Шавин-де-Уантар: Перудің ежелгі мәдени орталығы

Кіріспе

Перудегі археологиялық орын – Чавин-де-Уантар Перудегі археологиялық орын. Онда б.з.б. 1200 жылға дейін салынған қираған құрылыстар мен артефакттар бар, және б.з.б. 400–500 жылдарына дейін Чавин халқымен қоныстанған, олар ежелгі Инка мәдениетінің маңызды өкілдері болған. Бұл орын Анкаш аймағында, Лимадан солтүстікке қарай, Кончукос аңғарының бастауында, Кордильера Бланканың шығысында, теңіз деңгейінен белгілі бір биіктікте орналасқан. Чавин-де-Уантар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген. Осы археологиялық орыннан табылған Чавин мәдениетінің кейбір жәдігерлері Лимадағы Ұлттық музейде (Museo de la Nación) және Чавиндегі Ұлттық Чавин музейінде (Museo Nacional de Chavín) қойылған. Чавин-де-Уантардағы қоныс іздері б.з.б. 3000 жылға дейін жетеді, ал рәсімдік орталықтың белсенді қызметі екінші мыңжылдықтың соңында және бірінші мыңжылдықтың ортасында болған. Халықтың саны көп болғандықтан, экономика негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, ал қала Мараньон өзенінің бастауында, жағалау мен ормандар арасында орналасқан, бұл оны идеялар мен материалдық игіліктерді тарату және жинау үшін өте қолайлы орынға айналдырды. Бұл археологиялық орын – Чавин мәдениеті туралы көптеген мәліметтер берген үлкен рәсімдік орталық. Чавин-де-Уантар аймақ тұрғындарының жиналатын және құдайға табынатын орталығы болған. Орталықтың аңғарға үстемдік ететін ескерткішке айналуы оны аймақтық маңызы бар орынға айналдырды. Адамдар Чавин-де-Уантарға рәсімдерге қатысу, оракулмен кеңесу немесе діни сектаға қосылу үшін келген. Чавин-де-Уантардағы археологиялық зерттеулер б.з.б. 500–300 жылдары аралығында әлеуметтік тұрақсыздық пен толқулар басталғанын көрсетеді, сонымен бірге Чавин мәдениетінің ыдырауы да басталды. Ірі рәсімдік орындар тасталып, кейбіреулері аяқталмай қалды, олардың орнына ауылдар мен егістік жерлер пайда болды. Чавин-де-Уантарда б.з.б. 500 жылға дейін кішкентай ауыл дөңгелек алаңның орнын басты. Алаң әр түрлі мәдени топтармен қоныстандырылды, ал тұрғындар үй қабырғалары үшін құрылыс тастарын және тасқа қашалған өрнектерді пайдаланды. Көптеген тұрғын үй қабаттары ауылдың 1940 жылдарға дейін үздіксіз қоныстанғанын көрсетеді.

Archaeological site in Peru
the archaeological site

Chavín de Huántar is an archaeological site in Peru, containing ruins and artifacts constructed as early as 1200 BC, and occupied until around 400–500 BC by the Chavín, a major pre Inca culture. The site is located in the Ancash Region, north of Lima, at an elevation of , east of the Cordillera Blanca at the start of the Conchucos Valley. Chavín de Huántar has been designated as a UNESCO World Heritage Site. Some of the Chavín relics from this archaeological site are on display in the Museo de la Nación in Lima and the Museo Nacional de Chavín in Chavín itself. Occupation at Chavín de Huántar has been carbon dated to at least 3000 BC, with ceremonial center activity occurring primarily toward the end of the second millennium, and through the middle of the first millennium BC. While the fairly large population was based on an agricultural economy, the city's location at the headwaters of the Marañón River, between the coast and the jungle, made it an ideal location for the dissemination and collection of both ideas and material goods. This archaeological site is a large ceremonial center that has revealed a great deal about the Chavín culture. Chavín de Huántar served as a gathering place for people of the region to come together and worship. The transformation of the center into a valley dominating monument made it a pan regional place of importance. People went to Chavín de Huántar as a center: to attend and participate in rituals, consult an oracle, or enter a cult. Findings at Chavín de Huántar indicate that social instability and upheaval began to occur between 500 and 300 BC, at the same time that the larger Chavín culture began to decline. Large ceremonial sites were abandoned, some unfinished, and were replaced by villages and agricultural land. At Chavín de Huántar, no later than 500 BC, a small village replaced the Circular Plaza. The plaza was occupied by a succession of cultural groups, and residents salvaged building stones and stone carvings to use in house walls. Multiple occupation floors indicate the village was continuously occupied through the 1940s.

Сайттың сипаттамасы

Чавин өркениетінің орталығы Чавин де Хуантар еді, ол Чавин халқының діни орталығы және саяси астанасы болды. Ғибадатхана төменгі платформалармен қоршалған, жалпақ үстіңгі жағындағы пирамида. Бұл U пішінді алаң, ортасында құлаған дөңгелек алаң бар. Ғибадатхана қабырғаларының ішкі жағы мүсіндермен және ою-өрнектермен безендірілген. Шавин де Хуантар өзінің гүлденген кезінде діни рәсімдер мен шаралар үшін діни орталық ретінде қолданылған, мүмкін ол оракулдың үйі болған шығар. Бұл жерде А, В, С және D ғибадатханалары, сондай-ақ Үлкен алаң, Дөңгелек алаң, Ескі ғибадатхана және Жаңа ғибадатхана деп аталатын аумақтар мен ғимараттар бар. Бірақ соңғы екі атау соңғы зерттеулерге сәйкес дұрыс емес. Шавин де Хуантар б.з.д. 1200 жылдан бұрын салынды, ал негізгі құрылыс б.з.д. 750 жылға дейін аяқталды. Бұл орын шамамен б.з.д. 500 жылға дейін рәсімдік орталық ретінде қолданылды, бірақ оның негізгі діни функциясы б.з.д. 400 жылға дейін тоқтады. Бұл жерді Хуараз мәдени дәстүрінің ерекше ерекшеліктері бар тұрғындар көбірек мекендеді. "Дөңгелек алаң" діни рәсімдер кезінде маңызды және қасиетті ашық кеңістік болған сияқты. Б.з.д. 800–700 жылдарға дейін бұл орын бірнеше функцияларды атқарды, соның ішінде ғибадатхананың солтүстік баспалдағы арқылы А ғибадатханасына кіру үшін атриум ретінде қызмет етті. Классикалық кезеңдегі алаң, б.з.д. 700 жылдан кейін, үш жағынан А, В және С ғибадатханаларымен шектелген. Алаң мүсіндік өнерге сәйкес, шығыс-батыс бағытында қара әктас блогынан тұратын орталық сызыққа ие. Алаңның қабырғалары әртүрлі ендегі қатарлармен, негізінен граниттен салынған. Екі кең қатар батыс баспалдағына жақын және шығыс баспалдағының екі жағында орналасқан екі жұп терминалды тастарда бейнеленген. "Ескі ғибадатхана", орынның ерте тарихынан бастау алады, дөңгелек ауланың айналасына салынған өткелдерден тұратын ішкі жағына қараған құрылым. Құрылымда ягуарлар, каймандар және антропоморфтық белгілері бар рельефтік ою-өрнектермен безендірілген обелисктер мен тас ескерткіштер бар. Орталықта орналасқан Лансон галереясында Шавин де Хуантардың жоғарғы құдайы деп есептелетін Лансонның мүсіні орналасқан. Бұл сурет антропоморфтық, мысық басы мен адам денесінен тұрады. Сонымен қатар, минометтер, ұшқыштар, жаңқалы кернейлер және көптеген басқа да заттар табылды. Бұл артефакттардың көпшілігі антропоморфтық дизайнға немесе безендіруге ие және Шавин рәсімдерімен байланысты деп саналады. Б.з.д. 500 және 200 жылдар аралығында салынған "Жаңа ғибадатхана" да галерея және алаң дизайнына негізделген және көптеген рельефті мүсіндерді қамтиды. Мүсінде Ланзон құдайы оң қолында стромбус қабығын ұстап тұр, ал сол қолында қасиетті қасиеттері бар деп саналатын Спондилус қабығын ұстап тұр. Шавин де Хуантардың сәулеттік дизайны уақыт өте келе өзгерді, өйткені ескі ғибадатханаға жаңа ғибадатхана қосылды. Өзгерістер бір рет қайта жаңартудан гөрі күрделірек болды. Шағын жөндеу жұмыстары Шавин кезеңінде тұрақты түрде жүргізіліп, б.з.д. 500 жылға дейін аяқталды, осы кезде жаңа ғибадатхана аяқталды. Ескі ғибадатхананың қарапайым дизайнымен Чавин де Хуантар ертегі Горизонт кезеңіндегі көптеген жағалаудағы елді мекендерге тән U пішінді салтанатты орталық дизайнын сақтады, құлаған дөңгелек алаңмен бірге. Жаңа ғибадатхана аяқталғаннан кейін, Чавин де Хуантар әлі де U пішінді салтанатты орталық дизайнын бейнеледі. Жөндеу жұмыстары орынды едәуір кеңейтіп, үлкен, құлаған төртбұрышты алаң қосты. Жөндеудің басты мақсаты, жалпы алғанда, аумақтың кеңейгеніне байланысты, бір жерде көп адам жиналуға мүмкіндік беру болды. Қабірлерді қазу кезінде кішкентай элиталық таптың болғандығына дәлелдер табылды, олардың қабірлерінде құнды металдар, түрлі-түсті маталар және басқа да бағалы заттардан тұратын әсем жерлеу заттары болды. Көптеген жерлеулер қарапайым болды, мәйіттер терең емес шұңқырларға қойылды, мақта киім киінді және қарапайым құрал-саймандармен бірге қойылды. Жергілікті өнер мен сәндегі стильге орама, қарапайым қисықтар, түзу сызықтар және жабайы жануарлардың суреттері кірді. Шавин мүсіндері әдетте ақ граниттен және қара әктастан жасалған. Шавин стиліне сайланған ою-өрнектелген тас минометтер мен шүмектер, жаңқалы кернейлер, сүйек түтіктері мен шпатулалар, металл шпатулалар мен қасықтар, сондай-ақ түрлі тоқыма бұйымдар, соның ішінде гобелендер табылды. Керамиканың әр түрлі түрлері, соның ішінде бөтелкелер мен табақтар, әр түрлі ерекше элементтермен безендірілген.

The Chavín civilization was centered on the site of Chavín de Huántar, the religious center of the Chavín people and the political capital. The temple is a massive flat topped pyramid surrounded by lower platforms. It is a U shaped plaza with a sunken circular court in the center. The inside of the temple walls are decorated with sculptures and carvings. During its heyday, Chavín de Huántar was used as a religious center for ceremonies and events, perhaps a home for an oracle. The site contains a number of major structures, including Temples A, B, C and D, and areas and buildings designated as the Major Plaza, the Circular Plaza, the Old Temple and New Temple. But the latter two designations are no longer accurate in light of recent research advances. Chavín de Huántar was constructed over many stages starting prior to 1200 BC, with most major construction over by 750 BC. The site continued in use as a ceremonial center until around 500 BC, but its primary religious function had ceased prior to 400 BC. The site was increasingly occupied by casual residents of the highly distinct Huaraz cultural tradition. The "Circular Plaza" appears to have been a sacred and ritually important, open air space within a ceremonial center. Prior to 800–700 BC, this location had a number of functions, including serving as an atrium for entering Temple A through the temple's north staircase. The plaza in the classic period, after 700 BC, is bounded on three sides by major Temples A, B, and C. The plaza is perfectly circular and is close to in diameter, with a floor consisted of pillow shaped pavers of yellow diatomite. It appears that a center line of black limestone blocks runs on its architectural east west axis. Walls of the plaza were constructed of cut stone, principally granite, laid in courses of varying width. The two broadest courses were carved in arcs closest to the western staircase and in two pairs of terminal stones flanking the eastern staircase. The "Old Temple", dating from the site's early history, was an inward facing structure composed primarily of passageways built around a circular courtyard. The structure contained obelisks and stone monuments with relief carvings depicting jaguars, caimans, and other forms with anthropomorphic features. The Lanzón Gallery, located at the very center, contained a sculpture of the Lanzón, which is assumed to be a supreme deity of Chavín de Huántar. The figure is anthropomorphic, with a feline head and human body. Mortars, pestles, conch shell trumpets, and many other items have also been found. Many of these artifacts have an anthropomorphic design or decoration and are thought to be associated with Chavín rituals. The "New Temple", constructed between 500 and 200 BC, is also based on a gallery and plaza design and contained many relief sculptures. The Lanzon deity is shown here, holding a strombus shell in the right hand, while the left hand holds a Spondylus shell, considered to have sacred properties. The architectural design of Chavín de Huántar changed over time as an old temple development was added to with a new temple. Changes were more complex than in one stage of renovation. Smaller renovations happened consistently over the Chavín horizon, ending by about 500 BC, when the new temple was completed. With the simpler design of the old temple, Chavín de Huántar followed the U shaped ceremonial center design accompanied by a sunken circular plaza that was typical of many coastal settlements in the Early Horizon period. After the new temple was complete, Chavín de Huántar still embodied a U shaped ceremonial center design. The renovations enlarged the site considerably and added a larger, sunken rectangular plaza. The main objective of the renovations appears to have been to enable more people to gather in one place, as the site in general expanded. Excavation of burial sites has given evidence of a small elite class, whose tombs contained elaborate burial goods, consisting of precious metals, colorful textiles, and other valuables. Most burials were simpler, with bodies interred in shallow pits, dressed in cotton clothing and accompanied by a simple tool kit. Local style in art and decoration included scrolls, simple curves, straight lines, and images of wild animals. Chavín sculpture is usually of white granite and black limestone. Carved stone mortars and pestles, conch shell trumpets, bone tubes and spatulas, and metal spatulas and spoons were found decorated in Chavín style, as were various textiles including tapestries. Pottery was found in a wide variety of forms, including bottles and bowls, decorated with a wider range of distinctive elements.

Әлеуметтік құрылым

Шавин де Хуантардағы қала мен айналасындағы ауылдық жерлерде салт-дәстүрлі орталықтар маңында әлеуметтік теңсіздік байқалады. Ғибадатхананың шығысындағы қалада, батыстағы ауылға қарағанда, алтын әшекейлер, сапалы керамика және жоғары сапалы тағамдар көптеп кездеседі. Археологтардың зерттеулері өзеннің екі жағындағы адамдардың сүйектен әсемдік бұйымдар мен басқа да өнер туындыларын жасаған шеберлер болғанын көрсетеді. Сол кезде құнды саналған спондилус қабыршақтарын ғибадатханаларға жақын тұратын жергілікті тұрғындар мұныздан жасалған әшекейлерге айналдырған. Бұл, шеберлердің жоғары әлеуметтік статусы болғанын көрсетеді. Ғибадатханаларға жақын тұратын адамдарға тек ең жақсы ет, әдетте лама еті жеткізілген. Бұл лама етін айналасындағы жоталы аймақтардың тұрғындары әкелген. Ал ауылдық жерлерде тұратын адамдар нашар сапалы тағамдар тұтынған және кремний құралдарды пайдаланған, ал қала тұрғындары өткір пышақтар жасау үшін жоғары сапалы обсидиан импорттаған. Лама етін мұздатып кептіру арқылы шарки дайындалған, ол қазіргі заманғы жұқа етке ұқсас. Лама етінің маңызы зор болған, өйткені ол аймақтың барлық тұрғындарының тағамында болған. Қаланың батыс жағында тұратын адамдар жас және дәмді жануарларды жесе, шығыс жағындағы тұрғындар нашар сапалы ет жеген. Бұл әлеуметтік иерархияның айқын мысалдары қала тұрғындары мен ауыл тұрғындары арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Бұл әлеуметтік айырмашылықтарды байқауға болады, бірақ осы әлеуметтік тәртіптің қаншалықты көп деңгейлі сыныптық жүйеге айналғанын анықтау мүмкін емес.

Сайттың маңыздылығы

Бұл жерді 20-ғасырдың басында перулік археолог Хулио С. Тело «Оңтүстік Америка мәдениетінің туған жері» деп сипаттады, оның маңыздылығын Шавин мәдениетінің билік ортасы ретінде мойындады, ол, оның пікірінше, жоталардың ең көне мәдениеті болған. Шавин-де-Хуантар қазіргі Лимадан солтүстікке қарай Мосна және Хуанчекса екі өзенінің қосылған жерінде орналасқан. Бұл орын су жолдары арқылы оңай қолжетімділікті қамтамасыз етті, сонымен бірге сырттан келгендерге кіруді шектеді. Бірақ 20-ғасырдың соңынан бері жасалған жаңа ашылулар мен қазба жұмыстары Америкадағы ең алғашқы өркениеттің орны ретінде Норте-Чиконы, басқаша айтқанда Карал-Супе және қазіргі Перуды анықтады. Бұл 5 мың жыл бұрын салынған, Лимадан солтүстікке қарай шамамен 160 шақырым жерде төрт өзен аңғарының кеңістігін қамтиды. Шавин-де-Хуантар Мосна және Хуанчекса өзендерінің қосылған жеріндегі жазық далада орналасқан. Жақын маңда биік аңғарлар бар. Осының нәтижесінде Шавин-де-Хуантар тұрғындары жүгері сияқты жазық жерлерде өсетін және картоп сияқты биік жерлерде өсетін дақылдарды өсіре алды. Адамдар сонымен қатар ламаларды биік таулы аймақтарда ет үшін үйретті және оларды көлік құралы ретінде пайдаланды, олардың көмегімен төбелердің тік беткейлерінде ауыр жүктерді тасыды. Шавин-де-Хуантардың діни маңызы оның географиялық орналасуымен шартталған. Көптеген мәдениеттерде екі үлкен өзеннің қосылуы рухани маңызға ие деп есептеледі. Сол сияқты, Шавин-де-Хуантар да діни рәсімдер орталығы ретінде дамыды. Екі өзеннің қосылуы «тинкуй» деп аталады, оны қарама-қарсы күштердің үйлесімді кездесуі деп түсіндіруге болады. Шавин-де-Хуантар табиғи және ғарыштық күштердің кездесу орны деп саналды. Бұл аймақта табиғи ыстық сулар мен Вонтсан шыңының әсерлі көрінісі бар, бұл екеуі де осы орынның діни маңызын арттырған болуы мүмкін.

Ертедегі діни үрдістер

Археологтар Шавин-де-Хуантардағы өркендеген кезеңдегі діни амалдар қандай болғандығы туралы пікірталас жүргізуде. 1970 жылдары перулік Луис Лумбрерас осы орынға сапар шегіп, жергілікті тұрғындардан ауыз әңгімелерін біраз үйренді. Олардың пікірінше, "Чавин" сөзі кечуа тіліндегі "шаупин" сөзінен туындаған, яғни "орталық" деген мағынаны білдіреді, бұл сол кездегі жергілікті тайпалар үшін оның маңыздылығын көрсетеді. Осы орындағы зерттеулерден кейін Лумбрерас қауымның элитасы осы жердегі ритуалды дамытқан болуы мүмкін деген болжам жасады. Сонымен қатар, ол олардың саяси және әлеуметтік құрылымын сақтау үшін жақтастарын ғибадатханаға шақыруға тырысқан болуы мүмкін деп есептеді.

2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2000 жылдардың басында Джон Рик және Стэнфорд университетінің командасы діни практиканың дамуына қатысты ұқсас қорытындыларға келді. Рик ғибадатханадағы жоғары лауазымды тұлғалардың (әдетте дін қызметкерлері) ізбасарларды көндіру және оларды өздеріне тарту үшін әдейі әдістерді, материалдық заттарды және күрделі сәулеттік ерекшеліктерді пайдаланғанын болжайды. Бұл теориялар ғибадатхана мен ондағы дін қызметкерлерінің өркендеген кезеңінде жергілікті қоғамдарға зор ықпал еткенін көрсетеді. Рик осы орынды лазерлік сканерлеу арқылы зерттеді, оның мақсаты – «бұл орын элиталық топтар тарапынан жоспарланған ба, әлде халықтың діни ынтасының нәтижесі ме» деген сұраққа жауап табу еді. Бұл техника цифрлық жобаларды жасау үшін қолданылды. Сатылардың орналасуы сияқты егжей-тегжейлі мәліметтер құрылысшылардың әр буынында өзгермегендіктен, бұл орын стандартталған құрылыс кодексін қолданудың алғашқы мысалы болуы мүмкін. 2004 жылдан бастап Global Heritage Fund (GHF) ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген осы орында сақтау жұмыстарын бастады. Олардың жұмысы сонымен қатар жергілікті тұрғындардың біліктілігін арттыруға және олардың дағдыларын дамытуға бағытталған. GHF мәлімдегендей, олардың жұмысы:

CyArk 2005–2006 жылдарғы лазерлік сканерлеу және цифрлық сақтау жобасы негізінде Чавин де Хуантар туралы слайд-шоулар, карталар және 3D мультимедиалық презентациялар жасады. 2018 жылы Риктің тобы ғибадатхананы іздеу үшін төрт дөңгелекті роботтарды пайдаланды. Олар 30 туннельді, сондай-ақ тастардың астына жерленген бірнеше адамның қабірлерін тапты. Адам қалдықтарын және олармен бірге жерленген заттарды зерттеу үшін қосымша зерттеулер қажет.