Кіріспе

Эзоптың ертегісі

Кеуде мен мүшелер – Эзоптың ертегілерінің бірі және Перри индексінде 130-шы нөмірмен тіркелген. Ол ғасырлар бойы әртүрлі саяси тұрғыдан түсіндіріліп келген.

Аңыз

Бұл аңыздың бірнеше нұсқасы бар. Ерте грек деректерінде асқазан мен аяқ арасындағы дау, ал кейінгі латын нұсқаларында қолдар мен аяқтар арасындағы дау туралы айтылады. Олар барлық тамақты асқазанның алып, оларды қоректендіруден бас тартатынына шағымданады. Бірақ өздерінің әлсізденгенін түсінгенде олардың ақылына келеді. Орта ғасырлық нұсқаларда дененің қалған бөлігі соншалық әлсірейді де, өліп кетеді, ал кейінгі суреттерде әлсізденіп, жерге құлаған адам бейнеленеді. Қазіргі түсінік бойынша, аңыздың мәні – бірлескен еңбек пен барлық мүшелердің атқаратын маңызды рөлін мойындауды қолдайды. Дегенмен, авторитарлық кезеңдерде аңыз орталықтан берілген басшылықты бекіту үшін пайдаланылған. Зерттеулер осыған ұқсас дау-жанжалдарды бейнелейтін ерте Шығыс аңыздарына сілтеме жасайды. Ең қызықтысы, б.з.д. 2-мыңжылдыққа жататын египеттік папирустың фрагменті бар, ол Таяу Шығыс пікірсайыс поэзиясының жанрына жатады; осы жағдайда дау асқазан мен бас арасында болады. Осылайша, ол саяси организм метафорасының ең алғашқы белгілі мысалдарының бірі саналады.

Кейінгі қолданылулары

Пауыл Тарский, еврей және грек білімімен тәрбиеленген, дене мүшелерінің бір-бірімен ынтымақтастығы туралы діни түсініктерді қолданды. Коринттіктерге бірінші хатында ол аңыздың саяси мағынасынан бас тартып, оған шіркеудің рухани контекстін береді. Бұл метафора осы дененің бірлесіп жұмыс істейтін көптеген дағдылардан тұратынын көрсетеді. Денедегі әр мүше өзінің ерекше қызметін атқарады, бірақ олардың бәрі де бірдей құнды. Егер аяқ: «Мен қол емеспін, сондықтан денеге жатпаймын» десе, онда ол денеге жатпай ма? Немесе құлақ: «Мен көз емеспін, сондықтан денеге жатпаймын» десе, онда ол денеге жатпай ма? Егер бүкіл дене көз болса, онда естіген кім болар еді? Егер бүкіл дене естіген болса, онда иі сеуген кім болар еді? Құдай дене мүшелерінің әрқайсысын Өзінің қалауынша орналастырған. Егер олардың бәрі бір мүше болса, дене қайда болар еді? Бірақ енді олар көп мүше, бірақ бір дене. Көз қолға: «Сен маған керексің жоқ!» дей алмайды, ал бас аяққа: «Сен маған керексің жоқ!» дей алмайды. Керісінше, дененің нашар көрінетін мүшелері де қажет. Дене мүшелерінің біз кемсіз деп санайтындарына одан да көп құрмет көрсетуіміз керек. (Авторлық нұсқасы 12:14-23)

Латын тарихшысы Ливий аңызды азаматтық толқуларға қолдануда алғашқы болып шықты. Ол 495-93 жж. Авентин сецессиясы кезінде Рим Сенатының мүшесінің, патрицийлердің жасаған зұлымдықтарына наразылық білдіріп Римді тастап кеткен плебейлерді оқиғаны айтып, қайта оралуға көндіргенін айтады. Осы саяси тұрғыда патрицийлер асқазанның рөлін атқарғандықтан, аңыз римдік саяси философия үшін «үлгілі парадигма» болды. Сол аңыз Плутархтың «Кориоланның өмірі» еңбегінде де қайталанды. «Бір кезде, - деді Менений Агриппа, - адамның барлық мүшелері асқазанға қарсы бүлік көтерді, оны жалғыз еңбек етпейтін, бүкіл денеге пайдасы жоқ деп айыптады, ал қалғандары қиындықтарға ұшырады және оның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін көп еңбек етті. Асқазан, алайда, мүшелердің ақымақтығын күлдірді, олар асқазанның жалпы тамақтандыруды қабылдайтынын білмейтіндей көрінді, бірақ оны қайтадан қайтарып, қалғандарына қайта бөліп береді. «Осылай, азаматтар, сендер мен сенаттың арасындағы жағдай осындай. Осы жерде дұрыс өңделген кеңестер мен жоспарлар сендердің бәріңе де тиісті пайда мен қолдауды қамтамасыз етеді». Уильям Шекспир осы дереккөзден оны «Кориолан» пьесасының кіріспе сахнасында драматизациялады. Француз деректерінде де осы оқиға осылай қолданылды. 12 ғасырдың соңында Мари де Франстың нұсқасы феодалдық оймен аяқталады: «Егемін ұятқа қалдырған ешкімнің ар-намысы жоқ, ол өз адамдарын құрметтемесе, ата-бабасы да жоқ». 14 ғасырдың соңында Эусташ Дешамп «Comment le chief et les membres doyvent amer l'un l'autre» (Бас пен мүшелер бір-бірін қалай жақсы көру керек) деген баладасында азаматтық соғысты өкінішпен жазды. Бұл аңыз феодалдық міндеттер бұзылғанда ел әлсірейді деп мәлімдейді. Бас өзінен төмен тұрғандарды қанамауы керек, ал олар оған мойынсұну керек. Үш ғасырдан кейін Ла Фонтен бұл аңызды өз заманының абсолютті монархиясы тұрғысынан түсіндірді. Ол ежелгі тарихшылардың ретін өзгертті, аңыздан бастады, ұзақ моральдық тұжырым жасады, содан кейін ғана оқиғаның алғашқы контекстін берді. Ол үшін патша билігі мемлекеттің орталық және тіршілігін қамтамасыз етеді. Бұл Джон Огилби үшін де 17 ғасыр Англиясының қиын тарихында солай болды. Венцелас Холлардың аңызды суреттеген суретінде (жоғарыда қараңыз) тек сынған бас ғана бейнеленген, ол соқыр, қылыш ұстаған құрсақпен зақымдалған. Парламенттің король Карл I-нің басын кесуіне және одан кейінгі республикалық кезеңдегі үкіметтің ыдырауына жасалған сілтеме одан да айқын болуы мүмкін емес. 19 ғасырдың басында Ла Фонтеннің ағылшын тіліндегі аудармашысы Джон Мэтьюс аңызды одан да ұзақ етіп кеңейтті. Римдік контексттен бастап, ол әлеуметтік қақтығысты шамалы дерлік қазіргі заманғы терминдермен суреттейді және аңыз өзінің заманындағы аристократиялық парламенттің билігін қолдайтынын меңзеді. Амброуз Биерс өзінің «Фантастикалық аңыздар» (1899) еңбегінде аңызды еңбек дауларына қолданды. Аяқ киім фабрикасының жұмысшылары жақсырақ жағдай үшін ереуілге шыққанда, оның иесі сақтандыру ақшасын алу үшін оны өртеп жібереді және оларды жұмыссыз қалдырады. Кёсай Каванабедің «Исохо Моноготари» сериясынан (1870-80) жасалған жапондық ағаштан жасалған басылым да аңызға коммерциялық мағына берді. «Ортадағы жалқау» деп аталатын суретте отырған құрсақ түтін тартады, ал бөлінген дене мүшелері оның төңірегінде еденде жүреді. Оның кең галстугі «Қаржыгер» деп батыс әріптерімен жазылған, мәнін түсіну үшін. Екі жағдайда да орталықты қолдаушы аргументі кері қайтарылды. Мүшелерді тірі ұстаудың орнына, құрсақтың өзімшілдігі мен ашкөздігі олардан күшін алады.