қауіпсіз қалдырды.

Шампотон Потончан және "Зұлым шайқастың жағалауы"

Олар алты күн бойы жақсы ауа райында, тағы төрт күн дауылда жүріп, кемелерін қиратуға айналдырды. Контейнерлердің жағдайы нашар болғандықтан, олардың жақсы су қоры тағы да таусылып кетті. Енді қиын жағдайға тап болған олар, Берналь кейде Potonchán, ал кейде қазіргі Champotón деп атаған жерде су жинау үшін тоқтады, онда сол аттас өзен теңізбен қосылады. Құмыраларды толтырғаннан кейін, олардың айналасында үлкен үндістер жиналғанын көрді. Олар түнді құрлықта, үлкен сақтықпен және сергек күшпен өткізді. Бұл жолы испандықтар Лазаро Кампешедегідей қашпауға шешім қабылдады: оларға су қажет болды, ал үндістердің кедергісімен болатын кез келген шегініс шабуылдан да қауіпті көрінді. Олар қалып, күресуге шешім қабылдады, бірақ нәтиже олар үшін жаман болды: таң атқанда, олардың саны айтарлықтай көп екені анық болды (Бернальдың айтуынша, үш жүзден бірі), ал шайқас басталғаннан кейін Берналь сексен испандық жарақат алғанын айтады. Экспедицияның бастапқы саны шамамен жүзге жуық екенін ескерсек, бұл экспедиция сол сәтте құлауға жақын екенін көрсетеді. Көп ұзамай олар үндістердің әскері үнемі жаңа күшпен толықтырылып жатқанын байқады, ал жақсы қылыштар, арбалеттер мен мылтықтар оларды алғашқыда таң қалдырса, енді олар таңғалуын жеңіп, испандықтардан белгілі бір қашықтықты сақтады. Конкистадорлар жақын арада "басшы" немесе "капитан" деген мағынаны білген "Калахуни" деп айқай салғанда, үндістер Эрнандес де Кордобаға ерекше аяусыздықпен шабуыл жасады, ол он екі жебеден жарақат алды. Испандықтар қарсыластарының адамдарды тірі ұстауға деген құлшынысын да білді: екеуі тұтқынға алынып, әлбетте, кейін құрбандыққа шалынды; біреуінің аты Алонсо Бото екенін білеміз, ал екіншісі туралы Берналь ол "ескі португал" екенін айтады. Ақырында, тек бір испандық сарбазы зардап шекпеген, капитан дерлік есінен танып, үндістердің агрессиясы күшейген кезде, олардың жалғыз құтылу жолы жақын фаланга құрып, қоршаудан шығып, қайықтарға қарай жүру екенін шешті, су құмыраларын қалдырып, кемелерге қайту. Бақытымызға орай, үндістер қайықтарды алып кетуге немесе оларды қолдануға жарамсыз етуге тырыспады, олар оңай жасай алатын еді. Кері шегінетін қайықтарға садақ, тас және найзамен шабуыл жасағанда, олар салмағы мен соққысымен тепе-теңдігіне кедергі келтіруге тырысты және кейбір испандықтарды суға лақтырып жіберді. Эрнандестің адамдарының аман қалғандары тез арада кемелеріне жетуі керек болды, жартылай жүзіп, қайықтардың жиегіне ілініп, бірақ ақырында ең аз сусымалы қайық оларды тауып алып, қауіпсіз жерге жеткізді. Испандықтар 57 серігінен айырылды, оның ішінде екеуі тірідей ұсталды. Аман қалғандар ауыр жарақат алды, тек Беррио есімді сарбаз ғана таңқаларлықтай зардап шекпеді. Келесі күндері бесеуі қайтыс болды, денелері теңізге көмілді. Испандықтар бұл жерді "La Costa de Mala Pelea" деп атады, яғни "жаман шайқастың жағалауы", және бұл атау көп жылдар бойы карталарда сақталды.

Құс, Флорида арқылы қайтып

Экспедицияшылар бастапқыда қонуға себеп болған тұщы сусыз кемелерге қайтып келді. Сонымен қатар, олардың экипажының саны елуден астам адамға азайды, олардың көпшілігі теңізшілер еді, ал көптеген ауыр жарақат алғандардың болуы үш кемені басқаруды мүмкін емес етті. Олар ең аз сусымалы кемені бөлді, оның желкендерін, якорьларын және кабельдерін қалған екі кемеге таратып, теңізде өртеп жіберді. Шөлдеу сезімі көтере бастады. Берналь олардың "аузы мен тілдері жарылғанын" және үлкен аллигаторлардың көптігіне байланысты Эль Эстеро де лос Лагартос деп атаған жердегі кермек су ішуге мәжбүр болған сарбаздардың үмітсіздігін жазды. Ұшқыштар Аламинос, Камачо және Альварес, Аламинос ұсынысымен, тікелей Кубаға барудың орнына Флоридаға қарай жүзуге шешім қабылдады. Аламинос Флориданы Хуан Понсе де Леонмен бірге барған кездерін еске түсірді және бұл ең қауіпсіз бағыт деп ойлады, бірақ Флоридаға келгеннен кейін серіктеріне жергілікті үндістердің қатігездігі туралы ескертті. Оқиға кезінде су іздеуге шыққан жиырма адам – олардың ішінде Берналь мен ұшқыш Аламинос – жергілікті тұрғындардың шабуылына ұшырады, бірақ бұл жолы жеңіске жетті, алайда Берналь саяхаттың үшінші жарақатын алды, ал Аламинос мойнына жебе ілді. Шампотоннан ешқандай зардапсыз қашып шыққан жалғыз сарбаз – күзетші Беррио жоғалып кетті. Бірақ қалғандары қайыққа оралып, ақырында қайықта қалғандардың азаптарын басу үшін жаңа су әкелді, бірақ олардың бірі (Бернальдің сөзіне сүйенсек) соншалықты көп ішкендіктен, ісіп, бірнеше күннен кейін қайтыс болды. Енді таза сумен олар қалған екі кемеде Гаванаға бет алды, бірақ қиындықтарсыз емес – кемелер тозып, су жинап алды, ал кейбір бүлікші теңізшілер насостарды іске қосудан бас тартты. Олар саяхатын аяқтап, Каренас (Гавана) портына жетті. Франсиско Эрнандес де Кордова Кубаға жақын жерге жетті, бірақ өлімге әкелетін жарақаттарынан азап шегіп, портқа жеткеннен кейін бірнеше күн ішінде үш теңізшімен бірге көз жұмды.

Испандықтардың Юкатанға келуінің салдары

1517 жылы наурыз айында «Эль Гран Кайро» қаласын табу, сөзсіз, испандықтардың Американың жергілікті халқын қабылдауындағы маңызды кезең болды: оған дейін ештеңе Марко Полоның баяндарына, немесе Катайды болжаған Колумбтың уәделеріне, тіпті әр мүйіс пен өзеннен кейін орналасқан жұмаққа ұқсаған жоқ. Кейінірек ацтектер мен инкалар мәдениеттерімен болған кездесулерге қарағанда, «Ұлы Кайро» конкистадорлардың армандарына көбірек ұқсады. Бұл жаңалық Кубаға жеткенде, испандықтар өз қиялдарын жаңартты, кездескен адамдарының тегі туралы қайтадан фантазия құрды. Олар оларды «бүтпейтіндер» деп атады немесе Титус пен Веспасианның Иерусалимнен қуған еврейлер деп ойлады. Осының бәрі екі экспедицияны бастады: біріншісі 1518 жылы Хуан де Грижальва басшылығымен, екіншісі 1519 жылы Эрнан Кортес басшылығымен, бұл испандықтардың барлауына, әскери басқыншылығына және соңында ацтек империясын жаулап алуына және қазіргі Мексикада испандық отарлауға әкелді. Эрнандес өзінің жұмысының жалғасын көруге үлкермеді; ол 1517 жылы, экспедициясының жылы, саяхат кезінде алған жарақаттары мен қатты шөлдеудің салдарынан және Диего Веласкестің келесі экспедицияның капитаны ретінде Грижальваға басымдық бергенін білгеннен кейін қайтыс болды. Эрнандес Кубаға әкелген жаңалықтардың, заттардың және адамдардың маңыздылығы келесі экспедицияны дайындау жылдамдығынан көрінеді. Губернатор Диего Веласкес өзінің туысы Хуан де Грижальваны екінші экспедицияның басшысы етіп тағайындады, оған толық сенім артты. Бұл «Юкатан» аралында алтын бар деген хабарды Берналь күмәндандырды, бірақ Катоше шайқасында тұтқынға алынған майя Джулианилло ынтамен қолдады, бұл оқиғалар тізбегі үшінші флотилияның Мексиканы жаулап алуымен аяқталды.