Кіріспе

Эстониядағы Руну аралы (Runö; ; ) – Балтық теңізіндегі Рига шығанағында орналасқан Эстония аралы. Оның аумағы әкімшілік тұрғыдан Сааре округінің (maakond) құрамына кіреді. Руну географиялық жағынан Латвияның Курземе жағалауына, Эстонияның қалған бөліктеріне қарағанда жақын орналасқан. Ресми тұрғындарының саны 150-ден аспайтын Руну волосы (vald) Эстонияның 79 муниципалитеті ішінде ең аз халқы бар муниципалитет болып табылады. 1944 жылға дейін ғасырлар бойы этникалық шведтер тұрған, және дәстүрлі швед заңдары қолданылған.

Тарих

Рухнудағы адам қызметінің алғашқы археологиялық артефактілері, маусымдық теңіз түлкісі аулаумен байланысты деп есептеледі, шамамен б.з.д. 5000 жылға дейін соққан. Рухнуға алғашқы ежелгі скандинавиялықтардың келген уақыты және тұрақты швед тілінде сөйлейтін елді мекеннің басталуы белгісіз. Бұл, 13 ғасырдың басында Рига шығанағының айналасындағы жергілікті халықтардың христиан дініне өтуімен және Тевтон орденіне бағынуымен бірге болған болуы мүмкін. Рухну аралы және оның швед халқы туралы алғашқы жазбаша куәлік – 1341 жылғы Курляндия епископының хаты, онда арал тұрғындарының швед заңдарына сәйкес өмір сүруге және мүліктерін басқаруға құқығы расталған. Рухну Швеция Корольдігінің билігінде болды (1621–1708, ресми түрде 1721 жылға дейін), содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ресей империясының құрамында болды, одан кейін Императорлық Германияның қарулы күштері басып алды (1915–1918). 18-19 ғасырларда патшалық Ресейдің билігі кезінде арал, номиналды түрде патша жері саналса да, көптеген мәселелерде де-факто тәуелсіздікке ие болды. Аралдың лютеран дін қызметкері мемлекеттік істерде мүліктік сақтаушы (gutsverwalter) рөлін атқарды. 19 ғасырдың ортасында арал тұрғындарының көп бөлігі лютеран дінінен бас тартып, Ресей православие шіркеуіне қосылғысы келді, ал 1866 жылы Сааремааның православие дін қызметкерімен хат алмасып, православиелік мирас алу рәсіміне дайындық жүргізілді. Бірақ жоспарланған дін өзгерту орындалмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Швецияға қайта қосылуға бағытталған жергілікті инициативаларға және Латвияның аумақтық талаптарына қарамастан, 1919 жылы арал тұрғындары тәуелсіз Эстонияның құрамына кіруге келісті (мүмкін, Эстониядағы швед азаматтарының болуына байланысты). 1934 жылғы халық санауы бойынша Рухнуда 282 адам тұрды: 277 этникалық швед және 5 этникалық эстон. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рухну, Эстониямен бірге, алдымен Кеңес Одағы (1940–1941) және содан кейін нацистік Германия (1941–1944) тарапынан басылып алынды. 1943 жылдың қараша айында шамамен 75 арал тұрғынынан тұратын алғашқы топ Швецияға көшіп кетті. 1944 жылдың тамызында, Кеңес Одағының Қызыл Армиясы Эстонияны қайта басып алуға дайындалып тұрғанда, аралдағы қалған халықтың барлығы, екі отбасыдан басқа, кемемен Швецияға қашып кетті. Швециядағы арал тұрғындары Рухнудың түпкілікті халқының тарихы мен мәдениетін сақтау үшін Runöbornas förening қауымдастығын құрды. 1944 жылдан кейін Кеңес оккупациясы кезінде арал эстондық азаматтармен қайта қоныстандырылды және сонымен қатар Кеңес Әуе қорғаныс күштерінің бөлімшесі орналастырылды. Бұрынғы арал тұрғындарының мүлігі мемлекеттік мүлік деп жарияланды және колхоз құрылды. 1965 жылы алғашқы Рухну-Кихну ойындары өткізілді, бұл мәдени және спорттық фестиваль бүкіл Эстонияның назарын аударды. 1969 жылы болған қатты дауылдан және 1970 жылы жергілікті балық шаруашылығы кооперативінің жабылуынан кейін халық саны 222-ден 58-ге дейін азайды.

Рухнудағы қазіргі өмір

1991 жылы Эстония тәуелсіздік алғаннан кейін Рухну аралындағы ғимараттар, жерлер және басқа да мүлік Эстонияның Кеңес одағы басып алғанға дейінгі иелік құқығына ие болғандарға немесе олардың ұрпақтарына қайтарылды. Рухну жағдайында, олардың көпшілігі Швецияда тұратын. Көптегендері Рухнуға қайтып оралмады, бірақ олар әлі де ата-бабаларының жеріне келіп тұрады. Рухнуға қазаннан сәуірге дейін Пярну және Курессааре қалаларынан жоспарлы рейстерді жүзеге асыратын Рухну әуежайы қызмет көрсетеді. Мамырдан қазанға дейін Пярну, Роомассааре және Муналайд қалаларынан жолаушылар паромдары жүреді. Аралдың ең биік нүктесі – Хаубьерре төбесінде төрт аяқты манаралы маяк орналасқан. Ол Францияда дайындалып, 1877 жылы құрастыру үшін Рухнуға жеткізілді. Бұл құрылысты Густав Эйфель жобалаған деп есептеледі. 1644 жылы салынған Рухну ағаш шіркеуі – Эстониядағы ең көне ағаштан салынған ғимараттардың бірі. Шіркеудің барокко стиліндегі мұнарасы 1755 жылы аяқталды. Ағаш шіркеудің қасында 1912 жылы салынған тас лютеран шіркеуі қазіргі уақытта қызметтер өткізілетін орын. Лимо жағажайы – аралдағы туристер үшін ең танымал және қолжетімді жағажайлардың бірі. Геологиялық тұрғыдан алғанда, арал – теңіз астындағы барабан тәрізді тізбектің жоғары бөлігі. Рухнуда Эстониялық Рухну деп аталатын сирек кездесетін қой тұқымы қоныстанған. Бұл тұқымның саны шамамен 33 басқа жетеді және негізінен жүнді алу үшін қолданылады. 2013 жылы аралдың оңтүстік-батыс бөлігіндегі жартылай табиғи жағалау шалғындықтарын қалпына келтіру мақсатында Рухнуға елу бас шотланд сыйыры әкелінді. 2006 жылдың көктемінде қоңыр аю Рига шығанағы арқылы Латвиядан мұздың үстінде Рухнуға келді. Аюдың аралға сапары мен қоныс аударуы эстон және латыш баспасөзінде кеңінен жарияланды, өйткені Рухнуда көптеген ғасырлар бойы ірі жыртқыштар болған емес. Аю бірнеше ай бойы қолға түспей жүрді, ал қоршаған ортаны қорғау министрлігінің өкілдері аюды көруге үміттене келген туристердің саны тұрғындардан асып кеткенін хабарлады. Билік өкілдері аю Латвияға қайтып кеткен деп санайды.