Уйқысыздықтан қорғану үшін у қолдану – митридатизм. Митридат VI уға қарсы иммунитет дамыту үшін үнемі аз мөлшерде ішкен. Тарихы мен себептері туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уланудан қорғану үшін уды өз-өзіне мөлшерлеп ішу
Self dosing with poison to gain immunity
Митридатизм – удан өзін қорғау үшін оны аз-аздан, өмірге қауіпсіз дозада өз-өзіне қабылдау тәжірибесі. Бұл термин Понт патшасы Митридат VI-ның есімінен шыққан, ол уланудан қорқып, иммунитет дамыту мақсатында үнемі шағын дозаларын ішіп отырған.
Mithridatism is the practice of protecting oneself against a poison by gradually self administering non lethal amounts. The word is derived from Mithridates VI, the King of Pontus, who so feared being poisoned that he regularly ingested small doses, aiming to develop immunity.
Өмірбаян
VI Митридаттың әкесі, Митридат V, өзінің жеке күзетшілері жасаған қастандық арқылы уланудан қаза тапты. Осыдан кейін Митридат VI-ның анасы Понт (эллинистік мемлекет, б.з.д. 281–62 ж.) билігін еркек мұрагер ересек болғанға дейін регенттікпен басқарды. Митридат тақты бағындыру үшін ағасымен бәсекелесіп, анасы оның ағасын жақтауын бастады. Әңгімеге сүйенсек, жастық шағында ол анасының өзіне қарсы қастандық жоспарлап отырғанын сезініп, оның әкесінің өліміне қатысы болуы мүмкін екенін білген. Ол тамақ ішкенде асқазаны ауырып, анасы тамағына аздап у қосып, оны баяу-баяу өлтіруге тырысып жатыр деп күдіктенді. Тағы да өмірге қастандық жасалғанда, ол далаға қашып кетті. Митридат қайтыс болғаннан кейін көптеген римдік дәрігерлер оның уға қарсы құрамын иеленгендерін және оны жақсартқандарын мәлімдеді. Оның дәуіріндегі көптеген медициналық тәжірибелерге сәйкес, Митридаттың уға қарсы шаралары діни элементтерді қамтыды, оны скиф баяндамашыларының тобы – Агарилер қадағалап, оны ешқашан тастамады. Ресейлік мистик Распутиннің уланудан аман қалғаны митридатизмге байланысты болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ бұл дәлелденген жоқ. Үнді эпостары да осы тәжірибе туралы айтады. Чандрагупта Маурияның (б.з.д. 320–298 ж.) билігінде әдемі қыздарды таңдап, олар өскенше уды аздап беріп, оларды уға төзімді ету әдеті болған делінеді. Ондай қыздар вишаканиялар (виша – «у», кания – «қыз») деп аталған. Вишаканиялармен қарым-қатынас жасау олардың серіктерінің өліміне әкелуі мүмкін болғандықтан, оларды жауларды өлтіру үшін пайдаланған. Император Биндусара – бірінші Маурия императоры Чандрагупта Маурия мен оның патшайымы Дурдхараның ұлы. Джайнизмнің «Раджаваликатха» еңбегінде осы императордың нақты аты Симасена деп көрсетілген. Джайни мәтіндерінде айтылған аңыз бойынша, Чандрагуптаның гуруы және кеңесшісі Чанакья императорды жаулардың улануына қарсы иммунитетін арттыру үшін аздап умен тамақтандырып отырған. Бір күні Чандрагупта у туралы білмей, тамағын жүкті әйелі, патшайым Дурдхарамен бөлісті, оған босануға жеті күн қалған еді. Патшайым уға төзімді болмағандықтан, бірнеше минуттан кейін құлап қайтыс болды. Чанакья осы сәтте бөлмеге кіріп, баланың өмірін сақтап қалу үшін дереу қайтыс болған патшайымның құрсағын кесіп, баланы алып шықты. Осы кезде удың бір тамшысы баланың басына тиіп, оның маңдайында көгілдір дақ пайда болды («бинду»). Сондықтан, жаңа туған сәбиге «Биндусара» деп ат қойылды.
Mithridates VI's father, Mithridates V, was assassinated by poisoning by a conspiracy among his attendants. After this, Mithridates VI's mother held regency over Pontus (a Hellenistic kingdom, 281 BC–62 AD) until a male heir came of age. Mithridates was in competition with his brother for the throne and his mother began to favor his brother. Supposedly, during his youth, he began to suspect plots against him at his own mother's orders and was aware of her possible connection with his father's death. He then began to notice pains in his stomach during his meals and suspected his mother had ordered small amounts of poison to be added to his food to slowly kill him off. With other assassination attempts, he fled into the wild. After Mithridates' death, many Roman physicians claimed to possess and improve the formula. In keeping with most medical practices of his era, Mithridates' anti poison routines included a religious component, supervised by the Agari, a group of Scythian shamans who never left him. It has been suggested that Russian mystic Rasputin's survival of a poisoning attempt was due to mithridatism, but this has not been proven. Indian epics talk about this practice as well. It has been said that, during the rule of the king Chandragupta Maurya (320–298 BC), there was a practice of selecting beautiful girls and administering poison in small amounts until they grew up, thus making them insensitive to poison. These maidens were called vishakanyas (visha 'poison' + kanya 'maiden'). It was believed that making love with vishakanyas could result in the death of their partners, hence they were employed to kill enemies. The emperor Bindusara was the son of the first Mauryan emperor Chandragupta Maurya and his queen Durdhara. According to the Rajavalikatha, a Jain work, the original name of this emperor was Simhasena. According to a legend mentioned in the Jain texts, Chandragupta's Guru and advisor Chanakya used to feed the emperor with small doses of poison to build his immunity against possible poisoning attempts by the enemies. One day, Chandragupta, not knowing about the poison, shared his food with his pregnant wife, Queen Durdhara, who was seven days away from delivery. The queen, not immune to the poison, collapsed and died within a few minutes. Chanakya entered the room the very time she collapsed, and in order to save the child in the womb, he immediately cut open the dead queen's belly and took the baby out, by that time a drop of poison had already reached the baby and touched its head due to which the child got a permanent blueish spot (a "bindu") on his forehead. Thus, the newborn was named "Bindusara".
Іс жүзінде
Митридизмнің барлық у түрлеріне қарсы тиімділігі жоқ. Иммунитет көбінесе иммундық жүйе жауап бере алатын биологиялық тұрғыдан күрделі уларларға ғана қатысты. Удың түріне байланысты, осы тәжірибе денеде удың қауіпті мөлшерде жиналуына әкелуі мүмкін. Нәтижелер организмнің әр уды қалай өңдейтініне, яғни удың метаболизміне немесе организмнен шығарылу жолына байланысты. Дегенмен, кейбір жағдайларда белгілі бір биологиялық емес уларға метаболизмілік төзімділік дамытуға болады. Бұл бауырды осы уларды метаболизмдейтін ферменттерді көбірек өндіруге бейімдеуді қамтиды. Мысалы, көп ішетін адамдар алкогольдің әсеріне төзімділік танытады. Алайда, метаболизмілік төзімділік аз уытты метаболиттердің жиналуына да алып келуі мүмкін, бұл бауырға бірте-бірте зиян келтіреді. Алкоголь жағдайында бұл көбінесе алкогольді майлы бауыр ауруына әкеледі. Метаболизмілік төзімділік барлық биологиялық емес уларларға тиімді емес. Фторсутек қышқылы және ауыр металдар сияқты кейбір уытты заттарға ұшырағанда өлімге әкелуі мүмкін немесе ешқандай әсер етпеуі мүмкін. Бір ғана ерекшелік – цианид, ол бауырда метаболизмге ұшырайды. Роданез ферменті цианидті әлдеқайда аз уытты тиоцианатқа айналдырады. Бұл процеске адамдар алма тұқымы сияқты тағамдардағы цианидтің шағын мөлшерін қабылдауға және өрт пен темекіден шығатын цианид газының аз мөлшерін көтеруге мүмкіндік береді. Алайда, бауырды цианидке қарсы алкогольге қарағанда тиімді шарттандыру мүмкін емес. Цианидтің салыстырмалы түрде үлкен мөлшері әлі де өте қауіпті, себебі организм көбірек роданез өндіре алады, бірақ бұл процеске күкірттің көп мөлшердегі қосылыстары қажет.
Mithridatism is not effective against all types of poison. Immunity is generally only possible with biologically complex types which the immune system can respond to. Depending on the toxin, the practice can lead to the lethal accumulation of a poison in the body. Results depend on how each poison is processed by the body, i. e. on how the toxic compound is metabolized or passed out of the body. However, in some cases, it is possible to build up a metabolic tolerance against specific non biological poisons. This involves conditioning the liver to produce more of the particular enzymes that metabolize these poisons. For example, heavy drinkers develop a tolerance to the effects of alcohol. However, metabolic tolerance can also lead to accumulation of the less toxic metabolized compound which can slowly damage the liver. With alcohol this generally leads to conditions such as alcoholic fatty liver disease. Metabolic tolerance is not effective on all types of non biological poisons. Exposure to certain toxic substances, such as hydrofluoric acid and heavy metals, is either lethal or has little to no effect. A minor exception is cyanide, which can be metabolized by the liver. The enzyme rhodanese converts the cyanide into the much less toxic thiocyanate. This process allows humans to ingest small amounts of cyanide in food like apple seeds and survive small amounts of cyanide gas from fires and cigarettes. However, one cannot effectively condition the liver against cyanide, unlike alcohol. Relatively larger amounts of cyanide are still highly lethal because, while the body can produce more rhodanese, the process also requires large amounts of sulfur containing substrates.
Әдебиетте
Митридизм көркем әдебиетте және экранда сюжеттік құрал ретінде пайдаланылған; оның ішінде үнді фантастикалық сериалы "Чандраканта", Александр Дюманың "Монте-Кристо графы", Холли Блэктің "Қырағай ханзада", Натаниел Хоторнның "Раппачини қызы", Йошиаки Каваджиридің "Ниндзя-дақтауыш", Дороти Сейерстің "Қуатты у", Агата Кристидің "Кертеңге", "Роксана" манхвасы, Уильям Голдманның "Күйеленуші қыз" (сондай-ақ оның киноадаптациясы) және американдық тарихи сериалы "Борджиялар". Майкл Кертис Фордтың Митридат VI-ның өмірі мен жаулап алулары туралы "Соңғы патша" тарихи романында Митридат бұл тәсілді қолданады. А. Э. Хаусманның "Теренс, бұл ақымақтық!" (алғаш рет "Шропшир жігітінде" жарияланған) шығармасы митридатизмді оқырманға поэзияның сыйасы ретінде метафоралық түрде қолданады. Соңғы бөлім Митридат туралы аңызды поэтикалық түрінде көрсетеді.
Mithridatism has been used as a plot device in fiction and on screen; including the Indian fantasy series Chandrakanta, Alexandre Dumas's The Count of Monte Cristo, Holly Black's "The Cruel Prince", Nathaniel Hawthorne's "Rappaccini's Daughter", Yoshiaki Kawajiri's Ninja Scroll, Dorothy Sayers's Strong Poison, Agatha Christie's Curtain, the manhwa Roxana, William Goldman's The Princess Bride (as well as its film adaptation), and the American historical series The Borgias. In Michael Curtis Ford's historical novel The Last King, on the life and conquests of Mithridates VI, the technique is used by Mithridates. A. E. Housman's "Terence, this is stupid stuff" (originally published in A Shropshire Lad) invokes mithridatism as a metaphor for the benefit that serious poetry brings to the reader. The final section is a poetic rendition of the Mithridates legend.